Էրզրումի նահանգ (համառոտ)

Էրզրումի նահանգ, Արզրում, Էրզերում, Թեոդուպոլսի նահանգ — Նահանգ (Էալեթ, վիլայեթ) Արևմտյան Հայաստանում։ Արևելքից և հյուսիս-արևելքից սահմանակից էր Պարսկաստանին և Ռուսաստանին, հյուսիսից՝ Տրապիզոնի, արևելքից՝ Սեբաստիայի (Սվասի), հարավից՝ Բիթլիսի, Խարբերդի և Վանի նահանգներին։ Էրզրումի նահանգն Արևմտյան Հայաստանի վարչատարածքային միավորներից ամենաընդարձակն ու ամենախոշորն էր։ Նրա տարածքի մի զգալի մասը կազմում էր հին Բարձր Հայք աշխարհը: Նահանգի կենտրոնը Էրզրում (Կարին) քաղաքն էր, մյուս քաղաքներից էին Բաբերդը, Բայազետը, Երզնկան, Կամախը, Մամախաթունը և այլն։

Էրզրումի նահանգը կազմվել է 16-րդ դարում` Թուրքիայի կողմից Արևմտյան Հայաստանի նվաճումից հետո և մինչև 20-րդ դարը ենթարկվել է վարչատարաձքային փոփոխությունների։ 20-րդ դարի սկզբներին նահանգն ուներ շուրջ 50000 քառ. կմ տարածություն, որի կազմի մեջ մտնում էին Բայազետի, Երզնկայի և Էրզրումի գավառները (սանջակ)՝ 23 գավառակներով և 154 գյուղախմբերով, որտեղ հաշվվում Էին 2866 (այլ աղբյուրներով՝ 2663) քաղաք, գյուղ և այլ բնակավայրեր։ Մակերևույթը խիստ լեռնային է. նրա արևելյան կողմում բարձրանում են Մասիսների հրաբխային զանգվածներն ու Հայկական պար լեռնաշղթան, հյուսիսում՝ Պարխարյան և Պոնտոսի լեռները, հարավում` Բյուրակնի, Խամուրի, Ծաղկանց, կենտրոնական մասում` Այծպտկունք (Փալանթոքյան), Դավաբոյնի, Ծաղկավետ (Դումլու) և Կոփի լեռները։ Ռելիեֆի այսպիսի կազմության պատճառով հնում այն կոչվել է Բարձր Հայք։

Տնտեսական առումով նահանգի մեջ կարևոր դեր են կատարել Երզնկայի, Էրզրումի և Կամախի սարահարթերն ու Ալաշկերտի, Աշկալայի, Բասենի, Դութաղի, Շաղագոմքի դաշտերը: Միջին բարձրությունը 1960 մ է։ Նահահանգի տարածքով են հոսում Արածանի, Արաքս, Գայլ, Եփրատ, ճորոխ գետերը` իրենց բազմաթիվ վտակներով։ Էրզրում քաղաքի մոտակայքում` Եփրատ գետի ավազանում է գտնվում Կարնո Շամբ ճահճային լճակը: Էրզրումի նահանգը հայտնի է իր հարյուրավոր սառնորակ ու հանքային բուժիչ աղբյուրներով:

Բարձրադիր լեռները, սարահարթերն ու դաշտերը պայմանավորում են նահանգի կլիմայի խայտաբղետությունը։ Էրզրումում և նրա շրշակայքում, օրինակ, կլիման խիստ է, ցրտաշունչ, երբեմն 6 ամիս տևող ձմեռներով, ցածրադիր մասերում տաք Է, ամռանը՝ շոգ: Նահանգում հաջողությամբ մշակվել են հացահատիկային և յուղատու կուլտուրաներ (ցորեն, գարի, հաճար, կորեկ, կտավհատ), բանջարեղեն, պտղատու ծառեր, խաղող, ծխախոտ, բրինձ, բամբակ։ 1909 թ. տվյալներով նահանգը տարեկան արտադրել Է 15 միլիոն փութ հացահատիկ:

Անասնապահության համար նույնպես Էրզրումի նահանգն ունեցել է լայն հնարավորություններ։ Ղարձյալ 1909 թ. տվյալներով խոշոր եղջերավոր անասունների քանակը կես միլիոն էր, իսկ մանր եղջերավորներինը՝ 2,5 միլիոն։ Էրզրումի նահանգը հարուստ է նաև հանքային հանածոներով (նավթ, կոքսացող ածուխ, երկաթ, քարաղ) և շինաքարերով, շինարարական ավազներով և պեռլիտներով, որոնք մեծ մասամբ չէին արդյունահանվում։

Էրզրումի նահանգի բնակչության և, մանավանդ, նրա ազգային կազմի մասին տվյալները տարբեր են և հակասական՝ գիտական վիճակագրության բացակայության պատճառով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին Էրզրումի նահանգն ունեցել է 159593 (մեկ այլ տվյալով՝ մինչև 300000) միայն հայ բնակիչ։ Նահանգի բնակչության ընդհանուր քանակը այդ ժամանակ կազմում էր 550 հազարից մինչև 600 հազար։

Հայերից բացի այստեղ ապրում էին նաև թուրքեր, քրդեր, հույներ, ասորիներ և այլն: Հայերի զբաղմունքի մեջ որոշակի տեղ էին գրավում նաև արհեստագործությունն ու առևտուրը, ջուլհակությունը, գորգադոոծությունը, ոսկերչությունը, ասեղնագործությունը և այլն:

1829 և 1877—78 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմների պատճառով Էրզրումի նահանգից հազարավոր հայեր գաղթել և բնակություն են հաստատել Անդրկովկասում` Ախալցխայի, Ախալքալաքի, Ծալկայի շրջաններում և Ալեքսանդյրապոլի գավառում։ Տեղում մնացածները ենթարկվեցին 1915 թ. մեծ եղեռնի արհավիրքներին և կոտորվեցին կամ տարագրվեցին:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *