Յիշում եմ եւ պահանջում

ԴՈԿՏ. ՌՈՒԲԻՆԱ ՓԻՐՈՒՄԵԱՆ

Պահանջում եմ արդարութիւն՝ իմ ժողովրդի դէմ կատարուած եւ անպատիժ մնացած ոճրի դիմաց հատուցում:

Յիշում եմ իմ ժողովրդի միլիոնաւոր զաւակներին, ովքեր զոհ գնացին ցեղասպանութիւն պիտակուած այդ անմարդկային ոճիրին։ Յիշում եմ մանաւանդ բոլոր նրանց, որոնց կեանքի եղերական պատմութիւնը հոգիս չարչարեց, կեանքիս ու գործիս խթանը եւ նպատակը դարձաւ ու ինձ դարձրեց այն ինչ որ եմ այսօր։

Յիշում եմ մանաւանդ Հռիփսիմէ Զենէեանին, որի հետ հարցազրոյցս, 30 ապրիլ 1980ին, իր անջնջելի, մշտնջենական հետքը թողեց իմ հոգում ու տաժանագին մղձաւանջների յաճախանքը ինձ բերեց։

Հռիփսիմէն ծնուել էր Մալգարա, Աճեմեան ընտանիքում, տարին չէր յիշում․ ասում էր «8-9 տարեկան էի երբ տեղահանութիւնը սկսեց»։ Դրանից օրեր առաջ, թուրքերը հրդեհել էին քաղաքի շուկան եւ Հռիփսիմէի հայրը իր կրպակը կրակի մէջ տեսնելով կաթուածահար էր եղել ու մահացել։ Ապա, առանց նախապէս ազդարարելու, մի գիշեր զափթիէները նրանց դուռը թակել էին ու ընտանիքին դուրս շպրտել։ Յետոյ՝ տեղահանութիւն Մալգարայից Ռոդոստօ ու Պոլիս․ այդտեղից ապրանքատար գնացքով դէպի Սուրիոյ անապատները։ Տառապանքը սկսել էր Դէյր-էլ-Զօրի ճանապարհին։ Հազարաւոր մարդիկ, կին, տղամարդ, երեխաներ՝ կիզիչ արեւի տակ քաղցած ու ծարաւ։ Զափթիեները նախ առանձնացրել էին ծերերին ու հիւանդներին, նրանց լքել էին անապատում ու արգիլել նրանց օգնել։ Աճեմեանների ընտանիքից միայն ինքն ու մայրն էին մնացել։ Հռիփսիմէն յիշում է. «Եփրատ գետին որ հասանք էլ ուտելիք չկար, ժողովուրդը սկսաւ վատնել, խոտեր ուտել, ուռել, մեռնիլ․ թաղել մաղել հօ չկար, փոսի մը մէջ կը նետէին, վրայ վրայի, վրայ վրայի․․․ Ամէնէն վերջը, որ ջարդը պիտի ըլլար, երեխաներուն հաւաքեցին, մամաս ինձ թող չէր տար, բայց ստիպուած էր։ Ես տեսայ մամաս լալով գնաց Եփրատ գետը նետուեցաւ, ինձ ալ առին տարին։ 30-40 հոգի էինք։ Մեզմէ ամէնէն մեծը 10 տարեկան էր, հաւաքեցին տարին ձորի մը մէջ․․․․ Հա եղբայրս․․․ Մալգարայէն միասին ճամբայ ելանք․․․ Աղաւնին պատմեց ինծի, ինքը հրաշքով ազատեր էր։ Եղբօրս կինը ոսկի կլլած էր, զափթիէները իմացէր էին, ողջ ողջ փորը ճեղքեր էին ոսկիները հաներ, դիակը տոպրակը լեցուցեր էին եւ գետը՝ նետեր։ Աղաւնին կ՛ըսէ.—եղբօրդ ալ վիզը իմ ծնկիս վրայ կտրեցին․․․»։ Ու սոսկալի այլայլուած, Հռիփսիմէն շարունակում է, «Հա երեխաները։ Մեզ երեխաներուս հաւաքեցին ձորի մէջ։ Գիշերը կրակ մը կար, գոռում գոչում, լաց ու կոծ կար, ինտո՞ր պատմեմ քեզի․․․ Հայու ջարդը կը պատմեմ քեզի, եաւրուս։ Մեր հայերուն կ՛այրէին կոր․․․ Այդ գիշեր հոդ մնացինք, կրակ ու բոց կը տեսնենք, կը վախնանք։ Ծարաւանք, երեխայ ենք, ջուր կ՛ուզենք կոր։ Վո՞վ ջուր պիտի տայ։ Ձորի մէջ առուակ մը կար, գտանք, ընկանք վրայ, ջուր խմեցինք․․․ առտուն էլանք ձեռներնիս, երեսնիս արիւն․․․»։ Սահմռկեցուցիչ տեսարան։ Ուրեմն առուակի մէջ հոսողը ջուր չէր այլ հայու արիւն։ Հռիփսիմէն կանգ է առնում։ Շունչ առնում, «Եաւրուս ի՞նչ ասեմ, մէկիս ոչխարով մը, մէկիս ուղտով մը ծախեցին․․․»։

Եւ այսպէս Հռիփսիմէ Զենէեանը շարունակում է իր տառապալից, դժբախտ կեանքի պատմութիւնը։ Արմատախիլ ծաղկի նման, նա պոկուել էր իր ծննդավայրից, տարուել նետուել էր Դէյր-էլ-Զօր, 4-5 տարի աղախնութիւն էր արել բեդուին արաբի տանը՝ երեսին ու ձեռքերին բեդուին կանանց յատուկ դաջուածքներ կրելով։ 1919ին Անդրանիկի զինուորները ազատել էին նրան ու Հալէպ տարել։ Այտեղից Մալգարա էր վերադարձել, բայց պապենական տանը անզիջող թուրքն էր ապրում։ Մալգարայում Տիգրան Զենէեանի հետ էր ամուսնացել ու պզտիկ ունեցել․ բայց այնտեղից էլ, 1922ին, Քեմալի զօրքերն էին տեղում մնացած հայերին քշել։ Նրա վերջին հանգրուանը Խորհրդային Հայաստանը պիտի լինէր, ուր գաղթել էր 1946ին․ բայց ճակատագիրը իր վերջին թունոտ խաղն էր խաղացել ու այդ յոգնած, այդ թօշնած ծաղկին հայրենիքից պոկել, Լոս Անջելես էր նետել։ Զաւկի հետ էր եկել ու հիմա ապրում էր միայնակ, Հոլիվուդի ծերերին յատկացուած մի շէնքի մի նեղլիկ յարկաբաժնում։ «Հիմա ցաւ մը ունիմ, ինչո՞ւ հայրենիքէս հեռացայ։ Ինչո՞ւ պիտի գայի, ես հոն պիտի մեռնէի»։

Asbarez.com 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *