Հայերի բռնի իսլամացումը*

Թաներ Աքչամ

Ամբողջ 19-րդ դարի ընթացքում հատկապես Արևելյան Անատոլիայի (Արևմտյան Հայաստան-Ակունքի խմբ․) շրջաններում, որտեղ հայկական հոծ բնակչություն կար, չափազանց տարածված դեպքեր էին հայկական բնակավայրերի վրա հարձակումները, նրանց կրոնափոխելու հարկադրանքները և, հատկապես, աղջիկների առևանգումները և մահմեդականների հետ բռնի ամուսնությունները: 1863 թ. «Հայկական սահմանադրություն» անվան տակ հայտնի «Հայոց կաթողիկոսարանի և պատրիարքարանի կանոնադրությամբ» կազմավորված Արևմտահայոց ազգային խորհրդի ամենակարևոր գործերից մեկը եղավ հայերի նկատմամբ կատարվող անարդարությունների մասին օսմանյան կառավարությանը զեկույց ներկայացնելը: Շրջաններից հասած տեղեկությունների հիման վրա պատրաստված այդ զեկույցների էական թեմաներից մեկը կանանց և աղջիկների առևանգումն ու բռնի ամուսնացումն էր, ինչպես նաև` բռնի կրոնափոխությունը38: Նման տեղեկություններ կային նաև անգլիացի հյուպատոսների` շրջաններից կանոնավոր կերպով ուղարկած զեկույցներում: Ուշագրավ էր այն հանգամանքը, որ հաճախ հյուպատոսները տվյալ հանցագործությունների վերաբերյալ իրենց պատրաստած ցուցակները ներկայացնում էին նաև տեղական իշխանություններին և զեկույցներում ընդգրկում նաև յուրաքանչյուր մեղադրանքի մասին նրանց տված պատասխանները39:

Հայոց պատրիարքը գրեթե ամեն պատեհ առիթի բարձրաձայնում էր այդ խնդիրների մասին և հատկապես մեծ տերություններին զանազան միջոցներով դիմելով` խնդրում միջամտել, օգնել` լուծում գտնելու հարցում: 1876 թ. դեկտեմբեր ամսին Բոսնիա-Հերցեգովինայի ճգնաժամի կապակցությամբ Ստամբուլում տեղի ունեցած մի կոնֆերանսի ժամանակ մասնակից պետություններին ներկայացված խնդրագիրը, 1877-78 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո 1878 թ. Սան-Ստեֆանոյում տեղի ունեցած խաղաղության համաժողովին Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի դրույթները քննող ռուսական պատվիրակությանը ներկայացված զեկույցը և 1878 թ. Բեռլինի կոնֆերանսի ժամանակ ներկայացված պահանջները կարելի է բերել որպես նման միջազգային նախաձեռնությունների մի քանի օրինակներ40:

1878 թ. Բեռլինի պայմանագրով նախատեսված Հայկական բարենորոգումներում ևս կանանց և աղջիկների առևանգումներն ու բռնի կրոնափոխությունները կարևոր տարր էին կազմում: Բարեփոխումների հարցում 1878 թ. հետո առանձնապես էական զարգացում չէր գրանցվել: Բռնի կրոնափոխությունը կամ կանանց առևանգումներն ու բռնի ամուսնությունները սովորական դեպքեր էին: Անգլիացի հյուպատոսների զեկույցները լեցուն էին այս թեմայի մասին տեղեկություններով41: Կային մարդիկ, ովքեր փորձել էին ելք գտնել` հյուպատոսարաններին բողոքի նամակներ գրելով և ձերբակալվել էին դրա համար: Օրինակ` 1893 թ. օգոստոսի 12-ին Սվասից ուղարկված մի նամակում այս տեղեկություններն էին տրվում. «Կարապետ Կապիկյանը խնդրեց թագուհուն գրել մոտ 10 ամիս առաջ առևանգված և բռնի կերպով մահմեդականություն ընդունած մի աղջկա մասին տեղեկությունները: Նա ցանկանում էր նամակն ուղարկել հյուպատոսարանի միջոցով: Նամակը բացահայտվեց, և [Կարապետը] բանտ նետվեց: Վերջերս [բանտից] ուզել էր մի երկրորդ նամակ էլ ուղարկել և բանտում շղթայակապ էր արվել»42:

Բարենորոգումների թեման 1894 թ. վերստին արդիական դարձավ: Հատկապես 1894 թ. Սասունի դեպքերից հետո բարեփոխումների վերաբերյալ արագացված բանակցությունների կարևոր դրույթներից էին կանանց և աղջիկների առևանգումներն ու բռնի ամուսնությունները, ինչպես նաև` բռնի կրոնափոխությունը: 1895 թ. մայիսին երեք մեծ տերությունների (Անգլիա, Ֆրանսիա և Ռուսաստան) կողմից հայկական վիլայեթներում բարեփոխումներ կատարելու մասին ներկայացված նոտայի 10-րդ կետը վերաբերում էր այդ հարցին: Ըստ այդ հոդվածի` օսմանյան կառավարությունը չէր գործադրում 1956 թ. Բարեփոխումների մասին սուլթանական հրովարտակի 10-րդ, 11-րդ և 12-րդ հոդվածները, որոնք ուղղված էին կայսրության տարածքում մուսուլմանների և քրիստոնյաների հավասարության ապահովմանը: Պահանջվում էր, այդ հոդվածների ոգուն համապատասխան կերպով, ժամ առաջ լուծել կրոնափոխության դեպքերի խնդիրը43:

Կանանց ու աղջիկների առևանգումներն ու բռնի ամուսնությունները, ինչպես նաև` բռնի կրոնափոխությունը 1894-1896 թթ. կոտորածների ժամանակ ևս տարածված գլխավոր մեթոդներից էին: Կոտորածներն սկսվեցին 1894 թ. Սասունում: Այն բանից հետո, երբ այս դեպքի մասին տեղեկացան Ստամբուլում, մեծ տերությունների, հատկապես Անգլիայի ճնշումների արդյունքում սույն հարցով զբաղվող մի հանձնաժողով ստեղծվեց և ուղարկվեց շրջաններ: Հանձնաժողովի հավաքած տեղեկությունների մեջ, կոտորածներից բացի, մեծ տեղ էին գրավում նաև հայ կանանց ու աղջիկների առևանգումները և բռնի կրոնափոխության դեպքերը: Տեղեկություններ կային նաև առ այն, որ կրոնափոխության առաջարկը չընդունածներն սպանվել էին: Հանձնաժողովին վկայություններ տված որոշ հայեր նշում էին, թե բռնի կրոնափոխության դեպքերը հատկապես տարածվել էին 1878 թ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո44:

1894-1896 թթ. կոտորածների ընթացքում տարածված դեպքեր էին կանանց և երիտասարդ աղջիկներին մահմեդականների տներում փակելով` բռնի կերպով մուսուլման դարձնելու պահանջները, պատանիների առևանգումներն ու մահմեդականների տներում փակելը, հարձակումների ենթարկված հայկական գյուղերում ամբողջ բնակչությանը մուսուլման դառնալու համար ճնշումների ենթարկելը, տղամարդկանց հավաքական ու բռնի կերպով թլպատելը, եկեղեցիները մզկիթի վերածելը45 և դրանք որոշ դեպքերում Համիդիյե մզկիթ անվանելը46: 1895 թ. նոյեմբերին Խարբերդից գրող մի միսիոներ հաղորդում է, թե տվյալ շրջանի երկու գյուղերում 600 հոգի է թլպատվել47: Դաձյալ Խարբերդի մի գյուղում 70 տարեկան մի քահանայի սյունին կապելով` բոլորի աչքի առաջ բռնի կերպով թլպատել են48: Մեկ այլ գյուղում մի քահանայի բռնի կերպով ստիպում են եկեղեցու աշտարակից նամազի հրավիրող տեքստը կարդալ, ապա` սպանում49: Որոշ գյուղերում հարկադրանքով մահմեդականություն ընդունած հայերին ստիպում են սպանել այն չընդունած իրենց ազգականներին50:

Մեկ այլ տարածված գործադրում էր հայերին եկեղեցում հավաքելը և մեկ առ մեկ դուրս հանելով` մահմեդական դառնալ պահանջելը: Ով համաձայն չէր, տեղում սպանվում էր: Այդ պատճառով իրենց կյանքը փրկել ցանկացող հայերն այլընտրանք չունեին` մահմեդականություն ընդունելուց բացի: Ամերիկայի արտակարգ և լիազոր դեսպան Թերրելընման որոշ օրինակներ է ներկայացնում դեկտեմբերի 15-ի, 16-ի և 29-ի իր զեկույցներում51: Նման տեղեկություններ առկա են նաև 1895 թ. դեկտեմբերի 12-ին Էրզրումում Անգլիայի հյուպատոսարանի զեկույցում: Անգլիական հյուպատոսը Իչմեն հաղորդելով, որՉարսանջաքի գավառում բազմաթիվ հայեր են սպանվել, իսկ նրանց տները` հրկիզվել, հայտնում է նաև, թե առաջադեմ հայերն ապաստանել են եկեղեցում, և «թուրքերը նրանց մեկ առ մեկ դուրս հանելով` հարցրել են` մահմեդականություն ընդունում են, թե ոչ: 30 հոգի, որոնց մեջ էր գտնվում նաև եկեղեցու քահանան, իրենց կրոնին հավատարիմ մնալու համար սպանվել են հենց եկեղեցու դռան մոտ»52:

Կան նաև օրինակներ առ այն, որ մահմեդականություն ընդունելը ևս չի օգնել: Օրինակ` Խարբերդին ենթակա 150 տուն ունեցող Հոհ գյուղում քրդերը տները կողոպտելուց հետո հայերին հարկադրում են մուսուլման դառնալ: Համաձայնություն տված բոլոր հայերը կրոնական պարտականությունն իրականացնելու համար լցվում են մզկիթ, որտեղ 62 հայեր սպանվում են` կեղծ կրոնափոխության պատրվակով, իսկ 10 հոգի կարողանում է փրկվել փախչելու շնորհիվ53:

Կոտորածների, կանանց առևանգումների և բռնի կրոնափոխության դեպքերի մասշտաբները ցույց տալու համար բավարար են նույնիսկ միայն Անգլիայի արտակարգ և լիազոր դեսպանի` 1896 թ. մարտի 6-ի զեկույցում Սղերդի և վերջինիս գյուղերի վերաբեյալ ներկայացված թվերը. «Քրիստոնյաների թիվը` 37.000, սպանվածները` 15.000, կրոնափոխվածները` 19.000, առևանգված կանայք` 2.500, հրկիզված կամ մզկիթի վերածված եկեղեցիների թիվը` 97»54: Այս և այլ նմանատիպ չափազանց մանրամասն տեղեկություններ կարելի է գտնել տվյալ ժամանակաշրջանի ամերիկյան և անգլիական հյուպատոսարանների զեկույցներում և միսիոներների` շրջաններից ուղարկված նամակներում: Վեց արտակարգ և լիազոր դեսպաններ, որոնք ներկայացուցչություններ ունեին Ստամբուլում, այս զեկույցներից բացի, նաև իրենց ձեռքի տակ գտնվող այլ տեղեկությունների հիման վրա մի ամփոփ պատկեր էին պատրաստել Տրապիզոնի, Էրզրումի, Վանի, Մամուրեթյուլազիզի (Խարբերդ), Դիարբեքիրի, Սվասի, Հալեպի, Ադանայի, Անկարայի նահանգներում և Իզմիթի սանջակում կատարված կոտորածների, կողոպուտների և բռնի կրոնափոխության դեպքերի վերաբերյալ, ինչպես նաև` դրանց նկատմամբ տեղական իշխանությունների ցուցաբերած վերաբերմունքի մասին55:

Այդ բոլոր տեղեկությունները մատնանշում են այն փաստը, որ հայերին ուղղված մահմեդական դառնալու հարկադրանքը եղել է 1894-1896 թթ. կոտորածների գլխավոր առանձնահատկություններից մեկը: Դրա կարևոր պատճառներից մեկն այն էր, որ մուսուլմանները հայերի դեմ հարձակումները համարում էին կրոնական պարտականություն: Ըստ նրանց` իրենց արածը սուլթանական հրովարտակով որոշված մի ջիհադ էր, իսկ հայերին մահմեդական դառնալ հարկադրելը` դրա տարրերից մեկը: Այդ առումով շատ ուսանելի են կոտորածներից հետո օսմանյան կառավարության թույլտվությամբ ստեղծված հանձնաժողովի հետ միասին Բիրեջիքի, Ուրֆայի, Ադըյամանի և Բեսնիի նման վայրերում շրջած Անգլիայի հյուպատոս Ֆիթսմորիսի զեկույցում ներկայացված դիտարկումները:

Ֆիթսմորիսի համաձայն` մուսուլմանների շրջանում տիրապետող է հետևյալ համոզմունքը. քրիստոնյաները կարող են իրենց շնորհված իրավունքներից օգտվել, քանի դեռ չեն խախտել մահմեդական հեղինակության հանդուրժողականությունը: Այնինչ հայերը աջակցություն և հովանավորություն էին խնդրում օտար պետություններից: Ըստ մուսուլման մեծամասնության` այդ ցանկությունը նշանակում է մահմեդական հեղինակության հանդուրժողականության սահմանն անցնել, պայմանագիրը խախտել: Այդ պայմաններում մուսուլման հեղինակությունն ազատվում է քրիստոնյաներին պաշտպանելու ամեն տեսակի պատավորությունից: Ֆիթսմորիսը հաղորդում է նաև, որ այդ պայմաններում մահմեդականներն իրենց կրոնական պարտականությունն են համարում քրիստոնյաների կյանքի և գույքի դեմ ուղղված հարձակումները: Ըստ նրա` կոտորածների հետևում նման համոզմունք է առկա56:

Այստեղ հետևյալ հարցն է ծագում. 1894-1896 թվականներին կատարված բռնի մահմեդականացման գործողությունների հանդեպ ի՞նչ վերաբերմունք էր որդեգրել կառավարությունը: Ինչպես վերևում տեսանք, կառավարությունը կրոնափոխությունը, Թանզիմաթից սկսած, ենթարկել էր մի շարք կանոնների և օրենքների: Ամենակարևոր կանոնը կամավորության սկզբունքն էր: Այնինչ կոտորածների ժամանակ տեղի ունեցած կրոնափոխության գործողություններից և ոչ մեկը կամավոր չէր: Այդ դեպքում անհրաժեշտ էր, որ կառավարությունը բացահայտ կերպով դեմ հանդես գար բռնի կրոնափոխության նախաձեռնություններին և ձգտեր կանխել դրանք: Մինչդեռ բազմաթիվ շրջաններում բռնի կրոնափոխության գործողությունները կազմակերպվում էին հենց տեղական իշխանությունների աչքի առաջ, նրանց տեղեկությամբ: Օրինակ` 1896 թ. մարտի 17-ին Դիարբեքիրի վերաբերյալ մի զեկույց գրած անգլիական հյուպատոս Հոլվարդըհաղորդում է, որ քաղաքում տեղի ունեցող ամեն բան, կոտորածն ու կրոնափոխությունները ներառյալ, կատարվում է նահանգապետ Էնիս փաշայի վերահսկողությամբ57:

Բռնի կրոնափոխության` օրենքներին դեմ լինելը գիտակցող նահանգապետերն այդ պատճառով դիտումնավոր կերպով սխալ տեղեկություններ են հաղորդում Ստամբուլ, իրենց զեկույցներում ժխտում են այն պնդումները, թե հայերը բռնի կերպով են մահմեդական դարձել, և հայտնում, որ կրոնափոխության դեպքերը եղել են կամավոր58: Մեր ձեռքի տակ գտնվող փաստաթղթերի և տեղեկությունների լույսի ներքո սխալ չի լինի հետևություն անել, թե բռնի կրոնափոխության դեպքերը տեղի են ունեցել կենտրոնական կառավարության տեղեկությամբ: Սակայն դժվար է ենթադրել, թե տեղյակ լինելով հանդերձ, կամ տեղական իշխանությունների անմիջական մասնակցության դեպքում անգամ, կենտրոնական կառավարությունը համակարգված կերպով վարել է բռնի կրոնափոխության քաղաքականություն: Իսկ դրա ամենաէական պատճառն այն էր, որ ահ կար, թե այդ խնդիրը, որպես պատրվակ, կարող էր տեղիք տալ արտաքին միջամտության:

Այդ պատճառով արտաքին ճնշումներից վախեցող օսմանյան կառավարությունը թեʹ կոտորածների փաստն է ժխտում և դրանք ներկայացնում որպես հայկական ապստամբություններ և թեʹ պնդում, որ կրոնափոխության դեպքերը ոչ մի կերպ չեն իրականացվել իր տեղեկությամբ և հսկողությամբ: Հայերը դրան են դիմում կամ քրդերից վախենալու, կամ էլ օտար պետություններին բողոքել կարողանալու համար:

Աբդուլ Համիդն իր հետ հանդիպած և այդ հարցն արծարծած Անգլիայի արտակարգ և լիազոր դեսպանին պնդում է, թե կրոնափոխությունների հարցում կառավարությունը ոչ մի դեր ու պատասխանատվություն չի ունեցել, և որ նման հարկադրանքների անընդունելի լինելու մասին գրություններ են ուղարկվել շրջաններ: Նա, ավելի առաջ գնալով, դեսպանին առաջարկում է մի պատվիրակություն ուղարկել այն շրջաններ, որտեղից նման բողոքներ են ստացվել59: Այս պատվիրակության պարտականություններից մեկը կրոնափոխության հարկադրված հայերին անհրաժեշտ երաշխիքներ տալով և նրանց անվտանգությունն ապահովելով` վերստին նախկին կրոնին վերադառնալու հնարավորություն ստեղծելն էր60:

Աբդուլ Համիդն աբողջությամբ ստում էր անգլիացի դեսպանին: Իրապես էլ նման նամակագրություն կար շրջանների հետ: Քանի որ դրանք կառավարության և տեղական իշխանությունների միջև ներքին նամակագրություն էին առ այն, թե ինչ դիրքորոշում պետք էր ընդունել կրոնափոխության հարցում, ապա պետք է ճիշտ համարել դրանցում առկա տեղեկությունները: Առաջին օրինակը, որ կարելի է բերել, 1895թ. նոյեմբերի 12-13-ը կատարված նամակագրությունն է: 1895 թ. նոյեմբերի 12-ին Մամուրեթյուլազիզի (Խարբերդ) նահանգապետարանը հաղորդում է, որ «Փերի61 գյուղաքաղաքի հայերը ձգտում են մուսուլման դառնալ, և Փերիի հայկական թաղամասի բնակչությունն ինքն իրեն թլպատել է», և հարցնում, թե ինչ պետք է անել: Կառավարության` նոյեմբերի 13-ին տված պատասխանում հաղորդվում է, թե հայերի կրոնափոխությունը «հիմնված է երկու պատճառների վրա. մեկը քրդերի հարձակումներից ու վնասներից ազատվելն է, իսկ մյուսը` հետագայում օտարներին դիմելով` հայտնելը, թե իրենք բռնի կերպով են կրոնափոխ եղել»: Այդ պատճառով կառավարությունը հաղորդում է, որ այդ դիմումը չպետք է ընդունվի: Առաջարկվում է «հարցից խուսափել»` մինչև լարվածությունն անցնի, և վերստին կարգուկանոն հաստատվի62:

Նման մի փաստաթուղթ էլ թվագրվում է 1895 թ. նոյեմբերի 14-ի ամսաթվով: Դիարբեքիրի նահանգապետի կողմից ուղարկված գրության մեջ հաղորդվում է նաև կառավարության դիրքորոշման մասին: Դրա համաձայն` ամեն տեսակի թյուրիմացության արգելք լինել կարողանալու նպատակով պահանջվում է կրոնափոխությունները չընդունել և սպասեցնել դիմողներին: Եթե հայերը, լարվածությունն անցնելուց հետո, նորից դիմեն կրոնափոխվելու հարցով, միայն այն ժամանակ դիմումին պետք է ընթացք տրվի` գործող օրենքների շրջանակներում: Առայժմ միայն պետք է ինչ-որ կերպ հարթել խնդիրը` մինչև մթնոլորտը հանդարտվի: Պաշտոնական նամակագրության մեջ գործածված արտահայտությամբ` կառավարությունը պահանջում է «հարցից խուսափել իմաստուն միջոցներով»63:

Սակայն, չնայած կենտրոնից ստացված հրամաններին, խիստ բարդ է հայերի` վերստին քրիստոնեության վերադառնալը, որովհետև բազմաթիվ շրջաններում հայերին մահ է սպառնում «քրիստոնեության վերադառնալու դեպքում»64: Դարձյալ սպառնալիքի տակ պահանջվում է, որ նրանք հայտարարեն, թե իրենց ցանկությամբ են մահմեդականություն ընդունել65: Այդ պատճառով որոշ շրջաններում հայերը, չնայած կառավարության` «քրիստոնեության վերադառնալու» զգուշացմանը և ճնշումներին, վախից մերժում են այն: Նրանց խնդրագրերում նախադասություններ կան, թե «Մենք կամավոր ենք կրոնափոխվել. այլևս քրիստոնեության չենք վերադառնա»66:

Եւ իսկապես, կառավարության` կրոնափոխությունը չընդունելը և հայերի` վերստին իրենց նախկին կրոնին վերադառնալ հարկադրված լինելը նոր հանցագործությունների տեղիք են տալիս: Օրինակ` 1896 թ. մարտին Մուշից մի զեկույց ուղարկած Անգլիայի հյուպատոսը հաղորդում է, որ 15 ընտանիք է սպանվել: Ոճրագործություններն իրականացվել են գավառապետի աչքի առաջ և նրա գիտությամբ: Այդ ընտանիքները Ստամբուլից ստացված հրամանից հետո նորից իրենց նախկին կրոնին վերադարձած հայերից են բաղկացած67:

Ի՞նչ ճակատագիր են ունեցել 1894-1896 թթ.բռնի կրոնափոխված հայերը: Այս հարցում չափազանց կարևոր տեղեկություններ կան վերոհիշյալ Ֆիթսմորիսի զեկույցներում68: Նրա հաղորդումների շնորհիվ հասկացվում է, որ հետևյալ պատկերն է եղել. որոշ շրջաններում հայերը կամաց-կամաց վերադարձել են իրենց նախկին կրոնին, իսկ որոշներում` նախընտրել ապրել որպես մուսուլման: Այդ նախապատվության գլխավոր պատճառը նոր դժբախտությունների հանդեպ ահն է եղել69: Թերևս հենց այդ վախն է որոշ շրջաններում հայերին մղել արտաքուստ մուսուլման ձևանալ, բայց գաղտնի կերպով ապրել որպես քրիստոնյա:

Զեկույցներից մեկում Ֆիթսմորիսը հայտնում է իր մի դիտարկումը, որն արել է տվյալ շրջանի մահմեդական ու քրիստոնյա առաջնորդների և տեղական իշխանությունների հետ ունեցած հանդիպումների հիման վրա: Նրա` որպես ընդհանուր կարծիք փոխանցած խոսքը կարող է ամենալակոնիկ ամփոփումը լինել ոչ միայն կոտորածների, այլ նաև` բռնի կրոնափոխության քաղաքականության մասին. «Վերջին դեպքերին առնչվող տեսակետների և հակափաստարկների միջև առկա է մի ակնհայտ ճշմարտություն. օսմանյան բնակչության բոլոր շերտերում, չնայած համատարած տգիտությանը, կա բռնատիրական կառավարության հիմնական միտումն զգալու [բնազդով ըմբռնելու] մի սուր ընդունակություն: Թեʹ մուսուլմանները և թեʹ ոչ մուսուլմաններն ինձ պնդեցին, թե կառավարությունը ցանկացել է, որ այդ կոտորածները լինեն, և եթե չցանկանար, դրանք չէին լինի»70:

Ծանոթագրություններ 

38 1871 թ. նման մի զեկույց տեʹս Yves Ternon,The Armenians History of a Genocide, Caravan Books, Ann Arbor, 1981, էջ 42-43:

39 Որպես օրինակ կարելի է բերել Վանի հյուպատոսի կողմից 1890 թ. պատրաստված և նահանգապետի տված պատասխաններն ընդգրկող մի ցուցակ, տեʹս Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey, No. 1 (1892), further correspondence respecting the condition of the populations in Asiatic Turkey, Harrison and Sons, Londra, 1895, էջ 29-34:

40 Մանրամասն տեղեկությունների համար տեʹս Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Belge Yayınları, İstanbul, 1976, էջ 188-252:

41 Կայսերիից առևանգված աղջիկների մասին տեʹս Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey. 1896, No. 3, Correspondence relating to the Asiatic provinces of Turkey 1892-1893, Harrison and Sons, Londra, 1896, էջ 112:

42Նույն տեղում, էջ 188:

43Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey. 1896, No. 1, Correspondence Respecting the Introduction of Reforms in the Armenian provinces of Asiatic Turkey, էջ 44-45:

44 Սույն թեմայի շուրջ որոշ օրինակներ տեʹս Great Britain, Foreign Office, Blue Book:Turkey. 1895, No. 1 Correspondence Relating to the Asiatic Provinces of Turkey), Part I, Events at Sassoon and the Commission of Enquiry at Mush, Harrisonand Sons, Londra, 1895, էջ 15, 29 և 37; Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey. 1895, No. 1, Correspondence Relating to the Asiatic Provinces ofTurkey), Part II (Commission of Enquiry at Mush: Procès-verbaux and SeparateDispositions, Harrison and Sons, Londra, 1895, էջ 208, 286, 324, 363, 366, 368 և 376:

45FO 195\1893, Մուշի հյուպատոս Չարլզ Հեմփսոնից Էրզրումի հյուպատոսՔամբըրբեչին 1895 թ. դեկտեմբերի 11-ին ուղարկված նամակը: Այս և FO արձանագրության տակ ստորև ներկայացվող որոշ տեղեկություններ վերցված են Բեննի Մորրիսի և Դրոր Զեևիի կողմից Հայոց ցեղասպանության մասին գրված գրքի առայժմ անտիպ տեսքստից: Իմ շնորհակալություն եմ հայտնում նրանց` այդ տեղեկություններն օգտագործել թույլ տալու համար:

46Great Britain, Foreign Office, Blue Book:Turkey, 1896, No. 5, Correspondence Relating to the Asiatic Provinces of Turkey, Reports by Vice Consul Fitzmaurice, from Birejik, Ourfa, Adiaman and Behesni, Harrison and Sons, Londra, 1896, էջ 4:

47FO 195\1907, Հենրի Դվայթի՝ Անգլիայի արտակարգ և լիազոր դեսպան սըր Ֆիլիպ Կյուրիին ուղղված նամակը՝ թվագրված 1895 թ. նոյեմբերի 27-ի ամսաթվով:

48FO 195\1941, Էրզրումի հյուպատոս Քամբըրբեչից արտակարգ և լիազոր դեսպան սըր Ֆիլիպ Կյուրիին 1896 թ. հունվարի 6-ին ուղարկված զեկույցը:

49Նույն տեղում:

50FO 195\1893, հյուպատոս Քամբըրբեչից արտակարգ և լիազոր դեսպան սըր Ֆիլիպ Կյուրիին 1895 թ. դեկտեմբերի 12-ին ուղարկված զեկույցը:

51 Այդ տեղեկությունների մասին տեʹս Խարբերդից (Էլազըղ) մի միսիոների կողմից 1895 թ. նոյեմբերի 26-ին ուղարկված նամակը Ամերիկայի արտակարգ և լիազոր դեսպան Թերրելից Արտաքին գործերի նախարարությանը 1895 թ. դեկտեմբերի 15-ին ներկայացված զեկույցում, էջ 1395-1397: Դարձյալ Խարբերդից 1895 թ. դեկտեմբերի 9-ին ուղարկված նամակը արտակարգ և լիազոր դեսպան Թերրելից Արտաքին գործերի նախարարությանը 1895 թ. դեկտեմբերի 29-ին ներկայացված զեկույցում, էջ 1423-1425 և նորից Թերրելից Արտաքին գործերի նախարարությանը 1891 թ. դեկտեմբերի 16-ին ներկայացված զեկույցը, էջ 1398-1400, http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1895p2, ներածություն, 4-ը մարտի, 2014:

52Անգլիայի հյուպատոս Քամբըրբեչից արտակարգ և լիազոր դեսպան սըր Ֆ. Կյուրիին 1895 թ. դեկտեմբերի 12-ին ուղարկված զեկույցը: Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey, 1896, No. 2, Correspondence Relative to the Armenian Question, Harrison and Sons, Londra, 1896, էջ 270:

53Նույն տեղում:

54 Անգլիայի արտակարգ և լիազոր դեսպան սըր Ֆիլիպ Կյուրիիցվարչապետ՝ մարկիզ Սոլսբերիին 1896 թ. մարտի 6-ին ուղարկված զեկույցը, Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey, 1896, No. 8, Further Correspondence Relating to the Asiatic Provinces of Turkey, Harrison and Sons, Լոնդոն, 1896, էջ 67:

55 Ֆրանսերենով և անգլերենով պատրաստված և օսմանյան կառավարության պաշտոնյաներին ևս ներկայացված սույն պատկերի ամբողջական տեքստը տե`ս Great Britain, Foreign Office, Blue Book:Turkey, 1896, No. 2, էջ 297-338:

56Great Britain, Foreign Office, Blue Book:Turkey, 1896, No. 5, 3.

57 Դիարբեքիրի հյուպատոս Հոլվարդից Էրզրումի հյուպատոս Քմբերբաթխին 1896 թ. մարտի 17-ին ուղարկված զեկույցը, նույն տեղում, էջ 127:

58BOA A.MKT 660/35, Սվասի նահանգապետ Հալիլ փաշայից Ներքին գործերի նախարարությանը 1895 թ. նոյեմբերի 17-ին ուղարկված զեկույցը, տեʹս Selim Deringil, “‘The Armenian Question Is Finally Closed’: Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895-1897”, էջ 350, 359:

59 Արտակարգ և լիազոր դեսպան սըր Ֆիլիպ Կյուրիից վարչապետ՝ մարկիզ Սոլսբերիին 1896 թ. հունվարի 29-ին ուղարկված զեկույցը, Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey, 1896, No. 5, էջ  1:

60 Պատվիրակության անդամ Ֆիցմորիսի զեկույցները չափազանց կարևոր տեղեկություններ են պարունակում սույն հարցի վերաբերյալ, տե`ս նույն տեղում, էջ 2-18:

61 Ներկայիս անվանումը Աքփազար է: Թունջելիին ենթակա Մազգիրթ գավառի գյուղաքաղաքներից մեկն է, որը երբեմն հանդիպում է նաև Չարսանջաք անվամբ: 

62BOA A.MKT.MHM, 657/24, Մամուրեթյուլազիզի նահանգապետից կառավարությանը 1895 թ. նոյեմբերի 12-ին ուղարկված հեռագիրը և կառավարության՝ 1895 թ. նոյեմբերի 13-ին տված պատասխանը: Իմ երախտագիտությունն եմ հայտնում Սելիմ Դերինգիլին` սույն փաստաթուղթն ինձ տրամադրելու համար:

63BOA\A.MKT MHM 636/25, Դիարբեքիրի նահանգապետ Էնիս փաշայի՝ 1895 թ. նոյեմբերի 10-ին ուղարկած հեռագիրը, տեʹս Selim Deringil,Conversion and Apostasy in the Late Ottoman Empire, էջ 215:

64 Անգլիայի արտակարգ և լիազոր դեսպան սըր Ֆիլիպ Կյուրիից վարչապետ մարկիզ Սոլսբերիին 1896 թ. մարտի 9-ին ուղարկված հեռագիրը, Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey, 1896, No. 8, էջ 72:

65 Հյուպատոս Ֆիթսմորիսի` 1896 թ. մարտի 5-ի զեկույցը, Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey, 1896, No. 5, էջ  4:

66SelimDeringil, “‘The Armenian Question Is Finally Closed’…”, էջ 355:

67 Մուշում Անգլիայի հյուպատոս Համփսոնից Էրզրումի հյուպատոս Քամբըրբեչին 1896 թ. մարտի 2-ին ուղարկված նամակը, Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey, 1896, No. 8, էջ 106-107:

68 Զեկույցների ամբողջական տեքստը տե`ս Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey, 1896, No. 5, էջ  4-17:

69Ֆիցմորիսի հաղորդումները հաստատող նմանատիպ մեկ այլ տեղեկություն տեʹս FO195\1930, Դիարբեքիրի հյուպատոս Հոլվարդից արտակարգ և լիազոր դեսպան սըր Ֆիլիպ Կյուրիին 1896 թ.ապրիլի 21-ին հղված զեկույցում:

70Great Britain, Foreign Office, Blue Book: Turkey, 1896, No. 5, էջ 14:

*Հատված թուրք հայտնի պատմաբան, ցեղասպանագետ Թաներ Աքչամի «Հայերի բռնի իսլամացումը լռություն, ժխտում եւ ուծացում» (Taner Akçam,  Ermenilerin Zorla Müslümanlaştırılması. Sessizlik, İnkâr ve Asimilasyon) գրքից։

Թարգմանեց Մելինե Անումյանը

Akunq.net 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *