Հօրս շուքին տակ` ուխտագնացութիւն դէպի Սասուն

ՍԻԼՎԱ ԱՐՍԼԱՆ ՏԵՄԻՐՃԻ

Տարիներ շարունակ իր հօրմէն` Սատըք Արսլանէն լսած էր Սասնայ պատմութիւնը: Հօրը մահէն երկու տարի անց, ընկերոջ` Պեսսէ Քապաքին եւ Պեհճեթ Չիֆթչիին հետ միասին ուխտագնացութիւն մը կատարեց դէպի հօրենական երկիր: Աւերակի վերածուած եկեղեցիներուն, գերեզմաններուն, տուներուն մէջէն անցնելով` անցեալի հետքերը որոնեց եւ տպաւորութիւնները բաժնեց «Ակօս»-ի ընթերցողներուն հետ:

Երիտասարդ աղջիկներու հերոսն է հայրիկը: Վստահութեան աղբիւր է, ամուսնութեան տարիքին որ հասնի, իր դիմաց ելլողին մէջ փնտռելիք յատկութիւններու ամբողջութիւնն է հայրիկը:

Շատ երկար տարիներ անցած էին հօրս Սասնայ լեռներու լանջին գտնուող գիւղը լքելով` քաղաք հաստատուելուն վրայէն: Ապրուստի հոգը, նոր վայրի մը մէջ արմատ նետելու մարմաջը բաւական տանջած էին զինք, բայց վերջապէս յաջողած էր: Կամ գոնէ ես այդպէս կը կարծէի:

Որքան ալ դաժանութիւններ ապրած էր, երբեք չհրաժարեցաւ այդ հողերէն: Սասունը, Սասնայ լեռները Նաթոփանի ապրումները լաւ կամ վատ յիշատակները շատ լսած եմ: Բարեկամներ երբ մէկտեղուին, միշտ անցեալէն, հիներէն կը խօսէին: Քանի կը լսէի, հետաքրքրութիւնս կ՛աւելնար: Քանի մը անգամ ինծի ալ տանիլ առաջարկեցի: Բայց ան չլսել ձեւացուց: Արդէն երբ իրեն խորթ եղող բան մը ըսուի, ձեռքովը ականջները կը փակէր եւ «չեմ լսեր» կ՛ըսէր: Վերջին անգամ տասը տարի առաջ գացած էր իր գիւղը: Չէի կրցած համոզել, զիս չէր տարած: Անցեալէն եկած վախեր ունէր: Բացէ ի բաց չէր ըսեր թէեւ, բայց ես գիտէի: Շատ ցաւեր ապրուած էին այդ ճամբաներուն վրայ: Յատկապէս ալ` կիներուն:

Երկու տարի առաջ կորսնցուցի հայրս: Բացակայութիւնը մեծ պարապութիւն մը յառաջացուց իմ մէջս: Այն մեծ սօսիի ծառը, որուն շուքին կ՛ապաւինէինք, չկար այլեւս:

Մայրս այս տարի Մարութայ սար Բարձր Աստուածածին եկեղեցին ուխտի երթալ ուզեց, ու ես կրկին յուսադրուեցայ: Մեծ յուզումով լծուեցայ պատրաստութիւններու: Եկուր տես, որ մօրս առողջութիւնը արգելք եղաւ այս անգամ: Հրաժարեցաւ իր ուխտէն, բայց ես այլեւս որոշած էի: Հեռաձայնեցի ընկերոջս եւ զինք համոզեցի միասին երթալու համար:

Հայրս մեղրով յիշեցի

Առաւօտեան կանուխ ժամերուն ուխտի ընկերուհիիս` Պեսսէ Քապաքին հետ կ՛իջնենք Պաթմանի օդակայանը: Պաթմանի մէջ Սասունի շրջագայութիւններու անփոխարինելի անունն է Պեհչեթ Չիֆթչին: Ինք ալ կ՛ընկերանայ մեզի, ու կը մեկնինք դէպի Քոզլուք: Որքան շատ լսած եմ այս անունը հօրմէս: Պահ մը իր պատկերը կը կենդանանայ աչքերուս առջեւ:

Նախքան լեռնային գիւղեր բարձրանալը` կ՛այցելենք Հազրոյի բերդը: Թէեւ հին փառաւոր տեսքը կորսնցուցած է, բայց կը պահէ, յամառօրէն կը պահէ պատմութեան մէջ իր տեղը: Աստիճանները մագլցելով` կը հասնինք բերդ, ուր մեր առջեւ կը պարզուի Սասնայ լեռներուն հոյակապ պատկերը: Քամին կը լիզէ այտերս, ու ես անգամ մը եւս կը ողջագուրուիմ հօրս հետ:

Ծանրութիւնները թողելու համար մեր ընտանեկան բարեկամ Միրզա եղբօր Խրպաք գիւղը կ՛երթանք: Տնեցիները կը շրջապատեն մեզ: Տան երիցագոյնն է մեծ մայրիկը, որ հօրս փաթթուած ըլլալու նման` կը գրկէ զիս: Հիւրասիրութեան ջերմութիւնը կը զգամ: 40 տարուան բարեկամներու նման ենք այդ պահուն: Ափսէի մէջ թէյ կը մատուցեն եւ անշուշտ` Սասնայ մեղրը: Հայրս թէ՛ շատ կը սիրէր մեղրը եւ թէ լաւ կը հասկնար: Ես, որ մեղր սիրողը չեմ, մատուցուած մեղրը կը համտեսեմ` զինք յիշելով: Սակայն անոր երկրին մէջ իր բացակայութեան կերած մեղրս կը դառնանայ: Զրոյցը կը շարունակուի Միրզա եղբօր մօր եւ հօրս բարեկամութեան շուրջ: Կը փառաբանեն հօրս բարութիւնը: Միշտ պատիւ զգացի իր դուստրը ըլլալով: Այսօր այս հեռաւոր գիւղին մէջ լսածներովս ա՛լ աւելի կը հպարտանամ:

Աղօթք Շամամ Խաթուն

Ծանրաբեռնուած ծրագիր ունինք: Կը շտապենք դէպի գիւղեր: Մայրս պատուիրած էր Շամամ Խաթուն այցելել: Ուրեմն` նախ Կող գիւղը: Շամամ Խաթուն ըսուածը մէջտեղը հազիւ մանուկի մը անցնելու չափ ծակ ունեցող ժայռաբեկոր մըն է: Մարդիկ հոս կու գան դարմանումի, յատկապէս ալ` ծննդաբերելու ակնկալութեամբ: Ես ամուսնացած եմ, զաւակ ալ ունիմ, բայց կը յարգեմ մօրս պատուէրը, կ՛աղօթեմ ու կ՛ոստոստեմ քարին վրայէն: Շամամ Խաթունի մօտակայքը խոնարհած եկեղեցիի մը աւերակները կան: Ճամբան կը հանդիպինք մարդու հասակով տափակ շիրմաքարերու: Որոշած ենք անոնց մօտ աղօթել: Ափսոսանքով կը տեսնենք, որ Պոլիսէն մեզ հետ բերած մոմերը մոռցած ենք ճամպրուկներու մէջ: Յանկարծ կը յիշեմ` Պեսսէի քեռուկինը իր ձեռքով պատրաստած մեղրամոմերը դրած էր շալակի պայուսակս: Լսելով Մարութայ սար մեր ուխտագնացութեան մասին իր, թոռներուն եւ Պեսսէին համար մոմի ծրարներ պատրաստած էր: Պեսսէն կ՛ըսէ, որ անոնց մէկ մասը այստեղ կրնանք վառել: Միասնաբար կ՛աղօթենք մեր կորսնցուցածներու յիշատակին համար: Կը դիտենք մոմերու ծուխին դէպի երկինք բարձրանալը:

Ծառերու ընդմէջէն սարն ի վար հոսող Նապուխին հասած ենք: Արեւուն տակ խորովուած երեսս կը լուամ սառը ջուրով: Կրկին հայրս կը մտաբերեմ: Ան ալ զովացած է այս ջուրով: Միրզա աղբար կը պատմէ, որ մերոնք ոչխարները լուալու համար հոս կու գային: Ուրեմն մօտեցած ենք մերոնց հողերուն: Սիրտս աւելի արագ կը տրոփէ:

Նաթոփան` մեծ հայրերուս ապրած, հօրս կեանք գտած, այսուհետեւ ալ ինծի հետ ապրելիք լեռնային գիւղը: Ինքնաշարժի ճամբուն կրիայ մը կը յայտնուի: Կ՛իջնեմ, խնամքով ճամբու եզրին կը թողում, ու ապա կը շարունակենք մեր երթը:

Հօրս տնկած կաղամախիները

Գիւղի մուտքին կան կողք կողքի շարուած հինգ կաղամախիներ: Տեղացիները ով ըլլալս իմանալէ ետք կ՛ըսեն, որ այս ծառերը հայրս տնկած է: Զարմանալի բան, ինք բնաւ չէր խօսած այս մասին: Հպարտութիւնն ու թախիծը նոյն պահուն կը զգամ: Գիւղին միակ կենդանութիւնը, միակ կեանքի նշոյլը հօրս տնկած այս ծառերն են: Ապացոյցն են հօրս ապագային մէջ ալ գոյատեւելուն: Որդիներուս` Ներսէսին ու Դաւիթին այս ծառերը պիտի բացատրեմ իբրեւ ուղեցոյց: Վայրի խոտեր պատած են չորս դին: Խանիխորը` այդ միշտ լսած առուակը ցամքած է:

Աւերակներ

Հեռուէն կը նշմարեմ տուները: Աւերակ են: Փշախոտեր կը ժայթքին մէջէն: Արտի եզրի առաջին տունը հօրս տունն է: Եթէ չգաղթէին, ես ալ հոս պիտի ծնէի: Կը շոյեմ փլած պատերուն քարերը: Հօրս կուզը հիմա իմ կռնակին է: Անցեալի բեռը տանելու համար քարի մը վրայ կը նստիմ, կը տարուիմ խոհերով: Կենճօ եւ Շեպօ հօրեղբայրներուս գառներուն պատճառով կռիւը կը յիշեմ: Օդը կը շնչեմ ու Փերիհան հօրքուրիս թոնրի հացի բուրմունքը, հօրս վառած ցախին հոտը, կաթսայի մէջ եռացող կաթի բուրմունքը կը բերէ քամին:

Անցեալին եօթը տան մէջ 70 շունչ էին: Այսօր ոչ մէկ բան մնացած է:

Հայոց գերեզմանատան դժբախտութիւնը

Միրզա աղբար կ՛առարկէ` «մ՛երթար», կ՛ըսէ: Ես կը յամառիմ, մինչեւ հոս գալով` ինչպէ՞ս չայցելեմ մերոնց շիրիմները: Շուտով կը պարզուի իր մտավախութիւնը: Սրբապղծուած գերեզմանը տեսնելս չէ ուզած: Հայոց գերեզմաններուն սովորական դժբախտութիւնն է: Գանձագողեր եկած ու ոսկի փնտռած են: Կը դժուարանամ մեծ մօրս շիրիմը գտնելու: Վերջապէս կ՛որոշենք այս հողերուն վրայ յաւիտենական քունի մտած բոլորին համար մոմեր վառելու եւ աղօթելու: Արեւը կամաց կամաց մարը կը մտնէ, ու իմ մէջ թախիծը կը մեծնայ:

Հրաժեշտի պահն է: Հետզհետէ ազատած եմ թախիծէն, թեթեւացած ու հանդարտած:

Ցարդ լսածներս հիմա աւելի կենդանութիւն կը ստանան աչքերուս առջեւ: Բայց աւելի կարեւորը` կը զգամ, որ անցեալի հետքերով կատարած այցելութիւնս կը ձեւաւորէ նաեւ ապագան: Կը զանգահարեմ տուն: Ութամեայ որդիս նախ կ՛ըսէ, որ կարօտցած է զիս ու ապա կը հարցնէ. «Մամա՛, զիս ալ կը տանի՞ս տետէին գիւղը»: Աւետիս մըն է այս հարցումը, աւետիս մը, որ կը զգուշացնէ յաջորդ այցելութեան պատրաստուելու մասին:

http://www.aztagdaily.com/archives/463370

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *