Միջնաբերդի պալատի եկեղեցին

Նկ․ 1. Պալատի եկեղեցու վիճակն այսօր, նկարված է հարավ-արևմուտքից։

Մառ-Օրբելի, 109 ա։

Այլ անուններով՝ Միջնաբերդի եկեղեցի,

Սուրբ Սարգիսի և Թորոսի եկեղեցի,

Կամսարականների եկեղեցի,

Աբիսողոմի եկեղեցի

 Պատմությունը

Այս փոքր եկեղեցին գտնվում է Անիի միջնաբերդի պալատի արևելյան հատվածի վերջնամասում։ Եկեղեցու միայն հյուսիսային պատն է պահպանվել։

Հարավային պատի մեծ բեկորները դեռևս գտնվում են իրենց քանդված տեղում, հավանական է՝ 1966 թ․ երկրաշարժի ժամանակ է այն քանդվել։

Նկ․ 2. Եկեղեցին 20-րդ դարի սկզբին։

19-րդ դարի վերջին եկեղեցու արևելյան վերջնամասի մեծ մասն արդեն քանդված էր։ Արևմտյան ճակատի մեծ մասը ևս չկա, և մնացորդները ամբողջովին քանդվելու վտանգի առջև են։

Կառույցն ամրապնդելու համար 1912 թ․ Նիկողայոս Մառը կազմակերպեց վերանորոգման աշխատանքներ. նա բացակայո

ղ որմը տեղափոխեց արևմտյան ճակատ։ Նույն տարում տպվեցին եկեղեցու ուսումնասիրված գծանկարները, ներառյալ՝ հյուսիսային պատի ներքին ձևավորման գույնով, ծավալային գծագրերը։

Եկեղեցու կառուցման ամսաթիվը եղել է բանավեճի առարկա։ Մառն այն համարում է Անիում պահպանված ամենահին եկեղեցին։ Ըստ նրա՝ եկեղեցին կառուցվել է այն ժամանակ, երբ Կամսարական իշխաններն էին Անիի ղեկավարները։ Այնուամենայնիվ նա վստահ էր, որ եկեղեցին հետագա տարիներին զգալիորեն վերանորոգվել և փոփոխվել է։

Եկեղեցու հարավային ճակատին վնասված մի մակագրություն կա։ Այն թարգմանվել է հետևյալ կերպ․ «Ես՝ Աբիսողոմ վարդապետս եմ այս եկեղեցին կառուցել, հայ(երի) տարիներին․․․»։

Նկ․ 3. Պալատի եկեղեցին հյուսիս-արևմուտքից։

Ցավոք, մակագրության այն մասը, որտեղ տարեթիվն է նշված, չկա։ Այնուամենայնիվ, այդ մակագրությունը եղել է հակասական թարգմանությունների առարկա և մեկ այլ մեկնաբանության համաձայն՝ այնտեղ տարեթիվը նշված է։ Մակագրության մեջ «հայոց» բառը անավարտ է. միայն հ  և ա տառերն են պահպանվել։ Ենթադրվել է, որ այդ տառերը իրականում թվեր են որ նշանակում է 71. հայկական օրացույցով՝ 71-րդ տարին, որը 622 թ․ է։

Չնայած եկեղեցին իր կառուցվածքով համապատասխանում է 6-րդ կամ 7-րդ դարին, մակագրությունը, հավանական է, այդ ժամանակին չի պատկանում։ 1914 թ․ եկեղեցու արևմտյան մասիի ավերակները պեղելիս նմանատիպ մակագրության նման մակագրություններ են գտնվել, որոնք, ըստ Մառի, ավելի ուշ շրջանի են։

 Անիում ավելի վաղ ուսումնասիրություններ կատարած որոշ հետազոտողներ, օրինակ՝ Բրոսսեթը1, եկեղեցին համարել է «Միջնաբերդի մի դահլիճ»։ Լինչը հակադրվել է այդ տեսակետին՝ նշելով․ «Այն ուղղված է դեպի արևելք, ակնհայտ է, որ եղել է ապսիդ, ապսիդի վերևում տեսնում ենք խաչի ձև, որը փորագրված է կամարի վերևում․ այն դեռ կանգում է»2։

Ստորև ներկայացված նկարը, որը ցույց է տալիս պալատի եկեղեցու ձևավորումը, Բրոսսեթից է վերցված։

Եկ

Եղեցու արտաքին տեսքը

Նկ․ 4. Եկեղեցու հյուսիսային պատի դիմաց գտնվող մատուռը։

Մի քանի յուրահատուկ պատկերներից բացի՝ եկեղեցու արտաքին տեսքը հասարակ է եղել։ Հարավային ճակատի արևելյան վերջմամասում կա մի կիսաշրջանաձև խորշ՝ կիսագմբեթավոր առաստաղով։

Կիսագմբեթի հիմքի շուրջ եղել է ականթի տերևներով եզրազարդ, որը վերջանում է ձախ կողմի խոյակով, որի վրա կա մի խորաքանդակ ( տե՜ս նկ․ 8)։

Այնտեղ պատկերված է Իսահակի զոհաբերությունը (Ծննդոց, 22, 9-13)։ Այդ պատկերում Իսահակը կապված է ծառից, իսկ նրա ձախ կողմում Աբրահամն է, նրա աջ կողմում կա մի հրեշտակ, որը Աբրահամին հաղորդում է Աստծո կամքը, իսկ հետնամասում կորացած եղջյուրներով մի խոյ կա, որը կախված է ծառից։

Մառն այդ պատկերը թվագրում է 9-րդ դարին․ նա համարում է, որ պատկերն ավելացվել է հետագա տարիներին, բայց ականթի տերևի ձևը իրականում նման էր այն պատկերներին, որոնք եղել են 5-րդ և 6-րդ դարերի կառույցների վրա, ինչպես Տեկորի կամ Յերերուկի բազիլիկի վրա են։

Նկ․ 5. Եկեղեցին 1912 թ․ Մառի կողմից իրականացված վերանորոգումից հետո։

Եկեղեցու հյուսիսային ճակատի վրա կար նաև մի որմնախորշ։ Այն ուղղանկյուն էր և ուներ կամարաձև առաստաղ։ Որմնախորշի պահպանված ուղղահայաց ծայրի ձևավորումը նման է այն ձևավորմանը, որն առկար էր հարավային որմնախորշի վրա և եկեղեցու ներսում եղած որոշ որմնասյուններին։ Դրանից եզրակացնում ենք, որ բոլորը նույն ժամանակաշրջանին են պատկանում։

Հեծանների համար բազմաթիվ անցքեր են փորված եկեղեցու արտաքին պատերի մեջ, դա ցույց է տալիս, որ այնտեղ մի ժամանակ եղել են կառույցներ, որոնք կառուցվել են եկեղեցու հարավային և արևմտյան ճակատների դիմաց։ Եկեղեցու գմբեթը ծածկված է եղել լայն սալաքարերով։ Դա պետք է որ ավելացված լինի հետագայում. գմբեթը հավանաբար ծածկված է եղել կավե սալիկներով։

Նկ․ 6. Եկեղեցու հյուսիսարևմտյան մասի քիվը։

Եկեղեցին ունեցել է երեք մուտք։ Գլխավոր մուտքը եղել է արևմտյան ճակատամասում։ Երկրորդ դուռը եղել է հարավային, իսկ երրորդը՝ հյուսիսային ճակատամասում։ Վերջին դուռը տարել է դեպի մի փոքրիկ մատուռ, որը կառուցվել է 13-րդ դարում։ Այն բաղկացած է եղել երկու հարկերից, յուրաքանչյուր հարկում մեկ սրահ կար, իսկ ներքին ձևավորումը նման է եղել Պալատի եկեղեցու ձևավորմանը։ Պահպանվել են մատուռի հիմքերը միայն։

Եկեղեցու մուտքի վրա, հավանական է՝ հյուսիսային մուտքի, եղել է որմնաքանդակ, որը պարունակել է խորաքանդակ։ Այն անհետացել է Մառի պեղումների ժամանակ, քանդվել է և տարվել։ Բարեբախտաբար 1850 թ․ ձեռքով այն նկարել են³։

Պատկերի վրա երկու հեծյալ էին, որոնք հանդիպում են մեկմեկու, նրանց բաժանում էր ձևավորված ծառը (տե՜ս նկ․ 9). Աջ կողմի վրա գտնվող ձիավորը իր նիզակով սպանում է վիշապին, ձախ կողմում գտնվողը սպանում է անհասկանալի մի արարածի։ Երկու ձիավորները, հավանական է, սուրբ մարտիկներ են եղել. կամ Սուրբ Գևորգը (վիշապին սպանողը) և Սուրբ Դեմետրիոսը (սպանում է Լյանուս հսկային), կամ Սուրբ Սարգիսը և Սուրբ Թորոսը։

Նկ․ 7. Արամ Վրույրի կողից նկարված հին լուսանկար, նվիրել է Միսակ Քելեչյանը, նկարում եկեղեցու արևելյան վերջնամասն է։

Անհետացած որմնաքանդակի վերջնամասի մի փոքր բեկոր Մառի պեղումների ժամանակ դեռ իր տեղում էր (բայց այլևս տեղում չէ)։ Նա նկատել էր, որ վրայի փորագրությունը տարբերվում է նկարից, օրինակ՝ նիզակի ծայրին խաչ է եղել, իսկ տերևավոր ձևավորումը տարբեր է եղել, դա ցույց է տալիս, որ 1850 թ․ նկարում մանրամասները ճիշտ չեն պատկերված եղել։ Խորաքանդակը չի եղել եկեղեցու ձևավորման բնօրինակ մաս, այլ բերվել է մեկ այլ կառույցից, մի փոքր փոքրացվել է չափսերով և վերանորոգումից կամ կատարված փոփոխությունից հետո տեղադրվել է դռան վերևում։

Պատկերը, եթե այդպիսին եղել է, որը զարդարել է հարավային մուտքը, արձանագրված չէ․ Այն հեռացվել է 1850-ական թթ․։ Թայլար գյուղում, որը գտնվում է Անիի հյուսիսարևելյան մասում, Մառը հայտնաբերել է մի քարասալ, որը, հնարավոր է, վերցվել է Պալատի եկեղեցու հարավային մուտքից։

Նրա վրա մի պատկեր կար, որտեղ իշխանը նստած է ձիու վրա, առջևից ընթանում է նրա մունետիկը, իսկ հետևում պահապաններն են (տե՜ս նկ․10)։ Մառը համարում է, որ այն պատկանում է ոչ ուշ քան 7-րդ դարին։

Եկեղեցու ներքին ձևավորումը

Նկ․ 8. Եկեղեցու հարավային ճակատիամասի որմնախորշի վերևում գտնվող խորաքանդակը, որտեղ պատկերված է «Իսահակի զոհաբերություն»-ը։

Եկեղեցին ուներ մեկ սրահ և մեկ ապսիդ՝ գլանաձև կամարակապ առաստաղով, որն ամրացված է երկու կամարով։ Այդ կամարները պահպանվում են չորս որմնասյուններով։ Դրանց էլ պահում էին չորս որմնասյունները, որոնք ձևավորում էին երեք կամարակապեր եկեղեցու բոլոր կողմերից։

Այդ որմնասյունների վերևում եղել են քանդակներ։ Հարավային որմնասյուններից մեկի վրա մի զույգ արծիվ մագիլներով ճանկում են իրենց որսը։ Հյուսիսային որմնասյան վրա եղել են մեդալիոններ՝ վեցանկյուն աստղերով (տե՜ս նկ․ 17)։ Այդ մեկը դեռ պահպանված է։

Մառի պեղումների ընթացքում որմնասյան մի բեկորի վրա քանդակված առյուծ է գտել։ Նա հավանական է համարում, որ այդ քանդակներից որոշները ներկայացնում են չորս Ավետարանիչներին. արծիվը՝ Հովհաննեսին, ցուլը՝ Ղուկասին, առյուծը՝ Մարկոսին և մարդը՝ Մաթևոսին․ մյուսները նա ներկայացրել է որպես զինանշանային խորհրդանշաններ։

Մառը եկեղեցու ներքին ձևավորման վերևի հատվածը՝ որմնասյան խոյակից վերև, թվագրել է 9-րդ դարով. Մառի կարծիքով այդ քանդակներով որմնասյունները, հնարավոր է, մնացել են Կամսարականների ժամանակից։

Ինչ-որ ժամանակ ներքին ձևավորումը սվաղվել է, բայց որմնանկարների հետք անգամ չկա։

Ապսիդի բոլոր կողմերը շրջապատված են բարակ սյուներով, որոնք ձևավորված են զիգզագաձև նախշերով (տե՜ս նկ․14)։

1915 թ նկարների հավաքածուն

1915 թ․ միջնաբերդի եկեղեցու ճարտարապետական նկարները հրատարակվել են Անիի հնագիտության թանգարանի կողմից՝ Սանկտ Պետերբուրգի հայկական եկեղեցու հովանավորությամբ: Վերջինս ֆինանսավորել է նաև Անիում Մառի հնագիտական որոշ աշխատանքներ։ 1912 թ․ Պ․ Կնիագնիցկին և 1913 թ․ Օ․ Կիանդարիանզեսը՝ Կայսերական գեղարվեստի ակադեմիայի ուսանողներ, չափագրել են միջնաբերդի եկեղեցին և որոշ նկարներ արել։ 1914 թ․ հանձնարարությունը ավարտին է հասցրել ճարտարապետ Ն․ Բունյաթովը, որը մեկտեղել է նկարները Բ․ Դանչիչի օգնությամբ։

Ստորև ներկայացվում ենք որոշ նկարներ այդ հավաքածուից։ Վերևից ներքև պատկերված են հարավային բարձունքը՝ ապսիդի երկայնքով հատվածը, արևմտյան բարձունքը, որը խաչվում է ապսիդին՝ լայնությաբ, հարավային ճակատամասի կիսաշրջաձև որմնախորշի դիմացի և կողքի տեսարանը, հարավային պատի ներքին որմնախորշը, զիգզագաձև նախշերով սյուների երկու նկարները, որոնք շրջապատել են ապսիդը։

Նկ․ 10. Մառի գտած քանդակը Թայլար գյուղում։

Նկ․ 9. Խորաքանդակի նկարը, որը գտնվել է եկեղեցու մուտքի վերևում, 1850 թ․։

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Նկ․ 12. Նույն պատից հայացք դեպի արևմուտք։

Նկ․ 11. Պալատի եկեղեցու հյուսիսային մասի ներքին ձևավորումը։

Նկ․ 13. Նույն պատից հայացք դեպի արևելք։

Նկ․ 14. Զիգզագաձև նախշով սյունը։

Նկ․ 15. Հարավային պատի մնացորդները։

Նկ․ 17. Որմնասյան խոյակը։

Նկ․ 16. Հյուսիսային մուտքը և կից որմնասյունը։

Նկ․ 18. Հին նկար, որը ցույց է տալիս նույն խոյակը։

Նկ․ 19. Հարավային պատի որմնասյուն, որն այժմ քանդված է։

Նկ․ 20. Վերևի որմնասյան խոյակի վրա եղած խորաքանդակը։

Նկ․ 21. Խոյակը շրջապատում է քանդակը, որում արծիվը ճանկում է ոչխարին։

 

 

 

 

Ծանոթագրություններ


1
. Բրոսսեթ, Մ․ Ֆ., Անիի ավերակները, Սանկտ Պետերբուրգ, 1860-61։ Լինչը նշում է, որ Պալատի եկեղեցու ներքին ձևավորման մասին Բրոսսեթի նկարագրությունը ճիշտ չէ․«Պատկերված մանրամասները և զարդարանքը չեն համապատասխանում իրականությանը։ Չարքերը քիչ թե շատ երևակայական են և ըստ երևույթին նրանցից մեկն է իրական պատկերված․ հարավային պատին առաջին որմնասյունը, եթե մտնենք արևմուտքից, ցածր ռելիեֆ ունի՚։

2. Լինչ, Հ., Ֆ., Բ., Հայաստան, շրջագայություններ և ուսումնասիրություններ, հատոր 1, Լոնդոն, 1901, էջ 379։

3. Ձեռքով նկարը արված է Կասթների կողմից։ Նկարը հետագայում վերանկարվել է և ներկայացվել Բրոսսեթի «Անիի ավերակները՚ գրքում։

http://virtualani.org/citadel/palacechurch.htm?fbclid=IwAR0KtxgNNdL9HYAohTjQxHltqX4R4cCQOhXXPocMgYkmxXm9i6o4nleoqP4

Անգլերենից թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *