Արևմտյան Հայաստանի պահպանված նշանավոր վանքերն ու եկեղեցիները

Կարապետ Հակոբյան

Տեկորի տաճար – Գտնվում է Կարսի մարզի Կաղզվանի օկրուգում: Կառուցվել է 5-րդ դարի 2-րդ կեսին իշխան Սահակ Կամսարականի նախաձեռնությամբ: 10-11-րդ դարերում Բագրատունիների նախաձեռնությամբ Տեկորի տաճարը վերակառուցվել է: 1911 թվականին տաճարի գմբեթը փլվել է, իսկ տաճարը հիմնովին ավիրվել է 20-րդ դարի կեսերին թուրքերի ձեռքով:

Կարմրավանք – Կառուցվել է 10-րդ դարում Վասպուրականի արքա Գագիկ Ա Արծրունու կողմից Վասպուրական նահանգի Ռշտունիք գավառում` Վանա լճի ափին: Գործել է մինչև 1915 թվականի հայոց մեծ եղեռնը:

Անիի Կուսանաց վանք – Կառուցվել է 12–13-րդ դարերում Այրարատ նահանգի Շիրակ գավառի Անի քաղաքում: Նվիրված էր Հռիփսիմյանց նահատակ կույսերի հիշատակին: Ամենայն հավանականությամբ վանքը միանձնուհիների համար ծառայել է որպես կուսանոց:

Բագնայրի վանք – Գտնվում է Անիի շրջանի Բագնայր գյուղում: Կառուցվել է 989 թվականին հայոց իշխան և սպարապետ Վահրամ Պահլավունու կողմից: Մինչև 10-րդ դարի 40-ական թվականները Բագնայրի վանքը եղել է նշանավոր վանական կենտրոն: Վանքը ենթադրաբար լքվել է 13-րդ դարում: Դատարկ վանքը 19-րդ դարում քոչվորների համար ծառայել է որպես ամառանոց: 19-րդ դարի վերջին գտնվել է լավ վիճակում:

Անիի Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի – Կառուցումն իր ավարտուն տեսքին է հասել 1035 թվականին: Կառուցվել է Աբլղարիբ Պահլավունի իշխանի կողմից Սուրբ Խաչի մասունքները պահպանելու համար: 1193 թվականին եկեղեցին վերակառուցվել է: 1342 թվականին Վահրամ Զաքարյան իշխանի միջոցներով և Վասիլ ճարտարապետի նախագծով վերականգնվել է եկեղեցու գմբեթը: 19-րդ դարի վերջին եկեղեցին թեև կանգուն էր, բայց գտնվում էր փլուզման եզրին, ինչի մասին վկայել է անգլիացի հայագետ և ճանապարհորդ Հենրի Լինչը 1894 թվականին Անի այցելելուց հետո: 1975 թվականին եկեղեցու արևելյան կեսը փլվել է փոթորկի հետևանքով: Այժմ եկեղեցին լիովին փլվելու վտանգի տակ է:

Խծկոնքի վանքի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի – Գտնվում է Անի քաղաքից 25 կմ. հարավ-արևմուտք` Տեկոր գավառի կենտրոնին մոտ գտնվող հարթավայրում` երեք ժայռի ծերպի վրա: Բաղկացած է եղել 5` Սուրբ Կարապետ, Աստվածածին, Ստեփանոս, Գրիգոր և Սարգիս եկեղեցիներից, որոնցից պահպանվել է միայն Սուրբ Սարգիս եկեղեցին: Սուրբ Սարգիս եկեղեցին եղել է Խծկոնքի վանքի ամենամեծ եկեղեցին: Ըստ Սամվել Անեցու վկայության` կառուցվել է 1025 թվականին Սարգիս իշխանի հրամանով:

Սուրբ Թովմասի վանք – Կառուցվել է 10-11-րդ դարերում Վասպուրականի Գանձակ գյուղում Մանուել ճարտարապետի կողմից: Եկեղեցու վրա առկա արձանագրության համաձայն` վերանորոգվել է 1581 թվականին: Վանքի շրջակա պարիսպները վերանորոգվել են 1671 թվականին: 1801 թվականին վանքը կրկին վերանորոգվել է: Գործել է մինչև 1915 թվականի հայոց մեծ եղեռնը: Վանքից 100 մետր արևմուտք հայկական գերեզմանատունն է, որտեղ դեռևս պահպանվել են մեծ թվով նախշազարդ տապանաքարեր:

Աղբակի Սուրբ Բարդուղիմեոս վանք – Ավանդության համաձայն վանքը 1-ին դարում հիմնադրել է հայոց արքա Սանատրուկ Արշակունին (88–110 թթ.) Բարդուղիմեոս առաքյալի գերեզմանի վրա նրա մոտ գտնվող կաթնաղբյուրի ջրով բորոտությունից բուժվելուց հետո: 1651 թվականին վանքը վերանորոգել է վանահայր Կիրակոս վարդապետը: 1715 թվականին երկրաշարժից քանդվել է եկեղեցու գմբեթը, իսկ պատերը խարխլվել են: 1755-1760 թվականներին Հովհաննես Մոկացին վերանորոգել է վանքի գմբեթը և պատերը: 19-րդ դարում վանքում բացվել է վարժարան: 1860 թվականին վանքի գմբեթը կրկին փլվել է, սակայն, 1878 թվականին վերակառուցվել է վանքի վանահայր Եղիազար վարդապետի կողմից: 1905 թվականին վանքը կողոպտվել է: 1966 թվականի երկրաշարժից քանդվել են եկեղեցու գմբեթը և գավիթի ծածկը, ոչնչացել շքամուտքի բարձրաքանդակը:

Անիի Աբուղամրենց Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի – Եղել է Պահլավունիների տոհմական եկեղեցին: Կառուցվել է 10-րդ դարի 2-րդ կեսին: 1040 թվականին Աբուղամրի թոռ Աբլղարիբ մարզպանը եկեղեցու հյուսիսային կողմում կառուցել է Աբուղամրենց տոհմական դամբարանը երկու` Սուրբ Ստեփանոս և Սուրբ Քրիստափոր մատուռներով: 1998 թվականին գանձագողերի կողմից մատուռի հիմքերը փորվել են:

Կտուց կղզու Սուրբ Կարապետ վանք – Ավանդության համաձայն կառուցվել է 4-րդ դարի սկզբին Գրիգոր Լուսավորչի կողմից Վանա լճի Կտուց կղզում: 1462, 1475, 1712 թվականներին վանքը վերանորոգվել է: Եղել է գրչության կենտրոն: Գործել է մինչև 1915 թվականի հայոց մեծ եղեռնը:

Կեսարիայի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի – Կառուցվել է 1191 թվականին: Վերանորոգվել է 1663, 1859 և 1885 թվականներին:

Անիի Տիգրան Հոնենցի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի – Կառուցվել է 1251 թվականին մեծահարուստ առևտրական Տիգրան Հոնենցի կողմից: Ներքին հատվածն ամբողջությամբ ծածկված է որմնանկարներով, որոնք արված են եկեղեցու հետ միաժամանակ։ Որմնանկարների երկու հիմնական թեմաներն են՝ Հիսուս Քրիստոսի և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչի կյանքը։

Խախուի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի – Գտնվում է Տայքի նահանգի Թորթոր գավառում: Եղել է Տայքի հայ առաքելական համայնքի գլխավոր եկեղեցին: Կառուցվել է 868 թվականին: 19-րդ դարի վերջին վերածվել է մզկիթի:

Կարսի Սուրբ Առաքելոց եկեղեցի – Կառուցվել է 940-ական թվականներին հայոց արքա Աբաս Բագրատունու կողմից: 1579 թվականին եկեղեցին վերածվել է մզկիթի: 1877 թվականի նոյեմբերի 6-ին ռուսական զորքերի կողմից Կարս քաղաքի գրավումից հետո վերածվել է ռուսական ուղղափառ եկեղեցու: 1918 թվականի ապրիլի 26-ին թուրքական զորքերի կողմից Կարսի գրավումից հետո կրկին վերածվում է մզկիթի: 1919 թվականի ապրիլից մինչև 1920 թվականի հոկտեմբերի 30-ը, երբ Կարսը գտնվում էր Հայաստանի Առաջին հանրապետության տարածքում, Սուրբ Առաքելոցը գործել է որպես հայկական եկեղեցի: 1920 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Քյազիմ Կարաբեքիր փաշայի գլխավորած թուրքական զորքերի կողմից Կարսի գրավումից հետո 3-րդ և վերջին անգամ վերածվել է թուրքական մզկիթի: Այժմ գործում է որպես մզկիթ:

Օշկ վանք – Գտնվում է Էրզրումի նահանգի Էրզրումի գավառի Թորթոմի գավառակի Յոշք գյուղում: Նվիրված է Հովհաննես Մկրտչին: Կառուցվել է 963-973 թվականներին: Տարածաշրջանի ամենամեծ խաչաձև գմբեթավոր եկեղեցին է, որն իր նշանակությունը պահպանել է մինչև 15-րդ դարի վերջը: 1985 թվականին Թուրքիայի Մշակույթի նախարարության կողմից ընդգրկվել է Թուրքիայի ազգային ժառանգության ցանկում:

Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի – Հայկական ճարտարապետական գոհարներից է: Կառուցվել է 915–921 թվականներին Վասպուրականի արքա Գագիկ Ա Արծրունու (908–937 թթ.) միջոցներով և Մանուել ճարտարապետի նախագծով: 1113 թվականին դարձել է Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ եկեղեցու Աղթամարի կաթողիկոսական կենտրոնը: 1316 թվականին եկեղեցու հյուսիս-արևելքում կառուցվել է ժամատունը, իսկ 1763 թվականին` զանգակատունը: 18-րդ դարում եկեղեցու արևմտյան կողմում կառուցվել է չորս սյունանոց գավիթը: Եկեղեցին գործել է մինչև 1915 թվականի հայոց մեծ եղեռնը: Եկեղեցուց հարավ-արևմուտք գտնվում է 13–17-րդ դարերի հայկական խաչքարադաշտ-գերեզմանատունը:

Անիի Մայր տաճար – Կառուցվել է 989–1001 թվականներին Տրդատ ճարտարապետի նախագծով և Սմբատ 2-րդ Տիեզերակալ Բագրատունի արքայի անմիջական նախաձեռնությամբ: Սմբատ Տիեզերակալի մահից հետո եկեղեցու կառուցման հովանավորությունն իր վրա է վերցրել հայոց Գագիկ Ա Բագրատունու կինը` Կատրանիդե թագուհին: Նա Անիի Մայր տաճարը զարդարել է ծիրանեծաղիկ ոսկեղեն գործվածքներով, արծաթե ու ոսկե անոթներով։ Տաճարի գմբեթին կանգնեցվել է մարդահասակ արծաթե խաչ։ 1064 թվականին սելջուկ թուրքերը գրավել են Անին և Մայր տաճարը վերածել մզկիթի: 1124 թվականին Անիի ամիրան Անիի Մայր տաճարի գմբեթին խոշոր մահիկ է զետեղել։ Զայրացած անեցիները հրավիրել են վրաց Դավիթ Շինարար թագավորին և քաղաքի դարպասները բացել նրա զորքի առջև։ Անիի Մայր տաճարը վերստին օծվել է և գործել որպես եկեղեցի։ XII դարում Անիի Մայր տաճարի սպասավորներն են եղել Հովհաննես Սարկավագը (1045–1129 թթ.), պատմիչ Սամուել Անեցին (1100–1185 թթ.), պատմիչ և թարգմանիչ Մխիթար Անեցին (12–13-րդ դդ.)։ 1126 թվականին վրացիները ստիպված Անին վերադարձրել են Շեդադյաններին, որոնք երդվել են այլևս Մայր տաճարի նկատմամբ ոտնձգություններ չանել։ 1198 թվականին Զաքարյան իշխանների կողմից Անիի ազատագրվելուց հետո` XIII դարում Անիի Մայր տաճարը բազմաթիվ նվիրատվություններ է ստացել (կրպակ, ձիթհանք, արծաթե սպասք, Ավետարան և այլն)։ 1213 թվականին մեծահարուստ վաճառական Տիգրան Հոնենցը նորոգել է տաճարի խարխլված աստիճանները։ 1319 թվականի երկրաշարժից քանդվել է Մայր տաճարի գմբեթը: 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից փլվել է Անիի Մայր տաճարի հյուսիս-արևմտյան անկյունը։

Նյութի աղբյուր`

  1. Վիքիպեդիա. հայերեն ազատ հանրագիտարան:
  2. Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատ. 1-12, Երևան, 1974-1986:
  3. Ստեփան Մելիք-Բախշյան, Հայոց պաշտամունքային վայրեր, Երևան, 2009, 432 էջ:
  4. Թադևոս Հակոբյան, Ստեփան Մելիք-Բախշյան, Հ. Խ. Բարսեղյան «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հատ. I-V, Երևան, 1985-2001:

Newinfo.am 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *