Արևմտյան Հայաստանի պահպանված 21 նշանավոր բերդերն ու ամրոցները

Ամյուկ ամրոց – Եղել է Միջնադարյան Հայաստանի անառիկ ու անմատչելի բերդերից: Գտնվում է Վանի նահանգի Առբերանի գավառում, Վան քաղաքից հյուսիս` Ամիկ թերակղզու ծայրակետում` բարձրաբերձ քարաժայռի վրա: Գոյություն է ունեցել հնագույն ժամանակներից: Միջին դարերում եղել է Գնունիների, ապա` Արծրունիների սեփականությունը: 1021 թվականից հետո, երբ Վասպուրականի արքա Սենեքերիմ Արծրունին (1003–1021 թթ.) Վասպուրականը հանձնեց Բյուզանդիային` փոխարենը կալվածքներ ստանալով Սեբաստիայում, Վասպուրականում Արծրունիների վերջին տիրույթները մնում են Ամյուկ ամրոցն և նրա շրջակայքը:

Բիթլիսի (Բաղեշի) բերդ – Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի Սալնոձոր գավառի գլխավոր բերդը: Առաջին անգամ հիշատակվում է 7-րդ դարի պատմիչ Սեբեոսի կողմից: Հետագայում բերդի շրջանում համանուն քաղաքի կառուցումից հետո բերդը դառնում է քաղաքի միջնաբերդը: Ավանդությունը բերդի հիմնադրումը կապում է կայսր և զորավար Ալեքսանդր Մակեդոնացու Լիս զորավարի անվան հետ: Ասում են Ալեքսանդրն այստեղով անցնելիս, գնահատելով լեռնանցքի ռազմավարական հիանալի դիրքը, իր զորավարներից Լիսին հրամայում է այստեղ ամրոց կառուցել: Նորակառույց բերդն այնքան անառիկ է լինում, որ Ալեքսանդրը վերադարձին չի կարողանում այն նվաճել, իսկ երբ բերդի բանալիները կամովին հանձնում են նրան` նա բերդն անվանում է Բեդ Լիս, որ պարսկերենից թարգմանաբար նշանակում է Չար Լիս, որտեղից էլ ծագում է բերդի Բիթլիս անվանումը: 7-րդ դարի վերջում բերդին տիրել են արաբները և դարձրել Զուրարիների արաբական ամիրայության նստավայրը: 9-րդ դարի 2-րդ կեսին բերդն անցել է Շայբանիների, 10-րդ դարի առաջին կեսին` Կայսիկների արաբական ամիրայություններին: 929-930 թվականներին բյուզանդական զորավար Հովհաննես I Կուրկուասը, արշավելով ընդդեմ Կայսիկների, ի թիվս այլ քաղաքների գրավել է նաև Բիթլիսը: 10-րդ դարի 2-րդ կեսին արաբական ամիրայությունների քայքայումից հետո Բիթլիսում հաստատվել են իսլամացող քրդական ցեղերը: 10-րդ դարի վերջում Բիթլիսը գտնվում էր Մրվանյան քրդական տոհմի ձեռքում: 11-19-րդ դարերում Բիթլիսին տիրել է Ռոզակներ կամ Ռոշկացիներ կոչվող քրդական ցեղախումբը: Բիթլիսը եղել է նրանց նստավայրը: Այդ ընթացքում Ռոզակները Բիթլիսը կորցրել են երկու անգամ: 1139–1180 թվականներին այն անցել է սելջուկ թուրքերի, իսկ 1466–1494 թվականներին` Ակ-կոյունլու կոչվող թուրքմենական ցեղերի տիրապետության ներքո: Բիթլիսի քրդական իշխանությունը առավելապես հզորացել է 16–18-րդ դարերում: Այդ ընթացքում Բիթլիսի առանձին խաներ նույնիսկ սեփական դրամ են հատել, իսկ Բիթլիսի խանությունը կործանելու Օսմանյան տերության բոլոր փորձերն ավարտվում են անհաջողությամբ: Թուրքիան հարկադրված Բիթլիսի շրջանը ճանաչում է որպես Վանի էլայեթում առանձնաշնորհ հյուքյումեթություն: 1849 թվականին թուրքական իշխանություններն ի վերջո ընկճում են Բիթլիսի քրդական խանության դիմադրությունը, գրավում են Բիթլիսը, ավիրում բերդը և բազմաթիվ այլ կառույցներ: Այնուհետև Բիթլիսը վերածվում է համանուն վիլայեթի կենտրոնի: 1915 թվականի հունիսին Բիթլիսի ողջ շրջանի հայ բնակչությունը ենթարկվեց սարսափելի ջարդի, որից հետո Բիթլիսը դադարեց հայաբնակ լինելուց: 1916 թվականի փետրվարի 18-ին Հայկական կամավորական առաջին գունդը Զորավար Անդրանիկի գլխավորությամբ գրավեցին Բիթլիսի բերդը: Շուտով թուրքական զորքերը կրկին գրավում են Բիթլիսը` վերջնականապես հայաթափելով այն:

Անիի Աշոտաշեն պարիսպներ – Անի մայրաքաղաքի պաշտպանական պարիսպները: Կոչվել է նաև Ներքին կամ Փոքր պարիսպ: Կառուցվել է 964 թվականին հայոց արքա Աշոտ Գ Ողորմած Բագրատունու (953–977 թթ.) կողմից:

Արշամաշատ բերդաքաղաք – Ծոփքի հայոց արքաների նստավայրը: Հիմնադրվել է Ք. ա. 3-րդ դարի 40–30–ական թվականներին Ծոփքի արքա Արշամ Ա–ի (Ք. ա. 240–220 թթ.) կողմից և կոչվել նրա անունով: Առաջին անգամ հիշատակել է հույն պատմիչ Պտղոմեոսը: Ք. ա. 202 թվականին Արշամաշատի մոտ տեղի է ունեցել ճակատամարտ Սելևկյան տերության արքա Անտիոքոս 3-րդ Մեծի (Ք. ա. 223–187 թթ.) և Ծոփքի արքա Քսերքսեսի (Ք. ա. 215–201 թթ.) միջև: Ի վերջո Ծոփքը Արշամաշատ բերդաքաղաքի հետ միասին անցել է Սելևկյան տերությանը: Ք. ա. 189 թվականին Զարեհը Ծոփքում ապստամբություն է բարձրացնում և վերականգնում Ծոփքի անկախությունը: Ք. ա. 94 թ. Մեծ Հայքի արքա Տիգրան Մեծը (Ք. ա. 95–55 թթ.) հարձակվում է Ծոփքի վրա, հաղթում Արտանես արքային և Ծոփքը միացնում Մեծ Հայքին: Արշամաշատը որպես կարևոր բերդաքաղաք իր նշանակությունը պահպանել է մինչև 5-րդ դարը: 5–9-րդ դարերում Արշամաշատի մասին հիշատակություններ գրեթե չկան: 10-րդ դարում բերդը գրավել են բյուզանդացիները: 11-րդ դարում Արշամաշատը մտել է Թոռնիկ Մամիկոնյանի գլխավորած Սասունի իշխանության մեջ: 11-րդ դարի 2-րդ կեսին բերդը նվաճել են սելջուկ–թուրքերը: 12-րդ դարի սկզբին Արշամաշատը կործանվել է երկրաշարժի հետևանքով

Տիգնիս ամրոց – Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Շիրակ գավառում, Անի մայրաքաղաքից ոչ հեռու: Ենթադրվում է, որ գոյություն է ունեցել նախաքրիստոնեական ժամանակներից, սակայն, վերափոխվել ու ավելի ամրակուռ է դարձել 10-րդ դարում` Բագրատունիների թագավորության օրոք: Եղել է ժամանակի ամենահզոր ու անմատույց ամրոցներից մեկը: Որպես ամրոց իր նշանակությունը կորցրել է 14–15-րդ դարերից:

Խարբերդի բերդ – Խարբերդի նահանգում, Արածանի գետի ստորին հոսանքի ձախ կողմում, գետափից 13-14 կմ. հեռու գտնվող սարավանդի վրա: Խարբերդ նշանակում է ճանապարհի բերդ: Բերդը հիմնադրվել է Ուրարտական ժամանակաշրջանում` Ք. ա. 9–8-րդ դարերում: Հնում մտել է Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգի Անձիտ գավառի մեջ: Ք. ա. 2-րդ դարում բերդը վերակառուցել է հայոց արքա Արտաշես I-ը (Ք. ա. 189–160 թթ.): 1070–ական թվականներին Խարբերդի բերդի բյուզանդական կայազորի հրամանատարն էր հայազգի Փիլարտոս Վարաժնունին: 1071 թվականի Մանազկերտի ճակատամարտում սելջուկ թուրքերի կողմից բյուզանդացիների կրած պարտությունից հետո Փիլարտոս Վարաժնունին, միավորելով Կապադովկիայի, Կիլիկիայի, Հյուսիսային Սիրիայի և Միջագետքի հայկական իշխանությունները մի պետության մեջ, Խարբերդը դարձնում է մայրաքաղաք: Ցավոք, Փիլարտոս Վարաժնունու իշխանությունը երկար կյանք չի ունենում և կործանվում է նրա մահից` 1086 թվականից անմիջապես հետո: 1185 թվականին Խարբերդն անցնում է Որդոքյաններին: 1236 թվականին բերդը գրավել են մոնղոլները: Այնուհետև բերդին տիրել են Լենկ Թեմուրի հորդաները, Ակ–կոյունլուների և Կարա–կոյունլուների թուրքմենական քոչվոր ցեղերը: 1507 թվականին Խարբերդ է ներխուժում պարսից շահ Իզմայիլ I-ի (1502–1524 թթ.) զորքը, որը կողոպտում ու ավիրում է Խարբերդը: 1515 թվականին Խարբերդին տիրում է Օսմանյան սուլթան Սելիմ I Ահեղը (1512–1520 թթ.): 1617 թվականին Խարբերդը հիմնահատակ կործանում և բնակիչներին սրի է քաշում Չոփան օղլի բեկը: 18-րդ դարում Խարբերդն ու շրջակայքը մտնում են Սեբաստիայի վիլայեթի մեջ: 1834 թվականին Թուրքիայի վարչական նոր բաժանումով Խարբերդը մտնում է Դիարբեքիրի վիլայեթի մեջ, իսկ 1878 թվականին կազմվում է Խարբերդի առանձին վիլայեթը: XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին թուրք բարբարոսները ավերել են բերդը` քարերն օգտագործելով Մեզիրեում կառավարական շենքեր կառուցելու համար:

Հայկաբերդ – Գտնվում է Վասպուրականի Հայոց ձոր գավառում, Վան քաղաքից հարավ` Վանա լիճը թափվող Խոշաբ գետի հովտում` ժայռաբլրի վրա: Ըստ պատմահայր Խորենացու` բերդը հիմնադրել է Հայկ Նահապետը: Մեկ այլ վկայության համաձայն բերդի հիմնադիր է համարվում Ուրարտուի արքա Սարդուրի II-ը (Ք. ա. 764–735 թթ.):

Մաղասաբերդ – Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Շիրակ գավառում` Ախուրյան գետի աջափնյա ձորաեզրին բարձրացող ժայռի վրա, Անի քաղաքից 4 կմ. հարավ: Շապուհ Բագրատունու վկայությամբ բերդը 6-րդ դարում հիմնել է Բյուզանդիայի Մորիկ կայսեր (582–602 թթ.) կողմից Հայաստան ուղարկված չար ու անօրեն հայազգի Մաղաս կուսակալը և իր անունով կոչել Մաղասաբերդ: 10-րդ դարում պատկանել է Բագրատունիներին և եղել Անի մայրաքաղաքի պաշտպանական ամրություններից մեկը, այնուհետև անցել է Կամսարական նախարարական տոհմին, 13-րդ դարի սկզբին` Զաքարյաններին: Այնուհետև Մաղասաբերդին տիրել են բյուզանդացիները, մոնղոլները, թուրքերը: 17-րդ դարի պատմիչ Զաքարիա Սարկավագը (1627–1699 թթ.) Մաղասաբերդը հիշատակում է որպես պարսկական զորակայան: Մաղասաբերդն ունեցել է կրկնապարիսպ. առաջինը` ատամնավոր, երկրորդը` առաջինից բարձր, ամրացված չորս կիսաբոլոր աշտարակներով:

Կարին (Էրզրում) բերդաքաղաք – Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի Կարին գավառում, Կարինի սարահարթում, Եփրատ գետի ձախ կողմում: Կարին բերդաքաղաքի հիմնադիր է համարվում Հայասա երկրի արքա Կարաննին (Ք. ա. 1400–1375 թթ.): Երվանդունի, Արտաշեսյան և Արշակունի արքայական դինաստիաների ժամանակ (Ք. ա. 6-րդ դար – 428 թ.) շուրջ 1000 տարի եղել է Կարնո գավառի կենտրոնը: Կարինի դերն ավելի է մեծացել 387 թվականի Հայաստանի առաջին բաժանումից հետո: Կարինը դարձել է Հայաստանի Բյուզանդական մասի սահմանային կարևորագույն բերդաքաղաքը: Բյուզանդիայի կայսր Թեոդոսիոս II-ի (408–450 թթ.) հանձնարարությամբ Անատոլ զորավարը 421 թվականին Կարինում կառուցել է նոր ամրություններ և կայսեր անունով քաղաքը կոչել Թեոդուպոլիս: 5-րդ դարից սկսած քաղաքը կռվախնձոր է դարձել Պարսկաստանի և Բյուզանդիայի միջև: Քաղաքի պաշտպանական ամրություններն ընդարձակվել և վերակառուցվել են Բյուզանդիայի կայսրեր Անաստասիոս I-ի (491–518 թթ.) և հատկապես Հուստինիանոս I-ի (527–565 թթ.) օրոք: 6-րդ դարի վերջերին պարսից արքա Խոսրով II-ը (590–628 թթ.) գրավել է Էրզրումը, գերեվարել տեղի հայ բնակչությանն ու Մովսես Բ Եղվարդեցի կաթողիկոսին (574–604 թթ.): 628 թվականին Բյուզանդիայի Հերակլիոս կայսրը (610–641 թթ.) վերականգնել է Էրզրումի ավիրված բերդը: 647 թվականին Էրզրումը գրավել են արաբները և անվանել Կարիկալա: 752 թվականին բերդին տիրել է Բյուզանդիայի կայսր Կոստանդին 5-րդը (741–775 թթ.) և մեծ թվով հայ արհեստավորների ու առևտրականների տեղափոխել Կ. Պոլիս և կայսրության արևմտյան գավառներ: 885 թվականին Հայաստանում Բագրատունյաց թագավորության հաստատումից հետո Կարինը ևս մտել է Բագրատունյաց Հայաստանի կազմի մեջ, բայց Էրզրումի արաբ կառավարիչները կիսանկախ էին և կապված էին Արաբական խալիֆայության հետ: 949 թվականին Բյուզանդիան կրկին գրավել է Կարինը: 1049 թվականին, երբ սելջուկ թուրքերը հիմնահատակ ավիրեցին Արծն քաղաքը, կենդանի մնացած արծնցիները եկան և հաստատվեցին Կարինում ու սկսեցին Կարինը անվանել Արծն: Քանի որ այն Բյուզանդիայի տիրույթներում էր, նախկինից տարբերելու համար այն կոչեցին Արծն–ար–Ռում (թարգմանաբար` Բյուզանդիայի Արծն), որն էլ հետագայում ձևոփոխվելով դարձավ Արզրում, հետագայում` Էրզրում: 1071 թվականին Էրզրումը գրավեցին սելջուկ–թուրքերը: 1206–1207 թթ. Զաքարյան եղբայրների գլխավորած հայ–վրացական զորքերը ազատագրեցին Կարինը, սակայն, մի քանի տարի անց սելջուկները կրկին հետ գրավեցին այն: 1242 թվականին երկամսյա պաշարումից հետո մոնղոլները գրավեցին և ավիրեցին Էրզրումը: Մոնղոլներից հետո` 15-րդ դարում բերդաքաղաքին տիրեցին Ակ–կոյունլուների և Կարա–կոյունլուների թուրքմենական քոչվոր ցեղերը: 1480 թվականին Էրզրումը նվաճեցին պարսիկները: 1514 թվականին բերդաքաղաքին տիրեց Օսմանյան սուլթան Սելիմ I-ը (1512–1520 թթ.): 19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբին ռուսական զորքերը 3 անգամ գրավեցին Էրզրումը, բայց 3 անգամ էլ այն վերադարձրեցին թուրքերին: 1829 թ. հունիսի 27-ին ռուսական զորքերը գեներալ Իվան Պասկևիչի հրամանատարությամբ առանց դիմադրության գրավեցին Էրզրումը, սակայն, 1829 թվականի սեպտեմբերի 2-ի Ադրիանապոլսի հաշտության պայմանագրով այն կրկին վերադարձրին Թուրքիային: 1878 թվականի փետրվարի 8-ին ռուսական զորքերը հայազգի գեներալ Միքայել Լոռիս–Մելիքովի հրամանատարությամբ կրկին առանց կռվի գրավեցին Էրզրումի անառիկ ամրոցը, սակայն, նույն թվականի փետրվարի 19-ի Սան–Ստեֆանոյի պայմանագրով նորից վերադարձրեցին Թուրքիային: 1916 թվականի փետրվարի 16-ին ռուսական զորքերը հայ կամավորականների օգնությամբ 3-րդ անգամ գրավեցին Էրզրումը: 1918 թվականի փետրվարի 12-ին Թուրքիայի երիտթուրքական կառավարությունը, օգտվելով ռազմաճակատի կազմալուծումից և Անդրկովկասյան Սեյմի դավաճանությունից, խախտելով 1917 թվականի դեկտեմբերի 5-ի Երզնկայի զինադադարը` անցնում է հակահարձակման: 1918 թվականի փետրվարի 18-ին իր կամավորներով Էրզրում է ժամանում Զորավար Անդրանիկը, սակայն, չնայած Անդրանիկի` Էրզրումի բերդն ու ռազմաճակատը պահելու աներևակայելի ջանքերին, Էրզրումի բերդը պահել չի հաջողվում: 1918 թվականի մարտի 12-ին թուրքական զորքերը գրավում են Էրզրումը:

Արդահանի բերդ – Կոչվել է նաև Քաջաց բերդ: Գտնվում է պարսպապատ քաղաքի կենտրոնում` բարձր ու դժվարամատչելի ժայռաբլրի վրա: Գոյություն ունի հնագույն ժամանակներից: 9-րդ դարում անցել է Բագրատունիներին: Վերջիններս վերափոխել, ավելի են ամրացրել բերդը: 11-րդ դարում Արդահանի բերդը գրավել են վրացական զորքերը: 1236 թվականին բերդին տիրել են մոնղոլները: 1266 թվականին բերդն անցել է Սամցխե–Սաաթաբագո վրացական իշխանությանը: 15-րդ դարի սկզբին Արդահանի բերդը նվաճվել է Օսմանյան կայսրության սուլթան Սուլեյման I-ի (1402–1410 թթ.) կողմից: 1555 թվականին դարձել է Ախալցխայի փաշայության Արդահանի գավառի կենտրոնը: 1828 թվականի օգոստոսի 22-ին ռուսական զորքերը գրավելով Արդահանի բերդը` կիսավեր դարձրին այն: 1829 թվականի սեպտեմբերի 2-ի Ադրիանապոլսի հաշտության պայմանագրով Արդահանի բերդը կրկին վերադարձվեց Թուրքիային: 1877 թվականի մայիսի 5-ին ռուսական զորքերը կրկին գրավեցին Արդահանի բերդը: 1877–1878 թթ. ռուս–թուրքական պատերազմի արդյունքում ինչպես Արդահանի բերդը, այնպես էլ ողջ Արդահանի շրջանը միացվեց Ռուսաստանին` մտնելով Կարսի մարզի մեջ: 1918 թվականի մարտի 6-ին Անդրկովկաս արշավող թուրքական զորքերը գրավեցին Արդահանը: 1919 թվականի գարնանը Արդահանը հայ–անգլիական զորքերի կողմից ազատագրվել և միացվել է Հայաստանի հանրապետությանը: 1920 թվականի նոյեմբերի սկզբին այն գրավել են Քյազիմ Կարաբեքիր փաշայի գլխավորած թուրքական զորքերը:

Խոշաբի բերդ – Վանի նահանգի Հեքյար գավառում, Վան քաղաքից 42 կմ. հարավ–արևելք` համանուն գետի աջ ափին: Եղել է Խոշաբ գավառակի կենտրոնը: Կառուցվել է արաբական տիրապետության շրջանում: 15-րդ դարում վերանորոգվել է: 1715 թվականի մարտի 8-ի երկրաշարժը մեծ վնաս է հասցրել բերդին: Մինչև 1847 թվականը Խոշաբի բերդը քրդական բեկերի իշխանանիստ կենտրոնն էր: Թուրքական իշխանությունները 1847 թվականին գրավել են բերդը և վերջ տվել քրդական հյուքյումեթությանը:

Շապին Գարահիսար բերդաքաղաք – Փոքր Հայքի Սեբաստիա նահանգի Շապին Գարահիսար գավառում: Հնում կոչվել է Նիկոպոլիս: Սահմանակից էր Փոքր Հայքի և Պոնտոսի միջև: Հիմնադրել է հռոմեացի զորավար Գնեոս Պոմպեոսը Ք. ա. 60–ական թվականներին: Վերակառուցվել և ամրացվել է Բյուզանդիայի Հուստինիանոս I կայսեր ժամանակ (527–565 թթ.): 1478 թվականին գրավվել է թուրքական զորքերի կողմից: Այնուհետև մտել է Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ` դառնալով Սեբաստիա նահանգի Շապին Գարահիսար գավառի կենտրոնը: 1915 թվականի հունիսի 2-ից 29-ը բերդում տեղի է ունեցել շապինգարահիսարցիների 27 օրյա հերոսամարտն ընդդեմ թուրքական կանոնավոր զորքերի: Այնուհետև Շապին Գարահիսար բերդաքաղաքն ամբողջովին հայաթափվել է:

Բասենի (Դարույնքի, Հասան–կալայի) բերդ – Էրզրումի նահանգի Բասեն գավառի կենտրոնը: Հնում եղել է նշանավոր բերդաքաղաք: Կառուցել է Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու (990–1058 թթ.) ազգական Հասանը: Բասենի դաշտում` ժայռոտ բլուրների վրա կառուցված բերդը ունեցել է անկանոն աշտարակներով կրկնապարիսպ: 1829 թվականի հուլիսի 24-ին ռուսական զորքերը գրավել են Բասենը, սակայն, 1829 թվականի սեպտեմբերի 2-ի Ադրիանապոլսի հաշտության պայմանագրով վերադարձրել են Թուրքիային: 1878 թվականի հունվարին ռուսական զորքերը կրկին գրավել են Հասան–կալայի անառիկ ամրոցը, սակայն, նույն թվականի հուլիսի 1-ի Բեռլինի միջազգային կոնգրեսի որոշմամբ դարձյալ վերադարձրել են Թուրքիային: 1916 թվականի հունվարի 6–ին ռուսական զորքերը հերթական անգամ գրավել են Բասենի բերդը: 1918 թվականի մարտին Անդրկովկաս արշավող թուրքական զորքերը գրավել են Բասենը, որն անցել է Թուրքիայի տիրապետության տակ:

Դիարբեքիր բերդաքաղաք – Հնում կոչվել է Ամիդ: Ըստ Մովսես Խորենացու վկայության` բերդը կառուցել է հայոց արքա Տիգրան Երվանդյանը (Ք. ա. 560–535 թթ.): Այդ իսկ պատճառով այն անվանվել է Տիգրանակերտ, որը հաճախ են շփոթում Աղձնիք նահանգում Տիգրան Բ Մեծի Ք. ա. 70-ական թթ.-ին կառուցած Տիգրանակերտ մայրաքաղաքի հետ: Մինչև 1-ին դարը մշտապես գտնվել է Մեծ Հայքի Երվանդունյաց, այնուհետև` Արտաշեսյան թագավորության կազմի մեջ: Ք. ա. 37 թվականին հռոմեա–պարթևական համաձայնագրով Դիարբեքիր բերդաքաղաքը անջատվել է Մեծ Հայքից և միացվել Ադիաբենեի թագավորությանը: 298 թվականին Դիարբեքիրը միացվել է Հռոմեական կայսրությանը: Հռոմի կայսր Կոստանդին I Մեծը (324–337 թթ.) 332 թվականին  այն վերակառուցելով ու ամրացնելով` դարձրել է ամուր ռազմական կայան ընդդեմ Սասանյան Պարսկաստանի: Սակայն, 359 թվականի հոկտեմբերի 6-ին պարսից արքա Շապուհ 2-րդ Երկարակյացը (309–379 թթ.) 73 օրյա պաշարումից հետո գրավել է բերդը: Այնուհետև մինչև 16-րդ դարը Դիրաբեքիր բերդաքաղաքին փոխնիփոխ տիրել են պարսիկները, բյուզանդացիները, արաբները, քրդերը, սելջուկ թուրքերը, մոնղոլները, թուրքմենական քոչվոր ցեղերը: 1515 թվականին Սեֆյան Պարսկաստանի արքա Իսմայիլի դեմ մղած կռվում բերդին տիրել է Օսմանյան սուլթան Սելիմ I Ահեղը (1512–1520 թթ.): Դրանից հետո բերդն անցել է Օսմանյան կայսրությանը:

Տրապիզոն բերդաքաղաք – Տրապիզոնի նահանգի կենտրոնը: Տեղադրված է սեղանաձև սարավանդի վրա, որի պատճառով էլ կոչվել է Տրապիզոն` հունարեն «Տրապեզիա» բառից, որ նշանակում է սեղան, սեղանաձև: Հիմնադրվել է Ք. ա. 750 թվականին հույների կողմից: Հնում եղել է Պոնտական թագավորության կարևորագույն քաղաքներից մեկը: Բյուզանդիայի Հուստինիանոս I կայսրը (527–565 թթ.) այն մտցրել է Առաջին Հայք պրովինցիայի մեջ: 13-րդ դարում դարձել է Տրապիզոնի հունական փոքրիկ թագավորության մայրաքաղաքը, իսկ 17-րդ դարից` թուրքական նույնանուն նահանգի կենտրոնը: Մինչև 1915 թվականի հայոց մեծ եղեռնը բնակչության մեջ մեծ թիվ են կազմել հայերը: 1916 թվականի ապրիլի 5-ին ռուսական զորքերը գրավել են Տրապիզոնը, սակայն, 1918 թվականի փետրվարի 24-ին Տրապիզոնը հետ է գրավվել Անդրկովկաս արշավող թուրքական զորքերի կողմից: 1918 թվականի մարտի 1-ից ապրիլի 14-ը Տրապիզոնում Թուրքիայի և Անդրկովկասյան հանրապետության միջև տեղի են ունեցել հաշտության անհաջող բանակցություններ, որոնք հետագայում շարունակվել և իրենց հանգուցալուծումը ստացել են Բաթումում:

Բայազետի (Դարոյնքի) բերդ – Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Կոգովիտ գավառում` Մակվա գետի հովտում: Հանդիսացել է համանուն գավառի կենտրոնը: Առաջին անգամ հիշատակվում է 4-րդ դարում պատմիչ Փավստոս Բուզանդի կողմից: Մինչև 5-րդ դարի սկիզբը պատկանել է Արշակունիներին` հանդիսանալով նրանց ամրոց–գանձարանը: Այնուհետև անցել է Բագրատունիներին: 10-րդ դարում պատկանել է Արծրունյաց նախարարական տանը: 13-րդ դարում գրավել են մոնղոլները: 1555 թվականի Ամասիայի թուրք–պարսկական պայմանագրով Բայազետի բերդն անցել է Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ: Ի պատիվ Օսմանյան սուլթան Բայազիդ I-ի (1389–1402 թթ.)` 15-րդ դարից բերդը կոչվել է Բայազետ: 1828 թվականի օգոստոսի 28-ին հայ կամավորականների օգնությամբ բերդը գրավել են ռուսական զորքերը, սակայն, 1829 թվականի սեպտեմբերի 2-ի Ադրիանապոլսի հաշտության պայմանագրով վերադարձրել են Թուրքիային: 1854 թվականի հուլիսի 29-ին ռուսական զորքերը 2-րդ անգամ են գրավել Բայազետի բերդը, սակայն, Փարիզի 1856 թվականի մարտի 18-ի հաշտության պայմանագրով այն վերստին վերադարձրել են Թուրքիային: 1877–1878 թթ. ռուս–թուրքական պատերազմի ժամանակ` 1877 թվականի ապրիլի 30-ին 3-րդ անգամ գրավում են Բայազետի բերդը: Սակայն մեկ ամիս անց` հունիսի 6-ին Բայազետի բերդը, որտեղ գտնվում էին ռուսական փոքրաթիվ ուժերն ու մի քանի հարյուր հոգուց բաղկացած հայ կամավորները, պաշարվում է Վանի փաշայի թուրքական զորքերի կողմից: Սակայն, բերդի պաշտպանները չեն հանձնվում և չնայած սննդի և ջրի խիստ պակասին, օրեկան մի կում ջրով և մի կտոր ձիու մսով 23 օր շարունակ կապիտան Ֆեոդոր Շտոկվիչի գլխավորությամբ դիմադրում են իրենց քանիցս գերազանցող թշնամուն: Ի վերջո, ռուսական բանակի հայազգի գեներալ Արշակ Տեր–Ղուկասովի գլխավորած Երևանյան ջոկատը, տեղեկանալով Բայազետի բերդի պաշարման մասին, հասնում է օգնության և 8 ժամ տևած ծանր մարտերից հետո հաղթական կերպով մտնում է Բայազետ և փրկում պաշարված հայ և ռուս մարտիկներին: 1878 թվականի փետրվարի 19-ի Սան–Ստեֆանոյի ռուս–թուրքական հաշտության պայմանագրով Բայազետն անցնում է Ռուսաստանին, սակայն, նույն թվականի հուլիսի 1-ի Բեռլինի միջազգային կոնգրեսի որոշմամբ դարձյալ վերադարձվում է Թուրքիային: 1914 թվականի հոկտեմբերի 21-ին ռուսական զորքերը հայ կամավորների օգնությամբ 4-րդ անգամ գրավում են Բայազետի բերդը: 1918 թվականի մարտին Բայազետի բերդին վերջնականապես տիրում են Անդրկովկաս արշավող թուրքական զորքերը:

Զիլ կամ Զիլքալե ամրոց – Տրապիզոնի նահանգի Համշեն գավառում` Համշեն քաղաքից 50 կմ. հեռավորության վրա: Կառուցվել է 14–15-րդ դարերում բյուզանդացիների կողմից բարձր, ապառաժոտ լեռան վրա: 17-րդ դարի վերջին բերդը գրավել են օսմանյան թուրքերը` ստիպելով տեղացիներին ընդունել մահմեդականություն: Բերդը ստորգետնյա ուղով կապված է Համշեն գետի հետ:

Ուղթիս (Օլթի) բերդաքաղաք – Ճորոխ գետի աջակողմյան վտակ Օլթի գետի ափին` դժվարամատույց լեռան վրա: Հնում մտել է Մեծ Հայքի Տայք նահանգի Ոքաղե գավառի մեջ: Առաջին անգամ հիշատակում է 10-րդ դարի պատմիչ Հովհաննես Դրասխանակերտցին, սակայն, գոյություն է ունեցել ավելի վաղ ժամանակներից: Նախապես պատկանել է Մամիկոնյաններին, այնուհետև անցել է Բագրատունիներին: 10-րդ դարերում եղել է Տայքի կյուրոպաղատության կենտրոնը: 1001 թվականին Տայքի կյուրոպաղատության հետ միասին միացվել է Բյուզանդական կայսրությանը: Հետագայում անցել է սելջուկ թուրքերի, մոնղոլների, այնուհետև` Ակ-կոյունլու և Կարա-կոյունլու թուրքմենական քոչվոր ցեղերի տիրապետության տակ: 16-րդ դարից միացվել է Օսմանյան կայսրությանը: 1877–1878 թթ. ռուս–թուրքական պատերազմից հետո անցել է Ռուսական կայսրությանը և մտցվել Կարսի մարզի Օլթիի օկրուգի կազմում` դառնալով նրա կենտրոնը: 1918 թվականի ապրիլի սկզբին գրավվել է Անդրկովկաս արշավող թուրքական զորքերի կողմից, որոնք տեղահանել և գրեթե ամբողջովին կոտորել են տեղի հայությանը: 1919 թվականի մայիսի 9-ին միացվել է Հայաստանի հանրապետությանը: 1920 թվականի սեպտեմբերին Քյազիմ Կարաբեքիրի գլխավորած թուրքական զորքերը գրավել են Օլթին և Ուղթիսի բերդը: Այժմ Օլթին գտնվում է Թուրքիայի հանրապետության Էրզրումի իլում:

Անիի Սմբատաշեն պարիսպներ – Անի մայրաքաղաքի հյուսիսային ամրությունները: 986–988 թվականներին կառուցել է հայոց արքա Սմբատ Բ Տիեզերակալ Բագրատունին (977–990 թթ.):

Կարսի բերդ – Առաջին անգամ հիշատակվում է 9-րդ դարի վերջին որպես Բագրատունյաց Հայաստանի նշանավոր բերդաքաղաք: 888 թվականին միացվել է Բագրատունիների տիրույթներին և դարձել հայոց սպարապետների նստավայրը: 928–961 թվականներին Կարսը եղել է Հայաստանի մայրաքաղաքը: 963–1065 թվականներին հանդիսացել է Անիի Բագրատունիներին ենթակա Վանանդի կիսանկախ թագավորության կենտրոնը: 1054 թվականին Կարսը հզոր դիմադրություն է ցույց տվել Տուղրիլ բեկի գլխավորած սելջուկ թուրքերի հրոսակների հարձակումներին: Սակայն, իր թագավորությունը ավերածությունից զերծ պահելու համար Վանանդի արքա Գագիկ Աբասյանը (1029–1065 թթ.) 1065 թվականին ստիպված ընդունել է սելջուկ թուրքերի հաջորդ տիրակալի` Ալփ Ասլանի գերիշխանությունը: 1206 թվականին հայ–վրացական միացյալ զորքերը Զաքարյան եղբայրների գլխավորությամբ Կարսն ազատագրել են սելջուկյան տիրապետությունից և միացրել Զաքարյաննների հայկական իշխանապետությանը: Թեև 1236 թվականին մոնղոլները նվաճել և կողոպտել են Կարսը, բայց այն շարունակել է մնալ Զաքարյանների ժառանգական սեփականությունը: 1269 թվականին մեծահարուստ խոջա Մուհամմեդ Շամս Էդ–Դինը ամուսնանալով Ավագ Զաքարյանի աղջկա հետ` որպես օժիտ ստանում է Կարս քաղաքը: 1284 թվականից Կարսն անցել է Սադուն Արծրունուն, որն էլ այն դարձրել է իր նստավայրը: 1394 թվականին այն գրավել և ավերել է Լենկ Թեմուրը: Նրա մահից հետո Կարսը կռվախնձոր է դարձել Լենկ Թեմուրի հաջորդների ու թուրքմենական Կարա–կոյունլու և Ակ–կոյունլու ցեղերի միջև: Այնուհետև ամբողջ 16-րդ դարում այն ձեռքից ձեռք է անցնում` կռվախնձոր դառնալով թուրքերի և պարսիկների միջև և ենթարկվելով նորանոր ավերածությունների:

1548 թվականին Օսմանյան սուլթան Սուլեյման II-ը (1520–1566 թթ.) գրավելով Կարսը` ամրացրել է Կարսի բերդը, սակայն, պարսից Թահմազ շահը (1524–1576 թթ.) երկու անգամ գրավելով բերդը` քանդել է այն: 1555 թվականի Ամասիայի թուրք-պարսկական պայմանագրով Կարսի շրջանը հայտարարվել է չեզոք: Խախտելով այս համաձայնագիրը` 1578 թվականին թուրքական սուլթան Մուրադ III-ը (1574–1595 թթ.) վերականգնել է պարսիկների ավիրած միջնաբերդն ու Կարսի բերդը` այն դարձնելով իր կարևոր ռազմական հենակետերից մեկը: Միջնաբերդը հիմնովին վերաշինվել է, ավելացվել են չորս նոր ամրություններ: 1604 թվականին երկարատև պաշարումից հետո պարսից Շահ Աբաս I-ին (1587–1629 թթ.) հաջողվել է գրավել Կարսը, բայց 1639 թվականի Կասրե–Շիրինի (Դիարբեքիր) պայմանագրով Կարսը կրկին անցել է Թուրքիային և դարձել համանուն փաշայության կենտրոնը:

XVII դարում Կարսի բերդն ուներ քարաշեն ամրակառույց պարիսպներ` պահակատներով, երկաթե երեք դարպասներ, 220 ամրակուռ աշտարակներ, 2080 պատնեշ և պատվար: Պարիսպների անկյուններում կային չորս մեծ աշտարակներ` հայերեն արձանագրություններով և խաչարձաններով:

1735 և 1744 թվականներին պարսից Նադիր շահը (1736–1747 թթ.) պաշարել, բայց չի կարողացել գրավել Կարսի անառիկ ամրոցը:

1828 թ. հունիսի 23–ին ռուսական զորքերը գեներալ Իվան Պասկևիչի գլխավորությամբ գրավել են Կարսը: 1829 թ. սեպտեմբերի 2-ի Ադրիանապոլսի պայմանագրով Կարսը և Արևմտյան Հայաստանի մյուս գրավյալ տարածքները վերադարձվել են Օսմանյան կայսրությանը: Ղրիմի պատերազմի (1853–1856 թթ.) ժամանակ ռուսական զորքերը 6-ամսյա պաշարումից հետո 1855 թ. նոյեմբերի 16-ին կրկին գրավել են Կարսի անառիկ ամրոցը, սակայն, Փարիզի 1856 թվականի մարտի 18-ի հաշտության պայմանագրով այն վերստին վերադարձրել են Թուրքիային: 1877 թ. նոյեմբերի 6-ին ռուսական զորքերը հայազգի գեներալ Հովհաննես Լազարևի գլխավորությամբ 3-րդ անգամ գրավել են 30 հազարանոց կայազոր և 300 հրանոթ ունեցող, օտարերկրյա ռազմական մասնագետների կողմից ամուր պաշտպանություն կազմակերպած Կարսի անառիկ ամրոցը: 1878 թ. նոյեմբերի 1-ին ռուսական կայսր Ալեքսանդր 2-րդի (1855–1881 թթ.) բարձրագույն հրամանագրով պաշտոնապես կազմավորվել է Կարսի մարզը, որի կենտրոն է դարձել Կարս բերդաքաղաքը:

1918 թվականի ապրիլի 26-ին հայկական զինված ուժերի հրամանատար Թովմաս Նազարբեկյանը Անդրկովկասի ռազմական կոմիսար Ն. Չխենկելու մի հրամանի հիման վրա, առանց Անդրկովկասի կառավարության հայկական ներկայացուցիչների հետ համաձայնության, առանց կռվի Կարսի անառիկ ամրոցը հանձնել է Անդրկովկաս արշավող թուրքական զորքերին: 1919 թվականի ապրիլի 24-ին հայ–անգլիական զորքերի ուժերով Կարսը ազատագրվել և միացվել է Հայաստանի հանրապետությանը: 1920 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Քյազիմ Կարաբեքիրի գլխավորած թուրքական զորքերը վերջնականապես գրավել են Կարսի բերդը: 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ի, լույս 3-ի գիշերը ստորագրված Ալեքսանդրապոլի թուրք–հայկական և 1921 թվականի մարտի 16-ի ռուս–թուրքական պայմանագրերով ողջ Կարսի մարզը Կարսի անառիկ բերդի հետ միասին անցել է Քեմալական Թուրքիայի տիրապետության տակ: Մոսկվայի պայմանագիրը 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին իր վավերացումն է ստացել Կարսի պայմանագրում, որով Կարսը վերջնականապես անցել է Թուրքիային:

Վանի Տուշպա բերդ – Վանի նահանգի Վանի գավառում` Վան քաղաքի հյուսիս–արևմտյան կողմում: Կառուցվել է Ուրարտուի արքա Սարդուրի I-ը (Ք. ա. 835–825 թթ.): Սակայն, ավանդությունը բերդի կառուցումը վերագրում է Ասորեստանի թագուհի Շամիրամին: Այդ է պատճառը, որ բերդը հաճախ անվանել են Շամիրամակերտ: 1915 թվականի ապրիլին Վանի Քաղաքամեջ թաղամասի բնակչությունը Հայկակ Կոսոյանի գլխավորությամբ Վանա բերդում շուրջ մեկ ամիս` մինչև հայ կամավորական զորագնդերի և ռուսական զորքի Վան մտնելը դիմադրել են թուրք ջարդարարներին ու փրկվել կոտորածից:

Աղբյուրներ՝

  1. Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատ. 1–12, Երևան, 1974–1986:
  2. Հայկազ Ժամկոչյան, Աշոտ Աբրահամյան, Ստեփան Մելիք–Բախշյան, Սերոբ Պողոսյան «Հայ ժողովրդի պատմություն (սկզբից մինչև XVIII դարի վերջը)», 1975, 784 էջ:
  3. Վարդան Պարսամյան, Շմավոն Հարությունյան «Հայ ժողովրդի պատմություն (1801–1978 թթ.)», 1979, 752 էջ:
  4. Թադևոս Հակոբյան, Ստեփան Մելիք–Բախշյան, Հովհաննես Բարսեղյան «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հատ. I–V, Երևան, 1985–2001:
  5. Մհեր Կարապետյան «Հայաստանը 1912–1920 թվականներին», Երևան, 2003, 400 էջ:
  6. Ստեփան Մելիք–Բախշյան «Հայոց պաշտամունքային վայրեր», Երևան, 2009, 432 էջ:
  7. Վիքիպեդիա. հայերեն ազատ հանրագիտարան:
  8. https://grakanjam.wixsite.com/armenia/haikakangexatesilvairer–c49d
  9. http://www.360greatarmenia.am/hy/

Հեղինակ` Կարապետ Հակոբյան

Newinfo.am

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *