ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ

 Հայկական 6 վիլայեթները 1995 թ. մայիսյան բարեփոխումների շրջանում

Հայաստանի արեւմտյան հատվածի պայմանական անվանումը: Շրջանառության մեջ է մտել 367 – ից հետո, երբ Մեծ Հայքի թագավորությունը բաժանվել է Սասանյան Պարսկաստանի եւ Հռոմեական կայսրության միջեւ:

Հետագայում Արևելյան Հռոմեական կամ Բյուզանդական կայսրության (ըստ հայկական աղբյուրների` Հունաց թագավորության) կազմավորումից հետո այն կոչվել է նաև բյուզանդական Հայաստան: Փոքր Հայքը (ընդգրկում էր հայկական անդրեփրատյան հողերը) Հռոմեական կայսրության մեջ է մտել դեռևս վաղեմի ժամանակներում` նախքան Արշակունիների հարստության հաստատումը Հայաստանում:

Մեծ Հայք

Դեռևս 374թ. Մեծ Հայքից անջատվել և Հռոմեական կայսրությանն էին անցել Հայաստանի հարավում` Տիգրիսի և Եփրատ գետերի միջև գտնվող հայկական գավառները` ՙԱնդրտիգրիսյան երկրները՚ (հինգ ինքնավար իշխանություններ կամ սատրապություններ): Մեծ Հայքի թագավորության այն մասը, որը Մծբին-Ճորոխ գծով անցնում էր Հռոմեական կայսրությանը, շարունակել է կոչվել Մեծ Հայք կամ Ներքին Հայք:

Հայաստանը 387-428 թթ.

Փոքր Հայքը միաձուլվել է կայսերական կառավարման ընդհանուր համակարգին, իսկ Ներքին Հայքը եւ սատրապական կոչված գավառները, արտաքնապես գտնվելով կայսրության կազմում, ներքին կյանքում օժտվել են ինքնավարության իրավունքներով: Դրանց գլուխ կանգնած հայ նախարարներն ըստ էության եղել են կայսրության ֆեդերատները (դաշնակիցներ `պայմանագրային հիմունքներով), որոնց նկատմամբ հռոմեական իշխողների հսկողությունը չէր սահմանվում, եւ որոնք պարտավոր էին զինվորական ծառայություն կատարել կայսրության համար: Հուստինիանոս II կայսեր օրոք (527-565 թթ.) Արեւմտյան Հայաստանը ենթարկվել է վարչական նոր վերակազմության `բաժանվելով I, II, III, IV Հայքերի, ինչը խորտակիչ հարված է հասցրել նախարարական կարգին եւ նպաստել երկրի կենսական ուժերի արտահոսքին: Հայկական զինվորական ուժերը շարունակաբար դուրս են բերվել երկրից եւ օգտագործվել Հյուսիսային Աֆրիկայում, Իտալիայում, որը կանոնավոր եւ տեւական բնույթ է ընդունել հատկապես Մորիկ կայսեր օրոք (582-602 թթ.):

Պարսկական տիրապետության դեմ Վարդան Մամիկոնյանի (Կարմիր) գլխավորությամբ 572 թ. բռնկված ապստամբությունը հանգեցրել է բյուզանդա – պարսկական 20 – ամյա պատերազմի, որի հետեւանքով 591 թ. տեղի ունեցած Հայաստանի նոր բաժանմամբ վերջինիս մեծագույն մասը (մինչեւ Ազատ գետ եւ Սեւանա լիճ ու Հրազդանի միջեւ ընկած տարածքը) անցել է Բյուզանդիային:

Հայաստանի վարչա – քաղաքական կացությունը VII-IX դդ. (640-849 թթ.)

Բյուզանդական կայսրերի անհեռատես արտաքին քաղաքականությունը Արեւելքում ավարտվել է Հայաստանի անկախության կորուստով եւ թագավորության ու նախարարական բազմաթիվ տոհմերի վերաբնակեցումով կայսրությանը պատկանող տարածքներում, Հայաստանը մեծապես խոցելի է դարձել վերահաս սելջուկյան թուրքերի արշավանքների հանդիման, որի հետեւանքով XI դարի 2 – րդ կեսին ոչ միայն Հայաստանը, այլեւ գրեթե ամբողջ Փոքր Ասիան ընկել է նրանց տիրապետության տակ: Արեւմտյան Հայաստանի տարածքում ստեղծվել էին սելջուկյան ամիրայություններ `Սալդուխյան (Կարին կենտրոնով, ընդգրկել է Կարինի, Կարսի, Ուղթիքի եւ հարակից գավառները), Արտաքսյանների (Աղձնիքում), Դանիշմանյանների (Փոքր Հայքում), Շահ – ի Արմենների (Խլաթում): Բավական երկար գոյատեւել են Թոռնիկյանները (Սասունում), Խենդենեկյանները (Վասպուրականում) եւ ուրիշ հայկական իշխանություններ: XII-XIII դդ. Արեւմտյան Հայաստանի որոշ մասեր մտել են Զաքարյանների իշխանապետության կազմի մեջ:

Մոնղոլական արշավանքերը խորտակիչ հարված են հասցրել հայ նախարարական դասին: Դրանք առավել քան աղետաբեր եղան Հայաստանի եւ հայ ժողովրդի համար: Հայաստանի տարածքում բնակություն են հաստատել մեծ թվով վաչկատուն թուրքմենական ցեղեր, որոնք անընդմեջ երկապառկտչական կռիվներ են մղել միմիյանց դեմ: Լենկթեմուրի սահմռկեցուցիչ արշավանքներից հետո երկիրը դարձել է ակկոյունոլու եւ կարակոյունլու թուրքմենական ցեղախմբերի մրցապայքարի ասպարեզ, մինչեւ որ, օգտվելով ակկոյունլուների շրջանում տիրող գժտություններից, Արդաբիլի շեյխը Սաֆի – Էդդինի շառավիղներից Իսմայիլը Իրանը միավորել եւ պայքարի է ելել այդ ժամանակ արդեն Հայաստանը եւ հարակից տարածքները զավթելու ձգտող օսմանյան Թուրքիայի դեմ: Արեւելյան երկու բռնապետությունների պայքարը Հայաստանի համար տեւել է շուրջ մեկուկես դար, որի ընթացքում Հայաստանը մեծամեծ ավերվածությունների է ենթարկվել, բնակչության նշանակալի զանգվածներ գերեվարվել են:

1555 թ. Ամասիայի պայանագրով Արեւմտյան Հայաստանը ընկել է օսմանյան Թուրքիայի գերշխանության տակ:

1514 թ. Չալդրանում Իրանի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո օսմանյան թուրքերը ջանացել են փոփոխել Արեւմտյան Հայաստանի էթնիկ դիմագիծը `նրա տարածքում բնակեցնելով քուրդ աշիրեթների, թեեւ Արեւմտյան Հայաստանի խոշոր մասը ընդգրկող էյալեթը պաշտոնապես կոչվել է էրմանիստան:

Օսմանյան տիրապետության հաստատումից հետո Արեւմտյան Հայաստանից դեպի Կոստանդնուպոլիս են ներհոսել հայ վաճառականական եւ արհեստավորական դասերի ներկայացուցիչներ, մտավորականներ: Դրան նպաստել են Կոստանդնուպոլսի հայոց պատիրարքության հիմնումը (1461 թ.) Եւ հայերին տրամադրվող առանձնաշնորհումները, որոնց շնորհիվ առաջացել է չելեբիական, ապա `ամիրայական դասը:

Հայաստանը 17 – րդ դարի երկրորդ եւ 18 – րդ դարի առաջին կեսին

Ամասիայի պայմանագրի կնքումից քիչ անց վերսկսված ռազմական գործողությունները երկու բռնապետությունների միջեւ փոփոխական հաջողություններով շարունակվել են մինչեւ Կասր – ի Շիրինի պայամանագիրը (1639 թ.), Որը նրանց միջեւ սահմանագիծ է հաստատել Ջավախքի լեռները, Ախուրյան գետը (միչեւ Արաքսի հետ միացման վայրը), Հայկական պարը, Վասպուրականի լեռները եւ Զագրոսի լեռնաշղթան: Արեւմտյան Հայաստանի տարածքը բաշխվել է Էրզրումի, Կարսի, Վանի, Բայազետի, Չըլդըլրի, Դիարբեքիրի եւ Սեբաստիայի փաշայությունների միջեւ, որտեղ իրենց գոյությունը կարողացել էին պահպանել Սասունի, Սավուրի, Ճապաղջուրի, Մանազկերտի, Իսյանի, Խնուսի, Տուժկի կիսաանկախ հայկական համայնքները: Չնայած երկարատեւ պատերազմներին, բռնի եւ կամավոր արտագաղթերին, քրդական աշիրեթների վերաբնակեցմանը `ընդհուպ մինչեւ XIX դ. Արեւմտյան Հայաստանի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը հայեր էին:

Հայաստանը 1830-1878 թթ.

1897 թ. արդեն Արեւմտյան Հայաստանը բաժանված էր Վանի, էրզրումի, Սեբաստիայի (Սվազ), Բիթլիսի, Դիարբեքիրի, Խարբերդի, Տրապիզոնի վիլայեթների, որոնք չնչին փոփոխություններով հարատեւեցին մինչեւ առաջին համաշխարհային պատերազմը:

Իրադրությունը Արեւմտյան Հայաստանում կտրուկ փոփոխություններ է կրել XIX դարում: Մի կողմից `օսմանյան բռնապետական լծի դեմ բռնկած ազգային – ազատագրական հուժկու շարժումը Բալկաններում եւ XIX դ. ռուս – թուրքական պատերազմները, ազգային ինքնագիտակցության զարթոնքը եւ օսմանյան դժնդակ տիրապետությունը թոթափելու ձգտումը, մյուս կողմից `դրան հակազդելու թուրքական կառավարության ջանքերը վատթարացրել են արեւմտահայության կացությունը: 1828-29 թթ. ռուս – թուրքական պատերազմը եզրափակած Ադրիանապոլիսի հաշտության պայմանագրով (1829 թ.) Ախալցխայի եւ Ախալքալակի գավառներն անցել են ռուսական տիրապետության տակ, եւ ռուսական զորքերի գրաված Արեւմտյան Հայաստանի տարածքից շուրջ 90 հազար հայեր գաղթել են Արեւելյան Հայաստան, որի հետեւանքով Արեւմտյան Հայաստանը տնտեսական անկում է ապրել, հօգուտ մահմեդական տարրի փոփոխվել է նրա ժողովրադագրական պատկերը:

1820-30 – ական թթ. Օսմանյան կայսրությունում ստեղծված ծանր կացությունը կառավարող վերանախավի առաջադիմականորեն տրամադրված տարրերին հարկադրել է քայլեր ձեռնարկել վարչակարգի եվրոպականացման ուղղությամբ: 1839 թ. Թանզիմաթի առաջին ակտով (Գյուլհանեի հաթթը շերիֆ) նախատեսվել է, անկախ կրոնական պատկանելիությունից, բոլոր հպատակների անձի, ունեցվածքի, պատվի անձեռնմխելիություն, հարկերի գանձման կապալային համակարգի վերացում եւ հարկերի կարգավորւմ, ֆինանսների վարչության, դատավարության բարելավում եւ այլն: Սակայն, հանդիպելով մահմեդական հետադիմական շրջանների կատաղի դիմադրությանը, այդ բարեփոխումները մնացել են թղթի վրա: Ղրիմի պատերազմի ժամանակաշրջանում առաջացած ճգնաժամային նոր կացությունը, Անգլիայի, Ֆրանսիայի ու Ավստրիայի գործադրած ճնշումը սուլթանական կառավարությանը ստիպել են 1856 թ. փետրվարի 18 – ին հրապարակել Հաթթը հումայունը, որը, կրկնելով հանդերձ Հաթթը շերիֆը, լրացուցիչ իրավունքեր էր վերապահում քրիստոնյաներին: Սակայն հետագա հողային, վարչական եւ մյուս օրենքերը ոչ մի փոփոխություն չեն մտցրել Արեւմտյան Հայաստանի հասարակական – տնտեսական վիճակի մեջ:

Արեւմտահայերի կյանքում կարեւոր իրադարձությունն էր Ազգային սահմանադրության (1860 թ.) Ստեղծումը, որը կոչված էր կարգավորելու եւ վարելու արեւմտահայերի կրոնական, կրթական, հասարակական կյանքը:

1877-78 թթ. ռուս – թուրքական պատերազմը, Սան Ստեֆանոյի նախնական պայմանագիրը եւ Բեռլինի պայմանագիրը (1878 թ.) նոր իրավիճակ են ստեղծել Արեւմտյան Հայաստանում: Սան Ստեֆանոյի եւ Բեռլինի պայմանագրի 61 – րդ հոդվածներով միջազգային դիվանագիտության հարցի է վերածվել Հայկական հարցը: Այս հանգամանքը `մի կողմից, Բուլղարիայի ազատագրումը եւ Եվրոպայից Օսմանյան կայսրության փաստական դուրս մղումը `մյուս կողմից օսմանայան թուրքերի առջեւ ծառացրել են սեփական հայրենիք ստեղծելու միտումը եւ նրանց հայացքը դարձրել դեպի կայսրության արեւելյան ծայրերը, հատկապես` Արեւմտյան Հայաստան: Օգտվելով եվրոպական մեծ տերությունների միջեւ գոյություն ունեցող քաղաքական հակասություններից `սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը վիժեցրել է բարեփոխումների անցկացումը զանազան ստապատիր պատրվակներով եւ իբր թե ամբողջ կայսրությունում բարեփոխումներ անցկացնելու մտադրությամբ: Իրականում սանձազերծվել է հակահայակական հիստերիա, մշակվել Հայկական հարցը հայերի տեղահանության ու կոտորածների միջոցով լուծելու քաղաքական հեռագնա ծրագիր: Այդ ուղղությամբ առաջին քայլերից մեկը եղել է քրդական համիդիե հեծելագնդերի ստեղծումը (1891 թ.), այնուհետեւ ծավալվել են հայկական կոտորածները (1894-1896 թթ.), որոնց զոհ են գնացել ավելի քան 300000 արեւմտահայեր:

1894-1896 թթ կոտորածներն Արեւմտյան Հայաստանում

Ի հակադրության սուլթանական կառավարության `արեւմտահայեի նկատմամբ կիառած վայրագ բռնությունների, սկզբնավորվել է ֆիդայական շարժումը` որպես ազգային – ազատագրական պայքարի յուրատեսակ ձեւ Արեւմտյան Հայաստանում: 1890 – ական թվականներից արեւմտահայության ազգային – ազատագրական պայաքարը ղեկավարել են նորաստեղծ ազգային – քաղաքական կուսակցությունները (Արմենական, Սոցիալ – դեմոկրատական հնչակյան եւ Հայ հեղափոխական դաշնակցություն): Բայց գործողությունների անհամաձայնեցվածությունը, ներկուսակացական եւ միջկուսակացական երբեմն բուռն պայքարը, արեւմտահայության շերտընդմեջ բնակեցվածությունը մահմեդականների հետ, որոնց թիվը գնալով ավելանում էր Եվրոպայից արտաքսված մուհաջիրների եւ Կովկասից գաղթած չերքեզների հաշվին, մեծապես դժվարացրել են արեւմտահայության ազգային – ազատագրական պայքարը, որը այնպես էլ համընդհանուր ապստամբական շարժման չի վերածվել:

Թվում էր, թե 1908 թ. երիտթուրքերի հեղաշրջումը, որ իրագործվեց ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն նշանաբանով, եւ որի հաջողությանը մեծապես սատարեց Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը, պետք է արմատապես հեղաբեկեր հպատակ ժողովուրդների կացությանը, բայց Ադանայի հայերի կոտորածը (1909 թ.) վկայեց, որ երիտթուրքերը Աբդուլ Համիդ II-ի քաղաքականության ընթացքի հավատարիմ հետեւորդներն են: 1911 թ. երիտթուրք պարագլուխների Սալոնիկի գաղտնի խորհրդակցությունը վճռել է Հայկական հարցը լուծել հայերին բնաջնջելով:

1912-13 թթ. Բալկանյան պատերազմների ընթացքը եւ արեւմտահայերի համար ստեղծված մղձավանջային կացությունը ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գեւորգ Ե – ին հարկադրեց դիմել ռուսական կառավարությանը եւ վերստին բարձրացնել Արեւմտյան Հայաստանում բարենորոգումներ անցկացնելու հարցը: Ռուսական կառավարության ներկայացրած բարենորգումների ծրագիրը դարձել է դիվանագիտական երկարատեւ սակարկումների առարկա: 1914 թ. հունվարի 26 – ին ստորագրված ռուս – թուրքական համաձայնագրի համամաձայն `Արեւմտյան Հայաստանում ստեղծվելու էին երկու հատվածներ, որոնցից մեկն ընդգրկելու էր Էրզրումի, Տրապիզոնի եւ Սեբաստիայի (Սվազ), մյուսը` Վանի, Բիթլիսի, Դիարբեքիրի եւ Խարբերդի վիլայեթները, իսկ դրանց գլուխ կարգվող եվրոպական երկու ընդհանուր տեսուչները հետեւելու էին բարենորոգումների ընթացքին: Սակայն վերահաս առաջին համաշխարհային պատերազմը ի չիք դարձրեց այդ համաձայնագիրը:

 Հայոց Մեծ Եղեռնը

Առաջին համաշխարհային պատերազմում երիտթուրքերի կողմից կառավարվող օսմանյան Թուրքիան միացել է գերմանական բլոկին `ընդդեմ Անտանտի երկրների: Օգտվելով պատերազմական վիճակից` երիտթուրքերը ձեռնամուխ են եղել արեւմտահայության զանգվածային բնաջնջմանը եւ նրանց բուն հայրենիքի յուրացմանը: Սարիղամիշի մոտ թուրքական բանակի կրած ջախջախիչ պարտությունը (1914 թ. Դեկտեմբեր 14) ամրապնդել է նրանց հրեշավոր մտադրությունը: Օսմանյան հայրենիքը պաշտպանելու պատրվակով բանակ զորակոչված 18 – 60 ից մինչեւ տարեկան զենք կրելու ընդունակ հայ տղամարդկանց զինաթափել են իբր աշխատանքային գումարտակներում օգտագործելու համար եւ կոտորել: 1915 թ. ապրիլի 24 – ին Կոստանդնուպոլսում ձերբակալված հայ մտավորականության ներկայացուցիչներին ուղարկել են Անատոլիայի խորքերը եւ գազանաբար ոչնչացրել: Երիտթուրքական բարբարոսներն այնուհետեւ տեղահանության պատրվակով սկսել են բնակավայրերից հանել կանանց, երեխաներին ու ծերունիներին եւ աներեւակայելի խոշտանգումների ենթարկելով `ոչնչացրել: Եվ եթե հայության փոքրաթիվ բեկորներ, այնուամենայնիվ, հասցվել են Միջագետքի ավազուտներ , ապա սոսկ ցույց տալու համար, որ եղել է տեղահանություն եւ ոչ թե կոտորած: Բայց երբ, չնայած բոլոր հնարքներին, եվորպական եւ ամերիկյան հասարակայնությունը իրազեկ է դարձել կատարվածին, որպես արդարացուցիչ հանգամանք պատրվակ է բերվել առաջին հերթին 1915 թ. Վանի հերոսամարտը, որը մատուցվել է որպես դավաճանական ապստամբություն օսմանյան բանակի դեմ:

Վանի հերոսական ինքնապաշտպանությունը 1915 թ. (7 ապրիլ -6 մայիս)

Ամենուր եւ միշտ չէ, որ երիտթուրքական վանդալներին հաջողվել է հեշտությամբ ի կատար ածել իրենց դժոխային ծրագիրը: Արեւմտյան Հայաստանի եւ Թուրքիայի հայաբնակ բազմաթիվ վայրերում հայ ժողովուրդը զենքը ձեռքին ծառացել է դարավոր ոսոխի դեմ `գիտակցելով, որ փրկության այլ ելք չկա: Հայ ժողովրդի պատմության տարեգրության էջերում ընդմիշտ կմնան Վանի, Շատախի, Հայոց Ձորի, Արճեշի, Թիմարի, Սասունի, Մուշի, Մուսա լեռան, Շապին Գարահիսարի, Ուրֆայի հերոսամարտերը:

1915-16 թթ. ռազմական գործողությունների ընթացքում ռուսական զորքերը գրավել են Արեւմտյան Հայաստանի տարածքի նշանակալի մասը: Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունը 1917 թ. դեկտեմբերի 29 – ին հրապարակեց Թուրքահայաստանի մասին դեկրետը, որով պաշտպանվում էր Ռուսաստանի օկուպացրած Թուրքահայաստանի (Արեւմտյան Հայաստան) հայերի ազատ ինքնորոշման իրավունքը `ընդհուպ մինչեւ լիակատար անկախություն: Երաշխիքներ էին համարվում ռուսական զորքերի դուրսբերումը եւ հայ ժողովրդական միլիցիայի կազմակերպումը, տարբեր երկրներում գտնվող գաղթական եւ վտարանդի, պատերազմի ժամանակ բռնի արտաքսված հայերի անարգել վերադարձը: Սակայն այս դեկրետը հազիվ թե իրական հիմքեր ուներ, որովհետեւ ռուսական զորքերի դուրսբերումը ինքնըստինքյան հարցականի տակ էր դնում դեկրետի հիմնադրույթների կենսագործումը: 1918 թ. Բրեստի հաշտության պայմանագրի 4 – րդ հոդվածում ասված էր. Ռուսաստանը կանի այն ամենը, ինչ որ իրենից կախված է, որպեսզի ապահովի իր զորքերի դուրսբերումը Արեւելյան Անատոլիայի նահանգներից եւ վերջիններիս կանոնավոր վերադարձը Թուրքիային: Պայմանագրում Թուրքահայաստանը վերածվել է Արեւելյան Անատոլիայի, որի նահանգները պետք է վերադարձվեին Թուրքիային `լիովին անտեսելով Թուրքահայաստանի մասին դեկրետը: Ավելին` ռուսական զորքերը պետք է դուրս բերվեին նաեւ 1877-78 թթ. ռուս – թուրքական պատերազմի հետեւանքով Ռուսաստանին անցած Կարսի, Արդահանի եւ Բաթումի մարզերից, եւ նրանց ապագա կացությունը պետք է սահմանվեր Թուրքիայի համաձայնությամբ: Բրեստ – Լիտովսկի պայմանագիրը առավել քան ողբերգական հետեւանքներ ունեցավ հայ ժողովրդի համար (ռազմաճակատի մերկացում, մուսավաթական – մենշեւիկյան բլոկի հակահայկական վարքագիծ, թուրք զորքերի ներխուժում Անդրկովկաս, Բաքվում ու այլ վայրերում կազմակերպված հայկական նոր ջարդեր):

Հայ-թուրքական սահմանն ըստ Սեւրի դաշնագրի (10.08.1920թּ)

 եւ ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռի 

Պարտություն կրելով առաջին համաշխարհային պատերազմում `Թուրքիան, այնուամենայնիվ, պահմանել էր իր տիրապետությունը Արեւմտյան Հայսստանի նկատմամբ: Դաշնակիցները Արեւմտյան Հայաստանի եւ առհասարակ Հայաստանի հարցը լայնորեն քննարկել են Սան Ռեմոյի կոնֆերանսում (1920 թ.): Հայաստանի Հանրապետությանը պետք է տրվեին Արեւմտյան Հայաստանի Էրզրումի, Վանի, Բիթլիսի եւ Տրապիզոնի վիլայեթներից մասեր `դեպի ծով ելք ունենալու պայմանով: Հայաստանի մանդատը առաջարկվում էր ԱՄՆ – ին, իսկ հրաժարվելու դեպքում խնդրվում էր ԱՄՆ – ի պրեզիդենտից` անցկացնել սահմանագծում:

Հայաստանի Հանրապետության սահմանների ձեւավորումը

1920 թ. օգոստոսի 10 – ին կնքված Սեւրի հաշտության պայմանագրով Թուրքիան ճանաչել է Հայաստանը որպես ազատ եւ անկախ պետություն `հրաժարվելով նրան անցած տարածքի նկատմաբ բոլոր իրավունքներից: Սակայն Մուստաֆա Քեմալ փաշայի գլխավորած Անկարայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը չճանաչեց Սեւրի պայմանագիրը, Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարության նյութական եւ բարոյական աջակցությամբ պայքար ծավալեց դրա դեմ `ծպտված համաշխարհային հեղափոխոխության առաջամարտիկի դիմակով:

1945 թ. նոյեմբերի 27 – ին Ամենայն Հայոց կաթողիկող Գեւոգ Զ – ն դիմեց Ի. Ստալինին, Հ. Տրումենին եւ Կ. Էտիլին `խնդրելով օգնել վերացնելու պատմական անարդարությունը եւ Արեւմտյան Հայաստանը միացնելու Խորհրդային Հայաստանին, հնարավորություն ընձեռնել աշխարհասփյուռ հայերին` վերադառնալ մայր հայրենիք: Այդ հարցը բարձրացվել է նաեւ 1947 թ. ապրիլին Նյու – Յորքում գումարված Հայկական համազգային կոնգրեսում, բայց `ապարդյուն:

Արեւմտյան Հայաստանը մնաց թուրքական տիրապետության տակ, սակայն հայ ժողովուրդը երբեք չհաշտվեց իր հայրենիքի մեծագույն մասի կորստի հետ 1989 թ. ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհուրդը դատապարտեց հայերի ցեղասպանությունը Թուրքիայում եւ Արեւմտյան Հայաստանում: 1987 թ. համապատասխան որոշում ընդունեց Եվրոխորհրդարանը: XX դարում մարդկության դեմ կատարված առաջին ոճրագործությունը պետք է ճանաչեն բոլոր պետությունները եւ միջազագային ատյանները: Արեւմտյան Հայաստանը պետք է վերադարձվի օրինական տիրոջը `հայ ժողովրդին:

 Վ. Դիլոյան

Հայկական հարց հանրագիտարան, Երեւան, 1996 թ.: 

  1 comment for “ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ

  1. naira
    2012/05/03 at 23:03

    mersi

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *