Գիտնական Մելինե Անումյանը շրջայց է կատարում ԱՄՆ-ի արևելյան հատվածում ու ելույթներ ունենում երիտթուրքերի կատարած հանցագործությունների վերաբերյալ

Լուսինե Գասպարյան

Եթե դուք կարծում եք, թե գիտեք այն ամենը, ինչ երիտթուրքերն ու քեմալիստական ռեժիմն արել են Հայոց ցեղասպանության պատասխանատվությունից խուսափելու համար, ապա այստեղ կզարմանաք։ Պատմական գիտությունների թեկնածու Մելինե Անումյանի «Ճանաչում և դատապարտում․ երիտթուրքերի դատավարությունները 1919-1921 թթ․ և 1926 թ․» վերնագրով  գրքում առկա են բազմաթիվ նրբություններ այդ ամենի վերաբերյալ։ Գիրքը անգլերեն է թարգմանել մտավորական դոկ․ Արա Գաբրիելյանը։ Վերջինիս վաղաժամ մահից հետո, գործն ավարտին է հասցրել նրա կինը՝ Արևիկը։

Ապրիլի 7-ին՝ կիրակի օրը, Նյու Յորքի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին ու Համազգայինի արևելյան շրջանը հյուրընկալել էին Մելինե Անումյանին ու Արևիկ Գաբրիելյանին։ Անումյանի գրքի հիման վրա եղավ նաև պրեզենտացիա։ Այդ միջոցառումը համըկավ դոկ․ Գաբրիելյանի մահվան չորրորդ տարելիցի հետ։

Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու հոգևոր հովիվ սրբազան հայր Մեսրոպ Լակիսսյանը ներկայացրեց նրանց երկուսին։ Նա հաճելիորեն նշեց, որ Անումյանի ջանքերը «հասանելի կդառնան լայն լսարանին մի մարդու ջանքերով, ով իր իսկ օրինակով ցույց տվեց, որ մարդ կարող է ծնվել Միացյալ Նահանգներում ու լինել 100 տոկոս հայ ու 100 տոկոս ամերիկացի միաժամանակ»։

Անումյանը թեկնածուական դիսերտացիան պաշտպանել է Արևելագիտության ինստիտուտում, Հայաստանում։ նա ունի նաև թուրքագիտության գծով բակալավրի կոչում։ Նա ներկայում ղեկավարում է Արևմտահայոց հարցերի ուսումասիրության գիտահետազոտական կենտրոնի Թուրքիայի բաժինը։ Կենտրոնը գտնվում է Երևանում։ Հեղինակը նաև սովորել է օսմաներեն Ստամբուլի պատմության հիմնադրամում և այժմ Հայաստանի հանրային ռադիոյում Թուրքիայի հայերի համար հերարձակվող ծրագրերի խմբագիր է։

Հեղինակը ելույթ ունեցավ Հայոց ցեղասպանության, Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո երիտթուրքերի դատավարությունների, արևմտահայերի ունեցվածքի բռնագրավման, Հայոց ցեղասպանությունից առաջ ու հետո հայերի բռնի ձուլման մասին, Թուրքիայի իսլամացված հայերի ու հայախոս գնչուների մասին։ Նրա ընտանիքը սերում է Արևմտյան Հայաստանից՝ Դիարբեքիրց, Կ․Պոլիսից, Ադափազարից, Յալովայից ու Թեքիրդաղից։

Իր ելույթի ժամանակ Անումյանը շեշտեց երիտթուքերի դատավարությունների դատական արձանագրությունների բացառիկ կարևորությունը, ապա  նշեց, որ թուրք առաջնորդները փաստագրել են Հայոց ցեղասպանության ընթացքը թուրքական պաշտոնական արձանագրություններում և այդ ժամանակ լույս տեսնող պարբերականներում։ Հեղինակը ներկայացրեց, որ թուրքական կառավարությունը որոշել էր պաշտոնապես դատապարտել Ցեղասպանության հեղինակներին ու մասնակիցներին՝ հուսալով, որ կկարողանա թեթևացնել կամ ազատել նրանց պատժից։ Նրանք հասկանում էին, որ եթե դա անեն Անտանտի ուժերը, ապա ավելի վատ կլիներ։ Անումյանն հավելեց նաև, որ Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանությունը չճանաչելու պատճառներից է այն, որ Թուրքիայի բազմաթիվ այսպես կոչված «հերոսներ» մեղավոր են եղել Ցեղասպանության համար։

Հեղինակը շեշտեց, որ Նեմեսիս օպերացիայի նպատակն էր (ընդհատակյա գործողություն, որի նպատակն էր սպանել Ցեղասպանության պատասխանատուներին)  իրագործել Ցեղասպանության համար պատասխանատուների մահապատիժները, որոնցից նրանք խուսափել էին թուրքական կառավարության օգնությամբ։

Այնուհետև Անումյանը ներկայացրեց Թուրքիայում տիրող քաղաքական մթնոլորտը 1918 թ․ Մուդրոսի զինադադարի կնքումից հետո և Հայոց ցեղասպանության համար պատասխանատու անձանց հարցաքննությունները՝ ներառյալ 1919 թ․ Միություն ու առաջադիմություն կուսակցության(երիտթուրքեր) անդամների դատավարությունները, երիտթուքական կառավարության գործունեությունն Առաջին աշխարհամարտի տարիներին, Միություն և առաջադիմություն կուսակցության շրջանային պատասխանատու քարտուղարությունները, ջարդարարներին, մահվան երթերն ու Ցեղասպանության այլ ասպեկտներ։ Անումյանը մանրամասնորեն երկայացրեց Թուրքաիայում տեղի ուենցած զարգացումները 1923-26 թթ․, ներառյալ՝ 1926 թ․ Իզմիրում(Զմյուռնիա) ու Անկարայում տեղի ուենցած երիտթուրքերի դատավարությունները և իթթիհաթական ավանդույթների շարունակականությունը հանրապետական Թուրքիայում։

«Ճանաչում ու դատապարտում» գիրքը ներառում է ցնցող տեղեկություններ Ցեղասպանության որոշ հեղինակների ու  մահապատիժներից խուսափելու համար Մալթա փախածների մասին։  Այն ընդգրկում է նաև  այն հարցերը, թե ինչպես ու ինչու նրանք հետագայում վերադարձան Ստամբուլ ու Թուրքիայի Հանրապետության  ղեկավար կազմում դիրքեր գրավեցին։

Գրքի անգլերեն թարգմանությունը կատարվել է  այն ժամանակ, երբ դոկ․ Գաբրիելյանը իմացել է այդ գրքի մասին ու հավատացել, որ այն պետք է ավելի հասանելի դառնա հետազոտողներին, քաղաքական գործիչներին ու ակտիվիստներին։ Գրքի անգլերեն տարբերակն, ի վերջո, լույս տեսավ Կիլիկիո հայոց կաթողիկոսարանի Խաչիկ Պապիկյան հրատարակչական հիմնադրամի կողմից։

Անումյանի շրջայցը հովանավորող դոկ․ Գաբրիելյանի կինը ԱՄՆ-ի Արևելյան հատվածի հայերին հնարավորություն է ընձեռել ծանոթանալու մի գիտնականի հետ, ով ներկայացնում է Ցեղասպանության արդար հատուցման հասնելու համար պայքարող հայաստանցի մտավորականների նոր սերունդը։ Համազգայինի տեղի մասնաճյուղերում կազմակերպվել են հանդիպումներ, որոնք արդեն տեղի են ունեցել Վաշինգթոնում, Ֆիլադելֆիայում, Նյու Ջերսիում ու Նյու Յորքում։ նախատեսված է, որ ապրիլի 10-ին Անումյանն ու Գաբրիելյանը ելույթ են ունենալու Վոթերթաունի հայ-ամերիկյան հասարակական ակումբում, իսկ հաջորդ օրը՝ Ռոդ Այլենդի նահանգի վարչական կենտրոն Փրովիդենսի «Զեթ» պատկերասրահում։

Շրջայցի ընթացքում առկան է «Ճանաչում ու դատապարտում» գրքի անգլերեն ու հայերեն տարբերակների սահմանափակ քանակություն։ Անգլերենի հավելյալ տարբերակներ վաճառվում են Բեյրութի Կիլիկիա գրախանութի միջոցով, իսկ հայերեն տարբերակը կարող եք ձեռք բերել Երևանի պետական համալսարանի հայագիտության ինստիտուտից։ Առկա է նաև գրքի թուրքերեն տարբերակը։

https://armenianweekly.com/

Նկարները՝ Թամար Լագիսյանի

Անգլերենից թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *