ԱՐԱ ԳՅՈՒԼԵՐ. Գումգափուի հայ ձկնորսները

Ստամբուլի վերջին հայ ձկնորսական խմբի ղեկավարներ Տաճատ, Հուսիկ, Գևորգ, մեծ ձկնորսական նավերի օգնական մուրացիկներ, ձկնորսական ցանց նորոգող կանայք, Սահիլ Յոլուի կառուցման ժամանակ անհետացած ձկնորսական թաղամաս Աջեմդաղ. այս բոլոր և դեռ ավելին կարող եք գտնել այս գրքում…

1952 թ. Գումգափուում՝ այսօր արդեն պատմության գիրկն անցած ձկնորսական թաղամասում անցկացրած օրերի ընթացքում աշխարհահռչակ ֆոտոթղթակից Արա Գյուլերի լուսանկարած նկարները և կատարած հարցազրույցները «Արաս» հրատարակչության կողմից հրատարակվել են «Գումգափուի հայ ձկնորսները» խորագրով գրքում: Գրքում տեղ է գտել վարպետ լուսանկարչի օբյեկտիվին պատկանող 56 նկար, որոնցից որոշները մինչև այսօր երբեք չեն հրապարակվել:

Արա Գյուլերը  ծնվել է 1928 թ. Ստամբուլում: Գյուլերը Թուրքիայում այն հայտնի անուններից է, ով լուսանկարչության ասպարեզում միջազգային հռչակ է ձեռք բերել: Այս ֆոտոռեպորտաժը, որը հանդիսանում է Գյուլերի առաջին լրագրողական հաջողությունը, որպես հոդվածաշար` «Գումգափուի հայ ձկնորսներուն հետ» խորագրով, 1952 թ. վեց օր շարունակ` մայիսի 21-26-ը, լույս է տեսել հայկական «Ժամանակ» թերթում: Իսկ այս գիրքը հանդիսանում է սույն հայերեն հոդվածաշարի, ինչպես նաև անգլերեն ու թուրքերեն թարգմանությունների վերահրատարակությունը:

Արա Գյուլերը Գումգափուում ձեռք բերած փորձի ու նկարած լուսանկարների մասին պատմում է հետևյալը. «1952 թ. էր, Գումգափուն դեռևս փոքրիկ մի ձկնորսական գյուղ էր, իսկ Ստամբուլը` ջրերով շրջապատված ծովափնյա քաղաք: Մի քանի տարի հետո, երբ կառուցվի Սահիլ Յոլուն (Ծովափնյա ճանապար), այս ընդարձակ ձկնորսական նավահանգիստը ամբողջովին այլ տեսք կստանա: Սակայն այն ժամանակ ոչ ոք չգիտեր, որ այսպես է լինելու, նույնիսկ չէին կարող ենթադրել. ո’չ ձկնորսները, ո’չ ձկնորսների ղեկավարները, ո’չ Գումգափուի բնակիչները, և ո’չ էլ ես… Ահա այս սև-սպիտակ լուսանկարները վաղուց անհետացած  աշխարհի միգուցե միակ վկաներն են»:

Այս աշխատությունը, որը մեր օրեր է տեղափոխում այն կենսաձևը, որը վերջին հիսուն տարվա ընթացքում Գումգափուի և Ստամբուլի դիմագծի՝ մեծ արագությամբ փոխվելու պատճառով արդեն հօդս է ցնդել, վերջին անգամ վկայում է ձկնորսների և ձկնորսության միջավայրի առօրյա կյանքի մասին: Գիշերվա ականկիր խավարում ծով դուրս եկող և  լուսադեմին վերադարձող, որսած ձկները մուրացիկներին բաժանելուց հետո մնացած ձկները տեսակավորող այս ձկնորսները, ովքեր օրվա առաջին ժամերին առաջ էին ընթանում դեպի Ստամբուլի մինարեթներով համայնապատկեր, ունեին տարբեր կեցվածք, որը բնորոշ էր իրենց ապրուստը ծովից վաստակած մարդկանց: Մուրադ Բելգեն, ով գրել է գրքի նախաբանը, այս տարբերությունը բնութագրում է հետևյալ արտահայտությամբ. «Սա, ամեն դեպքում, ծովի հետ այսչափ մոտիկից շփվելուց է գալիս, որովհետև ծովը ռոմանսով և միստիկայով լի է: Մի կողմից՝ վտանգ և փոթորիկ, իսկ մյուս կողմից` գեղեցկություն և գրավչություն: Այնտեղ` հազար ու մի տառապանքների մեջ, այդ ձկներին բռնելն ու, բնականաբար, այս լուռ և փայլուն արարածների պոետիկությունն է: Սրա հետ հյուսված կյանքը նյութական տեսանկյունից լի է չքավորությամբ և զրկանքներով, բայց նրանց պոետիկությունը մեկ ուրիշ տեղ չեք գտնի: Նստած, լուռ և հանգիստ ձկնորսական ցանցի պատռված անցքերը հյուսելով վերանորոգող կանանց տեսարանը որքա~ն անսովոր և որքա~ն ազդեցիկ է»:

Արա Գյուլլեր

Ծնվել է 1928 թ. Ստամբուլում: Իր կատարած լուսանկարներով միջազգային ճանաչում ձեռք բերած ներկայացուցիչներից է Թուրքիայում: 1951 թ. ավարտել է Կեդրոնական վարժարանը: Լրագրությամբ սկսել է զբաղվել 1950 թ. «Նոր Ստամբուլ» թերթում: Այս տարիներին հայերեն թերթերում և գրական ամսագրերում հրապարակում է պատմվածքներ: Եղել 1956 թ. «Time life», 1958 թ. «Paris-Match» և «Stern» ամսագրերի Մերձավոր Արևելքի ֆոտոթղթակիցը: Միևնույն ժամանակ անդամակցել է «Մաղնում» գործակալությանը: 1961 թ. Անգլիայում լույս տեսնող «British journal of Photography Year book»-ը նրան ճանաչել է աշխարհի ամենալավ 7 լուսանկարիչներից մեկը: 1962 թ. Գերմանիայում վաստակել է «Master of Leica» տիտղոսը: Աշխարհի տարբեր ծայրերում հարյուրավոր ցուցահանդեսներ է բացել: Լուսանկարել է Բերթրան Ռուսելից մինչև Վինսենթ Չերչիլ, Առնոլդ Թոյնբիից մինչև Պիկասո, Սալվադոր Դալի, բազմաթիվ հայտնի անձանց: Լուսանկարների մեծ մասը հատուկ հավաքածուով ցուցադրվել է Փարիզում` Ազգային գրադարանում, ԱՄՆ-ում` Նեբրասկա համալսարանի Շելդոն հավաքածուում, բացի այդ՝ նաև Բոսթոնում, Չիկագոյում, Նյու Յորքում: Իր նկարները ցուցադրել է Գերմանիայի Քյոլն քաղաքում` «Ludwig» թանգարանում, «Das imaginarische» լուսանկարչական թանգարանում: 2006-ից լույս տեսնող «Հետք» ամսագրի  խմբագիրն է:

Արա Գյուլերի գրչից…

Արագ անցնող ժամանակը մարդու հիշողությունից կարող է ջնջել նույնիսկ այն բաները, որոնք կարծում են, թե երբեք չի մոռացվի: Ահա ես էլ գրեթե ամբողջովին մոռացել եմ ուղիղ 41 տարի առաջ Գումգափուի ձկնորսների հետ կատարած իմ ֆոտոռեպորտաժի մասին: Որոշ ժամանակ առաջ իմ պահոցում ինչ-ինչ բաներ փնտրելիս միանգամից գտա այս սև-սպիտակ լուսանկարներն ու անմիջապես հիշեցի այն օրերը: 1952 թ. էր, Գումգափուն դեռևս փոքրիկ մի ձկնորսական գյուղ էր, իսկ Ստամբուլը` ջրերով շրջապատված ծովափնյա քաղաք: Մի քանի տարի հետո, երբ կառուցվի Սահիլ Յոլուն (Ծովափնյա ճանապարհ), այս ընդարձակ ձկնորսական նավահանգիստը ամբողջովին այլ տեսք կստանա: Սակայն այն ժամանակ ոչ ոք չգիտեր, որ այսպես է լինելու, նույնիսկ չէին կարող ենթադրել, ո’չ ձկնորսները, ո’չ ձկնորսների ղեկավարները, ո’չ Գումգափուի բնակիչները, և ո’չ էլ ես…

Ահա այս սև-սպիտակ լուսանկարները վաղուց անհետացած  աշխարհի միգուցե միակ վկաներն են:

Այն ժամանակվա ամսագրերում և թերթերում օգտագործվող տեխնոլոգիաները թույլ չէին տալիս գունավոր լուսանկարներ տպագրել, սակայն ես իմանալով, որ Գումգափուի ձկնորսների գյուղը ավերելու են, կրկին այնտեղ գնացի, բազմաթիվ գունավոր լուսանկարներ նկարեցի: Իմ պահոցում երկար փնտրտուքների արդյունքում վերջապես գտա նաև այդ լուսանկարները: Բայց անցյալի ազդեցությամբ բոլորը կաս-կարմիր են դարձել, փչացել: Այդ իսկ պատճառով Գումգափուի ձկնորսների պատմությունը մնաց սև-սպիտակ: Գիշերվա ականակիր խավարում ծով դուրս գալով, լուսադեմին վերադառնալով, որսած ձկները մուրացիկներին բաժանելուց հետո՝ մնացած ձկները տեսակավորում էին: Մուրացիկները, գիշերվա մթության մեջ ցանցը շուռ տալով, գոռում-գոչյունով թիավարում էին, ցանցում խճճված ձկները ջահերի դողդոջուն լույսերի ներքո շողշողալով թպրտում էին, և այս ամենը օրվա առաջին ժամերին շարժվում էր դեպի Ստամբուլի՝ մինարեթով համայնապատկեր: Ահա իմ այն գեղեցիկ Գումգափուի ձկնորսական գյուղից մնացել են մի քանի սև-սպիտակ լուսանկարներ և իմ հիշողության այն երփներանգ մութ առավոտները:

«Արաս» հրատարակչություն

Իսթիքլալ պողոտա, Հըդիվյալ փալաս 465(231)/Z

Tünel-Beyoğlu Istanbul

Հեռ. (212)2526518

Ֆաքս. (212)2526519

Էլ.փոստ` info@arasyayincilik.com

Կայք` www.arasyayincilik.com

Leave a Reply

Your email address will not be published.