Հայերի կոտորածների կապակցությամբ 1919-1921 թթ. Թուրքիայում հարուցված դատական գործերը. երեք մահապատիժ*

 Մելինե Անումյան 

Թուրքագետ, Արևմտահայոց հարցերի ուսումնասիրության կենտրոնի գիտաշխատող, թուրքական բաժնի պատասխանատու: Հեղինակ է Հայոց ցեղասպանության և 1919-1921 թթ. Թուրքիայում երիտթուրքերի դեմ հարուցված դատավարության խնդիրներին նվիրված բազմաթիվ հոդվածների:  Օսմաներենից թարգմանել և հրատարակել է  այդ դատավարությունների արձանագրությունները և Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված հոդվածներ, որոնք դատավարության ընթացքում հրապարակվել են օսմանյան ՙԱլեմդար՚ օրաթերթում:

Թեև ժամանակակից Թուրքիան շարունակում է ժխտել Մեծ Եղեռնի փաստը, այնուամենայնիվ, անհերքելի իրողություն է, որ Հայոց ցեղասպանությունն առաջինը դատապարտած երկիրը հանդիսանում է հենց ինքը` Օսմանյան կայսրությունը: Խոսքը վերաբերում է 1919-1921 թթ. Ստամբուլի ռազմական արտակարգ ատյաններում տեղի ունեցած շուրջ 63  դատական գործերին, որոնք բոլորն էլ հարուցվել էին հայերի տեղահանության և կոտորածների մեղադրանքով:

Դատավարությունների արդյունքում կայացվել է ընդհանուր թվով 20 մահապատժի դատավճիռ, որից 17-ը՝ առանց ամբաստանյալների ներկայության (դատապարտյալները գտնվում էին փախուստի մեջ):

Այսպես, օրինակ, հեռակա կարգով մահապատժի դատապարտվեցին Թալեաթ, Էնվեր, Ջեմալ փաշաները, դոկտոր Նազըմը, դոկտոր Բեհաեդդին Շաքիրը, Տրապիզոնի նահանգապետ Ջեմալ Ազմին և ուրիշներ:

Իսկ դատավարությանը ներկա գտնվող և մահապատժի ենթարկված դատապարտյալները հետևյալ անձինք էին.

  • Բողազլըյանի գավառապետ, Յոզղատի գավառապետի տեղակալ Մեհմեդ Քեմալը (Յոզղատի դատավարություն),
  • Երզնկայի ժանդարմերիայի հրամանատար, Հայրան Բաբա մականունը կրող Հաֆըզ Աբդուլլահ Ավնին (Երզնկայի դատավարություն),
  • Բաբերդի կառավարիչ, հետագայում՝ Ուրֆայի գավառապետ Բեհրամզադե Նուսրեթը (Բաբերդի դատավարություն)[1]:

Հայոց տեղահանության և կոտորածների մեղադրանքով հարուցված առաջին դատական գործը վերաբերում էր Յոզղատ գավառին: Դատավճիռը կայացվեց 1919 թվականի ապրիլի 8-ին, համաձայն որի` ամբաստանյալներից Քեմալը դատապարտվեց մահվան, իսկ ժանդարմերիայի պետ Թևֆիկը՝ տասնհինգ տարվա տաժանակիր աքսորի:

Դատավճռում բերված մեղադրական ապացույցները վկայում էին Քեմալի դաժանության և հայերին իսպառ բնաջնջելու մտադրության մասին:

Այսպես, օրինակ, նշվում էր, թե հայությանը կոտորելու նպատակով Քեմալը ոտքի էր հանել ոչ միայն իր տրամադրության տակ գտնվող սանջակի  հայերին, այլև բոլոր մահմեդականներին էր դիմել հայ ժողովրդին իսպառ ոչնչացնելու կոչով[2]:

Պետք է նշել, որ Մեհմեդ Քեմալը հայտնի էր հայերի նկատմամբ իր առանձնահատուկ ատելությամբ: Յոզղատի դատավարության ընթացքում կատարված բացահայտումների համաձայն՝ հայերի վայրագ կոտորածների թատերաբեմերից մեկը դարձած Գյուլլեր (Քելլեր) գյուղ այցելությունից հետո Քեմալը հայտնել էր իր կնոջը, թե թատրոն էր գնացել և ՙվայելել՚ այդ սարսափազդու տեսարանները[3]:

Բողազլըյանի գավառապետը կոտորել էր մոտ 35.000 հայի:

Քեմալը մահվան դատապարտվեց քաղաքացիական քրեական օրենսգրքի 170-րդ և 171-րդ հոդվածների հիման վրա: Դատավճիռն անմիջապես վավերացվեց սուլթան Մեհմեդ 6-րդ Վահիդեդդինի կողմից: Դատապարտյալը կախաղան բարձրացվեց 1919 թ. ապրիլի 10-ին Ստամբուլի Բայազետ հրապարակում[4]:

Մահապատժի արարողությունն իրականացվեց տարօրինակ կերպով: Օրենքի համաձայն՝ կախաղանի դատապարտվածը մահապատժի էր ենթարկվում նախքան արևածագը, դատապարտյալի մարմինը հրապարակում էր մնում ևս 5-6 ժամ, որից հետո՝ անշուք կերպով թաղվում: Մինչդեռ Քեմալի մահապատիժն ի կատար ածվեց կեսօրից հետո՝ ժամը 17:00-ին: Արարողությանը ներկա էին բարձրաստիճան պաշտոնյաներ և հոծ բազմություն: Մահապատժից հետո Քեմալի դիակը դրվեց Բայազետի մզկիթի լվացարանում. անթույլատրելի գործողություն՝ մահապատժի դեպքում[5]:

Մահապատժի հաջորդ օրը՝ ապրիլի 11-ին, մեծ շուքով կազմակերպվեց Քեմալի թաղումը, որին մասնակցում էր առավել քան 10.000 ցուցարար[6]: Ոճրագործը հռչակվեց ՙազգային նահատակ՚[7], նրա այրին և զավակները վերցվեցին ազգային խնամակալության տակ: Եվ, ինչպես նշում է Արամ Անտոնյանը, ՙԱյն թուրք ժողովուրդը, որ հանրային հանգանակութեանց իր քսակը այն ատեն միայն կը բանայ, երբ վիզը կը սեղմեն, ինքնաբերաբար, 5-10 օրուան ընթացքին 20.000 օսմ. ոսկի գումար մը հանգանակելով, հանձնեց Քէմալ պէյի այրիին՚: Վերոնշյալ իրադարձությունները վկայեցին, որ երիտթուրքերը դեռ շարունակում էին որոշակի  ուժ ներկայացնել:

Երզնկայի դատական գործը հարուցվել էր ՙտեղահանության ընթացքում հայերի սպանությունների և բնաջնջման՚ (katl ve imha), ինչպես նաև՝ նրանց ունեցվածքի կողոպտման (mallarını yağma) մեղադրանքներով[8]:

Սուլթանի կողմից դատավճռի վավերացման պատճենը 1920 թ. հուլիսի 27-ին հրապարակվել է օսմանյան Takvim-i Vekayi (Իրադարձությունների օրացույց) պետական պաշտոնաթերթում:

Ըստ դատավճռի վավերացման` Երզնկայի տեղահանության և կոտորածների դատական գործով սկզբում դատական հետապնդման են ենթարկվել Երզնկայի նախկին գավառապետ Մեմդուհը, ժանդարմերիայի հրամանատար, նաև՝ հյուրանոցատեր Հաֆըզ Աբդուլլահ Ավնին, Երզնկայի նախկին պատգամավոր Հալեթը, Հաջի Վահիդզադե Ռըզան, Դերսիմի ցեղապետերից Քըրմո Յուսուֆը, ժանդարմերիայի ենթասպա Արսլանը և Դանզիկ նահիեի կառավարիչ, ցեղապետ Քեքոն:

Սակայն Հաջի Վահիդզադե Ռըզան դատաքննության ընթացքում վախճանվել էր, ինչի  պատճառով նրա դեմ հարուցված դատական գործը կարճվել էր, իսկ Երզնկայի գավառապետ Մեմդուհն աքսորվել էր Մալթա, և նրա գործը առանձնացվել էր՝ հետագայում քննվելու նպատակով:

Դատավճռի վավերացման մեջ նաև ընդգծվում էր Երզնկայի ռազմական գործարանի նախկին տնօրեն Ահմեդ Ռեֆիկի, տեղի զինվորական միջնակարգ դպրոցի նախկին տնօրեն Հաֆըզ Սուլեյմանի, ժանդարմերիայի հրամանատար Իսմայիլ Հաքքըի, ժանդարմերիայի լեյտենանտ Ջեմիլի, սպա Սուլեյմանի, ենթասպա Հալիդի, ավագանու ներկայացուցիչ Յաշարի, ժանդարմ Դելի Մեհմեդի, տեղի զինվորական միջնակարգ դպրոցի տնօրենի տեղակալ Ասըմի և լեյտենանտ Ջեզայիրլի Մեհմեդի դեմ դատական հետապնդում սկսելու անհրաժեշտության մասին: Սակայն վերոնշյալ որոշումը մնաց թղթի վրա:

Երզնկայի դատավճռով, քաղաքացիական քրեական օրենսգրքի 170-րդ և զինվորական քրեական օրենսգրքի 171-րդ հոդվածներով հեռակա կարգով մահապատժի դատապարտվեցին Երզնկայի պատգամավոր Սաղըրզադե Հալեթը, որը, ըստ Արամ Անտոնյանի, հարյուրավոր հայ մանուկների դահիճն էր եղել, ավազակապետ Քըրմո Յուսուֆը և Երզնկայի ոստիկանության ենթասպա Արսլանը:

Երզնկայի ոստիկանության հրամանատար Հաֆըզ Աբդուլլահ Ավնիի ներկայությամբ անցկացված դատաքննության արդյունքում վերջինիս նկատմամբ մահվան դատավճիռ կայացվեց, որն ի կատար ածվեց 1920 թ. հուլիսի 22-ին:

Երզնկայի դատավճռին և Հաֆըզ Աբդուլլահ Ավնիի մահապատժի արարողությանն անդրադարձել է նաև Peyam-ı Sabah (Վաղորդյան լուր) օրաթերթը՝ 1920 թ. հուլիսի 30-ի համարում[9]:

Պետք է նշել, որ ռազմական արտակարգ ատյանները գրեթե գաղտնի էին պահում հայոց կոտորածներին վերաբերող դատավճիռները, և եթե թուրքական օրաթերթերին հաջողվում էլ էր դատավճիռներից որոշ քաղվածքներ կատարել, ապա կառավարական գրաքննությունն արգելում էր դրանց հրապարակումը:

Սակայն Peyam-ı Sabah-ը ոչ միայն մանրամասն նկարագրել էր մահապատժի արարողությունը, այլև՝ դատավճիռը տպագրել ամբողջությամբ:

Հոդվածը վերնագրված էր հետևյալ կերպ. ՙՄարդասպանի մահապատիժը: Կախաղանի դատապարտված Հաֆըզ Աբդուլլահ Ավնի: Տեսնենք, թե ինչեր էր երազել վերոնշյալը. կուսակցությանը շարունակ հավատարիմ մնալու խենթությունը՚: Թերթն ընդգծում էր Հաֆըզ Աբդուլլահ Ավնիի` Միություն և առաջադիմություն կուսակցության` Էդիրնեի լիազոր ներկայացուցչի եղբայրը լինելու հանգամանքը:

Հոդվածում հաղորդվում էր հետևյալը. ՙՀամաշխարհային պատերազմի ժամանակ Երզնկայում կատարված տեղահանության ընթացքում տեղի հայերի սպանությունների և բնաջնջման, ինչպես նաև՝ ունեցվածքի կողոպտման մեղադրանքներով ձերբակալված և 18 ամիս շարունակ զինվորական բանտի կալանավոր եղած Հաֆըզ Աբդուլլահ Ավնին դատապարտվեց մահվան: Դատավճիռը վավերացվեց սուլթանի կողմից՚[10]:

Այնուհետև հոդվածում մանրամասնորեն նկարագրվում էր մահապատժի արարողությունը, նշվում, որ մահապատժին ներկա էին Առաջին ռազմական արտակարգ ատյանի անդամ Ֆայիքը, ոստիկանապետի տեղակալ Օսման Ռեֆիքը, դատախազի տեղակալ Իբրահիմը և այլք:

1920 թ. հուլիսի 20-ին մահվան դատավճիռ կայացվեց նաև Բաբերդի կառավարիչ Բեհրամզադե Նուսրեթի նկատմամբ, որը նույնպես ներկա էր դատավարությանը:

Բաբերդի դատավճիռը չի արձանագրվել Takvim-i Vekayi օրաթերթի կողմից. պաշտոնաթերթում հրապարակվել է միայն սուլթանի կողմից դատավճռի վավերացումը, իսկ դատավճիռն ամբողջությամբ տպագրվել է Tercuman-ı Hakikat (Ճշմարտության մեկնաբան) օրաթերթի 1920 թ. օգոստոսի 5-ի համարում, որը թարգմանել և հրատարակել է Հայկազն Գ. Ղազարյանը:

Նույն դատավճռով հեռակա կարգով մահապատժի դատապարտվեց նաև լեյտենանտ Մեհմեդ Նեջաթին:

Բաբերդի դատավճռում ընդգծվում էր այն փաստը, որ կոտորածի հրամանը տրվել էր ՙՄիություն և առաջադիմություն՚ կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի կողմից ու շրջաններ ուղարկվել հատուկ սուրհանդակների միջոցով. ՙ…բազմազան վայրերու մէջ տեղի ունեցած ողբերգական ջարդերու շուրջ մինչեւ հիմա Պատերազմական ատեանին կողմէ կատարուած դատավարութեանց եզրակացութիւնը եղած է այն, թէ յիշեալ ոճիրները նախ եւ առաջ Իթթիհատ վե Թերագգը ճեմիյէթին Ընդհանուր Կեդրոնին մէջ կանխամտածուած եւ որոշուած են՚[11]:

Բաբերդի դատավճռում նշվում էր նաև, որ մեղադրյալը կազմակերպել էր 20.000 հայերի կոտորածը, ինչի շնորհիվ պաշտոնի բարձրացում էր ստացել[12]:

Դատապարտյալը մահապատժի ենթարկվեց 1920 թ. օգոստոսի 5-ին Ստամբուլի Բայազետ հրապարակում[13]:

Շեշտենք, որ այս 3 մահապատժի դատավճիռներն էլ կայացվեցին մեծ վեզիր Դամադ Ֆերիդի օրոք, որը համեմատաբար առավել վճռական էր տրամադրված, այսպես կոչված, ՙպատերազմական հանցագործներին՚ բացահայտելու և դատապարտելու խնդրում:

Ինչպես նշում է Թաներ Աքչամը, արդեն հիմնականում քեմալականներով ներկայացված վերջին Օսմանյան խորհրդարանի պատգամավորները 1920 թ. փետրվարի 20-ին հանդես եկան Դամադ Ֆերիդ փաշայի դեմ դատական գործ հարուցելու առաջարկով, քանի որ վերջինս բավականին հետևողական էր հայոց կոտորածների պատասխանատուներին բացահայտելու մեջ[14]:

Քեմալականների ճնշումների պատճառով Դամադ Ֆերիդը 1920 թվականի հոկտեմբերի 17-ին հարկադրված եղավ հրաժարական տալ: Նրան փոխարինեց քեմալականների հանդեպ բայրացակամ տրամադրված Թևֆիկ փաշան: Վերջինիս պաշտոնավարման ընթացքում՝ 1920 թ. նոյեմբերի 8-ին, ձերբակալվեցին Բաբերդի դատավճիռն արձակած դատավորները:

Պետք է նշել, որ մինչ այդ էլ Ռազմական արտակարգ ատյանի դատավորները, դատախազները և դատարանում որպես վկա հանդես եկած անձինք ահաբեկումների էին ենթարկվում երիտթուրքերի կողմից, որոնց մեծ մասը դեռ շարունակում էր պաշտոններ զբաղեցնել ռազմական, ներքին և արդարադատության նախարարություններում: Սակայն դատավորների ձերբակալության դեպքն աննախադեպ էր: Նրանց դեմ քրեական գործ հարուցվեց՝ Բեհրամզադե Նուսրեթին մահվան դատապարտելու կապակցությամբ: 1921 թ. հունվարի 5-ին դատավոր Նեմրութ Մուստաֆա փաշան և Բաբերդի դատավճռի տակ ստորգրած մյուս դատավորները դատապարտվեցին 3 ամիս ազատազրկման: Ըստ Գրիկերի (Գրիգոր Կերկերյան)՝ դատավոր Մուստաֆա փաշան դատապարտվեց Ռազմածովային նախարար Ավնի փաշային խստորեն հարցաքննելու համարձակություն ունենալու պատճառով[15]:

Իսկ հայերի բնաջնջման համար մահապատժի ենթարկված այս երեք ոճրագործներից երկուսը՝ Մեհմեդ Քեմալը և Բեհրամզադե Նուսրեթը, հերոսացվեցին քեմալականների կողմից: Ասպես՝ Բեհրամզադե Նուսրեթի մահապատժի օրը՝ 1920 թ. օգոստոսի 5-ին, Անկարայի մեջլիսը, ի նշան հարգանքի, 10 րոպեով դադարեցրեց իր աշխատանքը: Կրկին Անկարայի մեջլիսի կողմից 1920 թ. դեկտեմբերի 9-ին ընդունված որոշման համաձայն՝ թոշակ տրամադրվեց Քեմալի ընտանիքին, նույն թվականի դեկտեմբերի 25-ին որոշում կայացվեց Բեհրամզադե Նուսրեթի ընտանիքին թոշակ նշանակելու մասին[16]:

Այսօր ևս Բողազլըյանում կարելի է տեսնել հերոսի կոչման արժանացած հայասպան Քեմալի արձանը, ինչ վերաբերում է մյուս ոճրագործին՝ Բեհրամզադե Նուսրեթին, ապա  Ուրֆայում նրա անվամբ են կոչվել տարրական դպրոց ու պողոտա:

 Այսպիսով՝ մեկ ու կես միլիոն հայության ոչնչացման համար մահապատժի ենթարկվեց ընդամենը 3 հոգի:

Ակնհայտ է, որ թուրքական ռազմական արտակարգ ատյանների դատավորները մահվան դատավճիռ արձակելիս առավել ՙշռայլ՚ էին փախուստի մեջ գտնվող մեղադրյալների հանդեպ:

Ինչպես սկզբում նշեցինք, Յոզղատի դատավարությունն առաջինն էր հայերի տեղահանության ու կոտորածների մեղադրանքով հարուցված դատական գործերի շարքում, և Մեհմեդ Քեմալի մահապատժի նպատակը միջազգային հասարակական կարծիքի առջև արդարադատ երևալու ցանկությունն էր: Իսկ Հաֆըզ Աբդուլլահ Ավնիի և Բեհրամզադե Նուսրեթի դատավճիռներն արձակվեցին Սևրի դաշնագրի կնքման նախօրեին և հաղթանակած տերությունների դիրքորոշումը մեղմելու նպատակ էին հետապնդում:   


[1] Taner Akcam, Ermeni Tabusu Aralanırken Diyalogtan Başka Cozum Var Mı?, İstanbul, 2000, s. 93.

[2] Հայերի ցեղասպանությունը ըստ երիտթուրքերի դատավարության փաստաթղթերի /առաջաբանը, թարգմանությունը և ծանոթագրությունները` Ա.Հ. Փափազյանի/, Երևան, 1989, էջ 165:

[3]  Ваагн Дадрян, Обзор материалов турецкого военного трибунала по обвинению в Геноциде армян: характер и значимость четырех основных серий судебного разбирательства, “Геноцид-преступление против человечества” (Материалы первого Московского Международного Симпозиума 18-19 апреля 1995 г.), Отв. редактор: академик НАН Республики Армения В. А. Микаелян, Москва, 1997, с. 27.

[4] Taner Akcam, İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu, İmge Kitabevi Yayınları, 2002, s. 472.

[5] Գրիկէր, Եոզղատի հայասպանութեան վավերագրական պատմութիւնը, Նիւ Եորք, 1980, էջ 330:

[6] Նույն տեղում:

[7] Արամ Անտոնյան, Մեծ ոճիրը, Պօսթըն, 1921, էջ 272:

[8] Takvim-i Vekayi, N 3917, Mahkumiyet, 31 Temmuz, 1336 /1920/.

[9]  Peyam-ı Sabah, Bir Caninin İdamı, 30 Temmuz, 1336 /1920/.

[10] Նույն տեղում:

[11] Հայկազն Գ. Ղազարեան, Ցեղասպան Թուրքը, Պէյրութ, 1968, էջ 298:

[12] Նույն տեղում:

[13] Bilal Şimşir, Malta Surgunleri, Bilgi Yayınları, İstanbul, 1985, s. 196.

[14] Taner Akcam, նշվ աշխ., էջ 585:

[15] Այդ մասին ավելի մանրամասն տես` Գրիկէրի նշված աշխատությունը:

[16] Taner Akcam, նշվ աշխ., էջ 556.

* Հոդվածը հրատարակվել է Թեհրանում տպագրվող ՙԱլիք՚ օրաթերթի 2009 թ. ապրիլի 23-ի համարում: http://www.alikonline.com/newsviewpage.aspx?idl=11280

  1 comment for “Հայերի կոտորածների կապակցությամբ 1919-1921 թթ. Թուրքիայում հարուցված դատական գործերը. երեք մահապատիժ*

  1. 2010/12/23 at 12:33

    Շատ հետաքրքիր, կարևոր և արժեքավոր հոդված է:
    Շնորհակալություն:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *