Դերսիմի հայերի ազգագրությունը – 6

Գևորգ Հալաջյան

Դերսիմի հյուսիսային ինքնապաշտպանության բնական գոտին կազմող Մնձուրի և Մեռճանի լեռնաշղթաների տասից ավելի գագաթները մշտնջենապես ձյունածածկ էին: Դարերի ընթացքում կուտակված ձյան հաստ խավերը շրջապատի ապառաժների երանգ էին ստացել, դարձել կղմինդրագույն;

Ձյունն իր մեջ սնուցում էր սպիտակ ձյունաորդեր, որոնք ծնունդ էին առնում ամռան տաքերին և անհետանում աշնան ցրտերին: Տեղացիների համոզումով այս ձյունաորդերը ձյունաոգիներ էին:

Մնձուրի և Մեռճանի լեռնագագաթների բարձրությունը հաշվվում էր 3100-3600 մետրի միջև: Այս լեռները արևելքից արևմուտք` Բինգյոլից Ակն, տեղ-տեղ կորանում, փոքր-ինչ խորանում և անդնդախոր կիրճեր էին կազմում, տեղ-տեղ էլ անցք տալիս վարար գետակների հոսանքին: Դրանց աջ կողմը փռված էր Երզնկայի հովիտը` Հանդիպակաց լեռներով, իսկ ձախ կողմը` Դերսիմը իր անհամար լեռնագագաթներով, կիրճերով, անդնդախոր ձորերով և անտառածածկ սարերով:

Ահա այս երկու լեռներն էին, որ իրենց անսպառ ջրամբարներով ծնունդ էին տալիս երկու նշանավոր գետերի, որոնք, բացի ամռան երկու ամսից, տարվա մյուս ամիսներին անանցանելի էին: Հատկանշականն այն է, որ եթե դերսիմցիները հպարտանում էին իրեն պարգևատուր այս գետերով, ապա նույնքան ուրախանում էին դեպի Երզնկա նայող աջափնյա լեռնաբնակ և դաշտաբնակ գյուղերի բնակիչները, որովհետև ջրառատ սույն ջրամբարները համահավասար ջուր էին մատակարարում թե սրանց, թե նրանց:

Այս լեռների ստորոտից բխած ակերի ջրերը դեպի հյուսիս` Եփրատ, դեպի հարավ` Արածանի գետերն էին Թափվում, այնպես որ Դերսիմի սահմաններից ներս թե դուրս այս գետակները պահպանում էին իրենց պատմական անունները` Մնձուրի ակնաղբյուրներ և Մեռճանի ջուր:

Մնձուրի ակնաղբյուրները սկիզբ էին առնում Զերանիկ գյուղի հյուսիսային և Զիարեթի հարավային սարալանջերից:

Առաջին և ամենամեծ ակնաղբյուրը ժայթքում էր ոչ այնքան մեծ միակտուր գրանիտե մի ապառաժի կրծքից, որի ցայտումը այնքան ուժեղ էր, որ ջուրը դուրս էր գալիս կաթի գույնով և մի քանի րոպե տևողությամբ մնում կաթնանման մի հեղուկ, ապա օդի ազդեցությամբ հանդարտում ու վճիտանում էր:

Առաջին աղբյուրի ջրին մոտիկ, հնադարյան քարափոր մի մեծ ավազանի խորքից էլ ավելի մեծ մի ակնաղբյուր էր դուրս պոռթկում և լճանում քարափոր ավազանի մեջ, հորձանք տալով զարնվում ավազանի պատերին, ապա դուրս թափվելով միանում առաջին ակնաղբյուրի ջրին ու կազմում արագավազ մի ջուր:

Այս երկու աղբյուրից երկու, հինգ, և տասը մետր իրարից հեռու, միշտ ժայռերի, իջից լույս աշխարհ էին գալիս քառասունից ավելի մեծ ու փոքր ակնաղբյուրներ, որոնք ևս միախառնվելով առաջին երկուքին, շատ կարճ շրջագծի մեջ և շատ կարճ միջոցում կազմում էին սրընթաց մի գետակ, որը աղմկահույզ անցնում էր Զերանիկ և Բլուր գյուղերի մեջտեղից և թեքվելով նախ դեպի արևմուտք, ապա` հարավ, ճամփա էր բացում դեպի Արածանի:

Կարելի էր ասել, թե նույն լեռների դեպի Երզնկայի հովիտը նայող լանջերից դուրս ժայթքող ակնաղբյուրների կազմությունն էլ գրեթե համապատասխանում էր վերը նկարագրածին, միայն այն տարբերությամբ, որ այստեղ չկային քարե ավազան և կամ քով-քովի դուրս ժայթքող ակեր, իսկ ջրերը փոխանակ Արածանիի, խառնվում էին Եփրատին:

Դերսիմի Բոլոր համայնքների համար այս ակնաղբյուրների պաշտամունքը ջրի պաշտամունքի ամենացայտուն մի պատկերն էր տալիս, որը գալիս էր հնագույն դարերից և անվթար պահպանվում մինչև այդ օրերը:

 Ըստ տեղական սովորության, ակնաղբյուրների վրա իրար հանդիպած թշնամիները զենքը վար էին դնում, մոտենում կաթնաղբյուրին, լվացվում և բռով ջուր խմելուց հետո մոտենում միմյանց, նախ աջ ուսահամբույրով ողջունում մեկմեկու, ապա գրկախառնվում ու արտասվում: Այս արարողությունը տեղի էր ունենում գրեթե անխոս, ինքնաբուխ սրտառուչ ջերմեռանդությամբ և խորը համոզմունքով, թե Անահիտն է թելադրել իրենց իր կաթնաղբյուրներում հանդիպել իրար: Խմելով նախամոր ստինքներով կաթից, թշնամությունը մոռացվում էր, չարիքը վերանում, մեղքերից մաքրվում, հաշտվում և եղբայրանում էին` կաթնեղբայր դառնում:

«Մեր պապերի ավանդական հավատալիքների համաձայն, Մնձուրի ակնաղբյուրները բխում են մեր մեծ նախամայր աստվածուհի Անահիտի կրծքերից: Հավատում են, թե Անահիտի ծծերից բխող այդ կաթնաղբյուրների ջրերը մեր մեծ մոր ստինքների կաթն է, և այդ է պատճառը, որ աշիրեթների մեջ տեղի ունեցած բոլոր թշնամությունները, մարտերի հետևանքով ծագած վեճերը և տարիներ շարունակվող ոխն ու ատելությունը եղբայրական հաշտարար լուծում են գտնում կաթնաղբյուրներին ուխտագնացությամբ և Անահիտի կաթից (ջրից) խմելու արարողությամբ», – Հավաստում է նաև քուրդ գրող Ն.  Դերսիմին:

Ըստ մի այլ ավանդության, որը շատ էր ընդհանրացած, Մնձուր լեռան ամենաբարձր, միշտ ձյունածածկ գագաթը Անահիտի կերպարն էր, որը հսկում էր Դերսիմին: Այն նայում էր արևելքից արևմուտք և ձախ ծծից բխեցնում դեպի Արածանի հոսող Դերսիմի կաթնաղբյուրը, իսկ աջ ծծից` դեպի Եփրատ հոսող Երզնկայի կաթնաղբյուրը: Անահիտն իր զույգ ստինքների սրբազան կաթով հավասարապես օծում և մաքրագործում էր երկու քույր գետերի հարահոս ջրերը: Ոմանք էլ Եփրատն ու Արածանին նկատում էին Անահիտի աջ ու ձախ բազուկները, որը գուրգուրոտ մոր նման Դերսիմն առած իր թևերի մեջ, պաշտպանում էր այն թուրք բռնակալության դեմ:

Ավանդությունը Մնձուր գյուղի հովիվներից Մունզուրի (Մնձուր) անվան հետ էր կապում Զերանիկ գյուղի հյուսիսային կողմից ծագում առնող Մնձուրի ակնաղբյուրների հրաշագործությունը: Թեև տեղացիների մեջ զանազան փոփոխակներով էր պատմվում դա, բայց բոլոր պատմածների գլխավոր հերոսները մնում էին իշխան և նախարար Ջեմշիդը և հովիվ Մունզուրը: Որոշ պատմվածքների մեջ հիշվում էր Բոզ-ձիավորի անունը, ուրիշ տեղ` Հազրեթի – խըդրի մասնակցությունը:

Մնձուր լեռան Անահիտի կաթնաղբյուրների ներգործած պաշտամունքի ազդեցությունը վաղուց ի վեր արթնացրել էին իմ մեջ թուրքին թշնամի, հային բարեկամ և սակայն աղջիկ փախցնելու առիթով իրար թշնամացած երկու զորավոր` Տեմենյան (Տեր- Մանվելյան) և Մթիների (Մամգուն) աշիրեթները իրար հետ հաշտեցնելու միտքը:

Այս երկու աշիրեթների թշնամությունը քաջալերվում էր թուրք կառավարությանը ծախված Չարսանջակի բեկերից և Շահ Հյուսեին-բեկ Բ-ի թոռներից, որոնք գործում էին թուրք իշխանության ցուցմունքներով:

Հաշտեցումը հնարավոր էր միայն Հազրեթի- խըդրի միջամտությամբ:

Երկուստեք մեծ հեղինակություն վայելող Սեիդ-Ռզային հայտնեցի, որ երազումս հաշտեցման պարտականությունը Հազրեթի-խըդրը դրել է իր վրա` Անահիտի կաթնաղբյուրներին ուխտի գնալու միջոցով:

-Դա երազ չէ, դա տեսիլ, հայտնություն է, դա արդարադատ աստծո գործն է, այժմ վստահ եմ, որ գործը գլուխ կգա: Դու հայ ես և հյուր մեր շրջանում, նրանք կհավատան քո խոսքերին, տերը քեզ օգնական, միայն պետք է շատ զգույշ վարվել: Ասա տեսնեմ, ինչ ես մտածել այդ առթիվ:

-Անցյալները, երբ հյուր էի Հասան աղային, խոսակցության ընթացքին, առանց խոսք բանալու երազիս կամ առհասարակ Տեմենան աշիրեթի մասին, ասացի, որ այսքան ժամանակ գտնվում եմ իրենց շրջանում, բայց առիթ չեմ ունեցել ուխտի գնալու Անահիտի կաթնաղբյուրներին, խնդրեցի, որ ինձ տանի այդ սրբազան վայրերը տեսնելու: Անահիտը եթե ձեր մեծ մայրն է, ապա և մեր էլ պաշտած կուռքն է եղել, ասացի:

– Շատ լավ, որդի, խոստացել էի քեզ իմ թոռան ` Հյուսեինի քիրվայությունը: Այդ պարագային ավելի լավ կլինի, որ թոռանս թլփատման հանդեսը կատարենք Մնձուրի Անահիտի կաթնաղբյուրներում, վարդևորին (վարդավառ), – ասաց նա:

– Իսկ Տեմենան աշիրեթը ի՞նչ միջոցներով կարող ես բերել տալ, որ չկասկածեն, – հետաքրքրվեց Սեիդ-Ռզան:

-Այդ ևս մտածել եմ: Մեր տունը քիրվայության (կնքահայրություն) կարգով կապված է Ապասանցիների աշիրեթի հետ: Ես նրանց մոտ էլ եղել եմ ու Հասան աղայի հետ որոշել ենք ուխտագանցության օրը` նույնպես վարդևորին:

Լսելով այս մանրամասնությունները,  Սեիդ-Ռզան գրկեց, համբուրեց և օրհնեց ինձ:

-Իմ տերը` Տեվրեշ- Կուլապին քեզ օգնական, մորդ ծծերի կաթը, կաթը Անահիտի թող հալալ լինի քեզ, – ասաց նա:

Նախամտածված հաշտության ծրագիրը կատարվեց հաջողությամբ: Վելի աղան, ըստ իր խոստման, ուխտի բերեց Տիապ աղային:  Նրանց աշիրեթների աչքի ընկնող մարդիկ երբ կաթնաղբյուր հասան, մենք արդեն տեղավորել էինք հնադարյան ավազանի մոտի ծաղկազարդ կանաչի վրա: Ռեյպերենց Սեիդ-Ռզան ուրիշ մի քանի սեիդների և փիրերի հետ դիրք էին գրավել առաջին կաթնաղբյուրի մոտ և դիտում էին խումբ-խումբ նոր ժամանող ուխտավորների մոտենալը, որոնց մեջ տեսան Տիապ և Վելի աղաների ժամանումը և խմբով ընդառաջեցին նրանց:

Միմյանց ողջունելուց հետո աշիրապետները մոտեցան Սեիդ-Ռզային, նախ փեշը համբուրեցին, ապա ուսահամբյուրով ողջագուրվեցին:

Մինչ այդ ես ողջունեցի Վելի աղային:

Պատասխանելով ողջույնիս, գրկեց ինձ ու համբուրեց:

Մինչ այդ էլ Հասան աղան իր հետևորդներով ոտքի էր ելել: Երկու ոխերիմ թշնամիների ակնարկները առան իրար, և սարսուռ անցավ սրտներից, նախ` դաժան դեմք ստացան, ապա քարացան կանգնած տեղերում:

– Յա վայիրմին Տեվրեշ-կուլապի, – աղոթելով Սեիդ-Ռզան մոտեցավ Տիապ աղային:

Ես կանգնեցի Հասան և Վելի աղաների միջև, հանկարծ երկու կողմից երկու թշնամիները պոկվեցին տեղերից և առանց որևէ բառ արտասանելու ողջագուրվեցին:

Մնձուրի լեռները թնդացին հրացանի որոտից: Տուժիկ-պապան արձագանքում էր դհոլ-զուռնայի սրտառուչ և հոգեհույզ երգերի ելևէջները: Մի ուրիշ տեղ ձիարշավ էր, նշանաձգություն: Մի տեղ էլ սրինգներից միալար հնչող լո-լո-լո-ն էր գեղգեղում, ուրիշ տեղ ջիրիդ էին խաղում: Ցնծության մեջ էին բոլորը` բարեկամ թե թշնամի, հայ թե քուրդ, բոլոր-բոլոր ուխտավորները:

– Տե˜ր Օհան, տե˜ր Հոհան, փիրե Միրագան: Հայտնվեց երկայնաբազուկ Տեր-Օհանը` արծաթե թասը ձեռքին: Նա մոտեցավ թշնամի պետերին, նախ` հայերեն պահպանիչ ասաց, ապա քրդերեն:  «Շըթե Անայե-փիլի» ասելով, Անահիտի կաթնաղբյուրի ջրից նախ սրսկեց հակառակորդների վրա, ապա խրոխտ ձայնով հայտարարեց.

– Սերե Գանիա Անահիտի տըշմեն պենա տոսթ: Տըշմեն չինո: Վենկե Անահիտի, պըրա է թո, պըրա թո վենկ քենո, կոնե պրայան-շըթե Անահիտի փաք քենո: [Անահիտի աղբյուրի վրա թշնամին բարեկամ է դառնում: Թշնամի չկա: Անահիտի ձայնը քո եղբայրը, քո եղբայրը կկանչե: Անահիտի կաթը եղբայրների թափված արյունը մաքրում է]:

Թշնամիները մոտեցան Տեր-Օհանին, կարգով համբուրեցին ուսը և նրա առաջնորդությամբ մոտեցան առաջին կաթնաղբյուրին, բուռ-բուռ խմեցին, ապա խմեցրին իրար ու կրկին ողջագուրվեցին:

Տուժիկ-պապան հսկում էր հեռվից, Մնձուրի գագաթներում ձյան հաստ շերտերը փայլփլում էին արևի ճառագայթների տակ, իսկ ժողովուրդը խայտում էր:

Նախապես կարգադրված էր, որ հաշտության այս արարողության ներկա գտնվի Միրագների տոհմապետ Երկայնաբազուկ Տեր-Օհանը: Սեիդ-Ռզան կողմերի հանդեպ չեզոքություն էր պահում: Տեր-Օհանը կատարեց իր պարտականությունը և հաշտված թշնամիներին առաջնորդեց Սեիդ-Ռզայի մոտ:

Ըստ ընդունված կարգի, հաշտվող թշնամիներից որը որ առաջ էր տեղ հասել, նկատվում էր տանուտերը և իր մոտ էր հրավիրում ուշ եկող թշնամուն, որն այլևս մաքրագործվում էր թշնամությունից և եղբայրական ձեռք երկարում իր նախկին հակառակորդին:

-Հյուրը աստծունն է, աղաներ, այսօր օջախը Մամգուների և օջախը Տեմենանների` մեկ է: Իմ տիրոջ` Տեվրեշ-Կուլապի շունչը, Անահիտի ձայնը (հրամանի իմաստով) հոգուս վրա, աչքերիս վրա է: Եղբայրս` Տիապ, իմ հոգևոր հայր Սեիդ-Ռզա, Մամգուների հոգևոր հայր Օհան-տետե, կնքահայրս իմ անունից և աշիրեթիս անունից ձեզ ճաշի է հրավիրում: [Հյուր-կնքահայրը ես էի և իր անունից ճաշի հրավիրելու պատիվը ինձ էր վերապահում]:

Հյուրերին հրավիրեցին մասնակցել սեղանին:

Դա սեղան չէր, այլ համաժողովրդական խրախճանք: Հինգ տեղ օջախ վառած սաճե հաց էին թխում, մի տեղ` օրման-քեպապի, խորովում էին փայտե ցցերի վրա անցրած շիշեկը, մի ուրիշ տեղ սաճ-ղավուրմասին կճկճում էր օջախի վրա, մի տեղ էլ չոպան- քեպապին խորովում էր անթեղ կրակի տակ ծածկված մորթի մեջ:

Նորից փառաբանվեց Անահիտի կաթնաղբյուրների սրբությունը, նորից վերակոչվեց մեր նախնիների անցյալ հզորությունը, նորից օրհնվեցին սրի և զենքի շնորհիվ Դերսիմի անկախությունը պահպանող քաջերի հիշատակը և Դերսիմի հովանավորող սրբերի անունները:

Մնձուրը թնդում էր հրաձգության որոտից, մատաղները քըլթքըլթում էին բացօթյա օջախների վրա: Խորովածների, մատաղների, թխվող սաճե հացերի հոտն ու բույրը միախառնված սրինգների գեղգեղանիքին, վարդավառի ուխտագնացությանը տալիս էին նավասարդյան խաղերի տոնական երևույթ: Տոն հաղթանակի և հզորության, տոն անցյալի փառքի վերակոչման:

Այդ տարվա վարդավառի ուխտագնացության խանդավառոււթյունը, որը այնքան հարազատորեն դիմավորեց ներկաների կողմից, իր մեջ խտացնում էր կրոնականից ավելի քաղաքական բնույթ` երկու լավագույն աշիրեթների հաշտությունը:

Մնձուրի Անահիտի կաթնաղբյուրը կատարած էր իր դերը, ավանդությունը օգնեց կրոնական վարագույրի տակ սքողելու քաղաքական նպատակը:

Դերսիմի հայերի ազգագրությունը

ՄասնԱ

Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 1973 թ.

Էջ 257-260:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *