Միջնադարյան Անին

Անժելա Սարգսյան

Հուշարձանագետ, թուրքագետ

Հայաստանի հազարամյա ողջ պատմության մեջ մեծ դեր է ունեցել միջնադարյան քաղաքաշինական մշակույթըՏարբեր ժամանակներում կատարված պեղումները վկայում են, որ միջնադարյան Հայաստանի քաղաքներն ունեին միանման կառուցվածք. 

  • միջնաբերդ
  • շահաստան
  • արվարձաններ

Առանձնահատուկ նշանակություն էր տրվում պաշտպանական կառույցներին.

  • պարիսպներ
  • խանդակներ
  • գետնուղիներ ու գաղտնուղիներ

Չնայած այս հանգամանքին, պայմանավորված լինելով տեղանքի առանձնահատկություններով՝ քաղաքները միևնույն ժամանակ տարբերվում էին միմյանցից: Ստորև,   Անիի օրինակով ներկայացվում է միջնադարյան քաղաքներին բնորոշ կառուցվածքը:

Ընդհանուր ակնարկ

Անի անվան  ծագումը լուսաբանելու  գիտական  առաջին լուրջ  փորձը  կատարել է Ն. Ադոնցը՝  հենվելով Ստրաբոնի մի կարևոր  վկայության վրա, որի համաձայն` Ատրպատականում  բնակվող ժողովուրդների  թվում էր  նաև  աենիա, այնիան, անիանի  կոչված ցեղախումբը:   Անի անվան  ծագմանն անդրադարձել է  նաև Ն. Մառը: Անի անունը նա համարում է հաբեթական  ծագման  տերմին:  Տարբեր են տեսակետները Անի անվան շուրջ: Օտարազգի  մի քանի հեղինակներ Անին հիշատակում  են նաև Ախուրյան գետի  թուրքական՝ Արփաչայ  անունով կամ երկգետնյա ՝ Ախուրյանի և Ալաջայի  (Անի) միջև գտնվելու  պատճառով[1] :

Անին հայտնի էր որպես  Առաջավոր  Ասիայի  ամենահարուստ,  վաճառաշահ քաղաքներից մեկը: Քաղաքի շքեղությունն ու հարստությունն իր դրսևորումն է գտել նույնիսկ  քաղաքը երիզող բարձրաբերձ պարսպապատերի ճարտարապետական լուծումներում, որտեղ շատ աշտարակներ և պատերի ամբողջ  հատվածներ  մշակված էին բազմերանգ քարերի երկայնաձիգ գոտիներով կամ նրանցից կազմված զարդամոտիվներով: Այստեղ էլ, ավագ դռան մոտ տեղավորված է եղել նաև  վազող առյուծի հայտնի բարձրաքանդակը, որը հավանաբար  եղել է քաղաքի զինանշանը: Անիի գլխավոր փողոցները  սալահատակված էին, իսկ  բնակելի տների անկյունային  մասերը` պաշտպանված մեծադիր քարերով:

11-րդ դարում արդեն Անին մեծ, բազմամարդ ու փարթամ քաղաք էր: Մատթեոս Ուռհայեցին ասում է. ‹‹էր Անի բազմամբոխ, քաղաքն լցեալ բիւր բիւրոց արանց և կանանց, ծերոց և տղայոց, որ հիացումն արկանէր տեսողացն…›› [2] :

12-13-րդ դարերում Անիում զարգացում է ապրել մոնումենտալ-դեկորատիվ արվեստը, ընդ որում ուշագրավ է պարսկա-մուսուլմանական որոշ զարդաձևերի ներթափանցումը[3], երևույթ, որը միանգամայն տրամաբանական է այն սերտ կապերի պայմաններում, որոնք ստեղծվել էին այս շրջանում Հայաստանի և Առաջավոր Ասիայի մի շարք երկրների միջև:

Անիում կառուցվել են պալատական հոյակապ շենքեր: Այդպիսի շենքերից է Պարոնի պալատը (11-րդ դ.), որը  մեծածավալ, եռահարկ կառուցվածք է: Աշխարհիկ կառուցվածքների շարքում  նշանակալից տեղ են գրավել նաև հյուրատները  և ավելի հարուստ  բնակարանները, որոնք աչքի էին ընկնում իրենց ներքին հարդարանքով: Անիի պեղումները բացեցին նաև բազմաթիվ  բնակելի շենքեր: Անիի` Բագրատունյաց շրջանի աչքի  ընկնող ճարտարապետական կառույցներից  հիշատակելի են նաև Անիի Մայր տաճար (11-րդ դ.), որը  կառուցվել է որպես մայրաքաղաքի գլխավոր եկեղեցի: Ընդարձակ ներքին տարածություն ստանալու նպատակով  Տրդատն անդրադարձել է դեռևս 7-րդ դարում շատ հայտնի  չորս կենտրոնական մույթեր  ունեցող գմբեթավոր  կառուցվածքների կոմպոզիցիային: Այն աչքի էր ընկնում իր արտակարգ  միասնականությամբ: Ներկայացնելով Անին որպես  հետաքրքիր ճարտարապետական լուծումներով հարուստ և  եկեղեցաշատ քաղաք՝  հարկ է հիշատակել Գագկաշեն եկեղեցին կամ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի տաճարը (11-րդ դ.), որի ճարտարապետը դարձյալ Տրդատն էր: Եկեղեցին  պետք է Անի տեղափոխեր ավանդույթներով և ժամանակով սրբագործված  Զվարթնոցի  փառքը, վերականգներ  նախորդ դարերի  կոթողը և դառնար Անիի՝ Բագրատունյաց մայրաքաղաքի զարդը:  Թ. Թորամանյանը գրում է, որ  Գագկաշենը ‹‹չափով, ձևով ոչ մեկ տարբերություն  չունի  Զվարթնոցեն, միայն զարդաքանդակներն, որ Զվարթնոցին օտար են››[4]:

Անիի    նշանավոր   հուշարձաններից   են նաև   Պահլավունիների  կողմից  սկզբում կառուցված Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին (11-րդ դ.) և  Սուրբ Փրկիչ  եկեղեցին (11-րդ դ.):

Այսպիսով՝  բացի  թվարկված եկեղեցիներից՝  Անին ունեցել է նաև այլ եկեղեցիներ (Տիգրան Հոնենց եկեղեցի (13-րդ դ.), Անիի Կուսանաց վանքը (13-րդ), Աբուղամրենց Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (10-11-րդ դ.), Հովվի եկեղեցի (10-11-րդ դ.)  և այլն): Այն համեմատաբար փոքրիկ  տարածության վրա, որ գրավում է Անին, այնքան շատ էին եկեղեցիները, որ տպավորություն  էին թողնում առաջին հերթին իբրև բազմություն: Այս փաստով է պայմանավորված Անիի՝ ‹‹հազար ու մի եկեղեցիների մայրաքաղաք›› անունը[5]:  Հարկ է նշել, որ Անին՝ որպես ‹‹հազար ու մի եկեղեցիների մայրաքաղաք››,  առանձին ուսումնասիրության թեմա է հանդիսանում:

Անին միջնադարյան քաղաքներից ավելի արագ ու բուռն զարգացում է ունեցել, իսկ արդեն Բագրատունիների օրոք՝ 9-11-րդ դարերում, դարձել է Հայաստանի խոշոր քաղաքներից մեկը: Իր տիպիկ միջնադարյան կառուցվածքով՝ միջնաբերդով, շահաստանով, արվարձաններով և պաշտպանական նշանակություն ունեցող պարիսպներով, խանդակներով ու գետնուղիներով, Անին ուրույն դեր է ունեցել Հայաստանի պատմության մեջ ՝ որպես 10-րդ դարի հռչակավոր մայրաքաղաք[6] :

Միջնաբերդը

Քաղաքի միջնաբերդի, ինչպես նաև երկրի բերդերի ու ամրոցների կառուցման վայր հանդիսանում էին բնականորեն պաշտպանված  բլուրները կամ ժայռերի  գագաթները, որպեսզի   շրջապատված լինեին դժվար հաղթահարելի երբեմն էլ անմատչելի լանջերով ու անդնդախոր կիրճերով: Բերդը կամ միջնաբերդը վտանգի դեպքում պետք է կարողանար ընդունել քաղաքի բնակչության որոշակի քանակ, դառնար դիմադրության վերջին կետը: Միևնույն ժամանակ  բերդը պետք է հնարավորություն ընձեռեր պաշտպանվողների դրության անհուսալիության դեպքում օգտվել գաղտնուղուց  և հեռանալ: Միջնաբերդի դարպասներն ու դռները ծառայում էին իբրև մշտական հարաբերության միջոց քաղաքի հետ, իսկ լրացուցիչ ուղիներն ու ելքերը նախատեսված  էին հիմնականում հարձակմանը դիմագրավելու համար:  Քաղաքի միջնաբերդի տարածության մեծությունը  կախված  էր  ոչ  միայն  քաղաքի  տարածքի  մեծությունից, այլև  մեծ մասամբ`  նրա կառուցման համար ընտրված տեղանքի բնական չափերից[7]:

Անիի միջնաբերդը տեղադրված էր քաղաքի հարավ-արևմտյան անկյունում, բլրի վրա, քաղաքի նկատմամբ ամենաբարձր կետում: Միջնաբերդը քաղաքից բաժանվում էր  հաստապատ պարիսպներով, որը կառուցվել էր դեռևս Կամսարականների օրոք: Միջնաբերդը  Բագրատունիների աթոռանիստն էր: Արքունական պալատից բացի,  այստեղ էին գտնվում զինանոցը (‹‹տուն զինաց››), գանձարանը (‹‹տուն գանձուց››), ամբարանոց (‹‹համբարանոց››), բնակելի տներ, պալատական եկեղեցին, արքայական գրադարանը, թագավորների գերեզմանոցը և այլն, որոնք  գտնվում էին արքունական  ապարանքի  պարսպից դուրս և լրացնում էին դրա համալիրը:  Այստեղ,  մինչև 11-րդ  դարը, տարբեր ժամանակներում  կառուցված են եղել տարբեր մեծության 7 եկեղեցիներ, որոնցից ամենամեծը, որը ճարտարապետության պատմության և հնագետների մոտ սովորաբար կոչվում է Պալատի կամ Պալատական եկեղեցի, կառուցվել էր դեռևս 7-րդ դարում՝ Կամսարականների  օրոք: Անիի  միջնաբերդն ուներ  իր բաղնիքն ու ջրմուղը: Այսօր արդեն միջնաբերդի ամբողջ բլուրը ծածկված է տարբեր շինվածքների ավերակներով[8]:

Շահաստան 

Սա ամրացված քաղաքի երկրորդ հիմնական բաղկացուցիչ մասն էր: Այն կոչվում էր նաև ‹‹շահրիստան››: Այստեղ էր կենտրոնացած ողջ գործարար կյանքը: Ճարտարապետական-գեղարվեստական տեսակետից  առավել արժեքավոր հասարակական և պաշտամունքային շենքերը, վարչական մարմինները, առևտրական և արհեստավորական շենքերը, մաքսատները, իջևանատները, պալատները և բնակչության որոշ խավի բնակելի տներ[9]:  Ինչպես միջնաբերդի, այնպես էլ շահաստանի տարածքն առավել հաստատուն էր, որովհետև նրա ընդարձակումը կապված էր նոր պարսպի կառուցման մեծածախ ու  դժվարին աշխատանքների հետ (օրինակ՝ Սմբատյան պարիսպները Անիում): Այն արվում էր միայն տնտեսական հնարավորությունների առկայության դեպքում և հատկապես այնտեղ, որտեղ տեղանքի բնական պայմանները թույլ էին տալիս ստեղծել պաշտպանական տեսակետից առավել նպատակահարմար պարսպի նոր գիծ:

Անիում ‹‹Բուն քաղաքը››  կամ ‹‹Շահաստանը›› երկու մասից էին բաղկացած՝ Հին քաղաքից և Նոր քաղաքից, որոնք այդպես են կոչվել տարբեր ժամանակներում պարսպապատվելու արդյունքում. առաջինը  պարսպապատվել է Աշոտ 3-րդի օրոք,  964 թ. և ընկած է այդ նոր կառուցված Աշոտյան ու վաղուց գոյություն ունեցող  միջնաբերդի պարիսպների  միջև: Գրաված տարածքով Հին քաղաքը Նորից անհամեմատ փոքր էր, բայց նրա նման` խիտ կառուցապատված էր: Այստեղ, Աշոտյան պարիսպներին հարող մասերում, 1893 թ.  պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են ‹‹աղքատիկ տնակների ամբողջական թաղամասեր››, որոնք ստեղծվել էին 13-րդ դարից հետո, երբ Անին արդեն դադարել էր թագավորական կամ իշխանական աթոռանիստ լինելուց և բավական հետադիմել էր: Քաղաքի արագ ծավալման  ու կառուցապատման հետևանքով, Աշոտյան պարսպի կառուցումից ընդամենը 15 տարի անց, 989 թ.  հարկ է լինում կառուցել մի նոր պաշտպանական պարիսպ՝ Արտաքին կամ Սմբատյան պարիսպը, որն Աշոտյան պարսպից գտնվում էր 700-720 մետր հեռավորության վրա: Հենց այս երկու պարիսպների միջև  ընկած քաղաքահատվածն  էլ սովորաբար կոչվում է Նոր քաղաք: Ն. Մառը գրում է, թե  ‹‹Բուն քաղաքը, Անիի նոր մասը, ծնվել ու աճել է  989 թվականին Սմբատյան պարիսպների կառուցումից շատ առաջ, իսկ Հին քաղաքը  կառուցապատվել և գեղեցկացվել է  964  թվականին Աշոտյան պարիսպների կառուցումից շատ առաջ, ինչպես վկայում են Առաքելոց եկեղեցու մոտ պեղած  Կամսարականների ժամանակաշրջանի ճարտարապետական հուշարձանները››[10]:

Անիի շահաստանում է գտնվել Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի ճարտարապետական կարևոր հուշարձանների  մեծագույն մասը (Մայր եկեղեցի, Գագկաշեն եկեղեցի, Առաքելոց եկեղեցի, Սուրբ Խաչ եկեղեցի և այլն, հյուրանոցներ, բաղնիքներ, իշխանական ապարանքներ  և մոնումենտալ այլ կառույցներ), այստեղ էր հիմնականում կենտրոնացած քաղաքի տնտեսական ու մշակութային կյանքը, և այն ավելի խստորեն էր ենթարկված ընդհանուր հատակագծման՝ ունենալով ժամանակի պահանջներին համապատասխան կոմունալ պայմաններ: Կարելի է ենթադրել, որ Անիի բնակչության կեսից ավելին կենտրոնացած էր  հենց Բուն քաղաքում[11]:

Արվարձաններ

Արվարձանները միջնադարյան քաղաքի բաղկացուցիչ մասն էին կամ արտաքին քաղաքը: Արվարձանների գրաված տարածությունը կախված էր մի քանի հանգամանքներից՝ քաղաքի նշանակությունից, նրա ամրացված մասի մեծությունից, բնակչության թվից, քաղաքին կից բնակեցման համար պիտանի տարածություններից: Արվարձաններում, սովորաբար,  ապրում էր բնակչության աշխատավոր մասը՝ արհեստավորներ,  հողագործներ, արհեստավորների մոտ կամ գյուղատնտեսության մեջ օրավարձով աշխատող մշակներ, մանր առևտրականներ[12]: Անին  շրջապատող արվարձաններից ամենից ընդարձակն ու մարդաշատը գտնվում էր նրա հյուսիսային և մասամբ հյուսիս-արևելյան կողմում՝ Սմբատյան պարսպի ու պաշտպանական փոսի  դիմաց տարածվող սարահարթի վրա:  Անիի  այդ  ընդարձակ  արվարձանը (կամ արվարձանները)  պայմանականորեն  կարելի է կոչել Հյուսիսային  կամ Հյուսիսի արվարձան: Հաշվի առնելով ավերակներն ու  հնությունները` ենթադրվում է,  որ քաղաքի արվարձաններն  այդ ուղղությամբ  ձգվում էին առնվազն  մինչև Հոռոմոս  տանող  ճանապարհին գտնվող  զանգակատուն կամ հաղթական  կամար համարված  զույգ  սյուները և այժմյան թուրքական Անի գյուղը: Այդ ամբողջ սարահարթի վրա նշմարվում են բազմաթիվ անշուք շենքերի, երբեմն հարյուրավոր մետրերով ձգվող այգեպաշտպան կամ ցանքապաշտպան պարիսպների մնացորդներ, հասարակական  ընդարձակ գերեզմանոց, եկեղեցիների, մեծ բաղնիքի, ձիթհանքերի հետքեր, որոնք այդ մասերի կառուցապատման ու բնակեցված լինելու իրեղեն ապացույցներ են: Թ.  Թորամանյանը, որը համեմատաբար ամենից լավ գիտեր ամրացված քաղաքից դուրս գտնվող այդ ընդարձակ գոտին, երբեմնի կանգուն այդ արվարձանի հնությունների մասին հիշատակելուց հետո գրում է. ‹‹Ամբողջ դաշտավայրը, շնորհիվ խրամները լցնելու համար այստեղեն անցնող վտակի, պարգևածը առատ ջրերու, ծածկված է եղեր ծառաստաններով ու մրգաստաններով, որոնց մեջ կղզիացած են եղեր առանձին թաղամասեր կամ արվարձաններ՝  իրարմե մեկ-երկու հարյուր քայլ հեռավորության վրա: Նույնիսկ այստեղ կարելի է զանազանել առանձին անհատական սեփականություններ՝ իրենց բնակարաններով, պարտեզներով, եկեղեցիներով և գերեզմանոցներով››[13]:  Նա նաև գրում է. ‹‹Հյուսիսային արտաքին ցած պարսպին  կից  ջրառատ  խրամին զուգահեռաբար  հասարակաց լայն ճանապարհ կա՝ ձգված  դեպի արևելք և արևմուտք: Այս լայն ճանապարհները եզերված են եղել մյուս կողմեն թանձրամած բերդանման որձաքարե  պատերով, ընդհատելով  և ուղղանկյունի շեղվելով դեպի հյուսիս՝ միայն պարսպի դռների առջև, նույն ուղղությամբ  ճանապարհներ բանալու համար››[14]:

Արվարձանի բնակիչները քաղաքի և միջնաբերդի հետ կապվում էին Ախուրյանի վրա կառուցված կամուրջներով: Ըստ երևույթին, Հարավի արվարձանը առաջացել է Բագրատունիների  ժամանակ: Այսպիսով, ըստ Թ. Թորամանյանի պնդման, Բագրատունիների թագավորության շրջանում Անի քաղաքն` իր արվարձանների հետ, գրավել է մոտ 25-30 քմ  (2500-3000 հա) տարածք, որի մեծագույն մասը՝ ավելի քան  80 տոկոսը, կազմում էին արվարձանները՝ արտաքին պարսպից դուրս գտնվող թաղամասերը՝ Ախուրյանի ձորն ու մասամբ գետի  ձախափնյա շրջանում, Ծաղկոցաձորում, Գլիձորում, Իգաձորում, հյուսիս-արևելյան սարահարթի վրա և այլուր, որոնք բուն քաղաքի համեմատությամբ նոսր էին բնակեցված ու կազմում էին բնակեցված առանձին զանգվածներ[15]:

Պարիսպներ

Քաղաքի պարիսպները կառուցվում էին  այնպես, որ ընդգրկեն քաղաքի ողջ տարածքը կամ նրա մի մասը (եթե պարագծի մնացած մասերը բնականորեն անառիկ էին): Պարիսպների կառուցման ժամանակ լուրջ ուշադրություն էր դարձվում պաշտպանական ցանցի հուսալիությանը, տեղանքի բնական պայմաններին համապատասխան էր որոշվում նրանց ուղղությունը, երկարությունը, հաստությունն ու բարձրությունը: Հաշվի էր առնվում նաև դրանց կառուցման ծախսերի կրճատման հնարավորությունը, այսինքն՝ տեղական շինանյութերի լայն օգտագործում և այնպիսի կոնստրուկցիաների ընտրություն, որոնք թույլ էին տալիս կրճատել շարվածքի ծավալը և այլն: Ճարտարապետական բարձր մակարդակի հասնելու ձգտումը երբեմն թելադրում էր զուտ գեղարվեստական հնարներ, ինչպես օրինակ՝ Անիի Սմբատյան պարիսպները  (շարվածք սրբատաշ քարերով, նրանց գունային համադրության օգտագործում հարթությունների  մշակման համար, հատկապես քաղաքներին կից պատերի վրա, խորաքանդակների, բարձրաքանդակների, շրջանակավոր հարթությունների, վիմագրերի և այլ ձևերի կիրառում):

Բուն քաղաքի կարևոր ռազմաճարտարապետական կառույցներն են Աշոտյան կամ Փոքր պարիսպը և Սմբատյան կամ Մեծ պարիսպը:

Աշոտյան կամ Փոքր պարիսպը կառուցել է Աշոտ 3-րդը 964 թ.` Անին մայրաքաղաք հռչակվելուց 3 տարի անց: Աշոտյան պարիսպները շարված էին ամուր կարմիր քարից, որը բերված էր դրսից: Շարվածքը կատարվել է մեծ վարպետությամբ, չնայած քարերը համեմատաբար վատ են մշակված: Վարդան Արևելցու վկայության համաձայն` Աշոտը պարիսպների աշտարակներում կառուցել էր եկեղեցիներ (մատուռներ), որը  հաստատվեց  ուսումնասիրությունների ընթացքում:

Աշոտյան պարիսպներն առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում առաջին հերթին հենց նրանով, որ դրանք պահպանել են իրենց նախնական ճարտարապետական ոճն ու տեսքը: Լիովին  ընդունելի է  նախորդ ուսումնասիրողների այն կարծիքը, թե Սմբատյան պարիսպները կառուցելուց հետո Աշոտյան պարիսպները կորցրել են իրենց նախկին նշանակությունը, իսկ հետագայում, առանց էական փոփոխություններ կրելու, ավերվել ու անցել են հողի տակ:  Սմբատյան պարիսպի կառուցումը տևել է 8 տարի և ավարտվել է 989 թվականին: Դրա կառուցումը կապված էր  մեծ  դժվարությունների  հետ: Այդպիսի  մեծ կառույց ստեղծելու համար պահանջվում էին ոչ միայն  հսկայական միջոցներ և աշխատանք, այլև տեղանքի մանրամասն ուսումնասիրություն, ընդարձակվող քաղաքի հատակագծային առանձնահատկությունների ճիշտ օգտագործում[16]:

Սմբատյան պարիսպը Նոր քաղաքը բաժանում էր Հյուսիսային արվարձաններից: Այն  կիսաբոլորակ ձևով ձգվում էր հարավ-արևելքից հյուսիս-արևմուտք՝ քաղաքի պաշտպանական  տեսակետից ավելի վտանգավոր Գլիձոր-Ծաղկաձոր հատվածում` ունենալով երկու շարք:    Սմբատյան պարսպի երկարությունը ավելի քան 2500 մ էր: Անիի ճարտարապետության  հնագույն հուշարձանը միջնաբերդի  պարիսպն է, հենց այն մասը, որը մեզանում  ընդունված է անվանել Կամսարական:

Կամսարականների պարիսպը հայտնաբերվել է 1907-1908 թվականներին տեղի ունեցած պեղումների ժամանակ, երբ  արքայական պալատի հյուսիս-արևմտյան  դահլիճից  դեպի արևմուտք, Ծաղկոցաձորի  ուղղությամբ առաջին անգամ սկսեց նշմարվել ինչ-որ շինությունների շարք: Դրանք ամրոցի կամ միջնաբերդի պաշտպանական  կառույցներն են[17]: Այսպիսով՝ Անին պարսպապատ է եղել բոլոր  կողմերից, միայն մի տարբերությամբ. նրա հյուսիսային կողմից, որտեղից  սպասվում էր  հարձակման  հիմնական վտանգը  (բացի Աշոտյան պարսպից, որն ընդգրկում էր քաղաքի միայն մի փոքր մասը), ձգվում էին Սմբատյան կրկնակի պարիսպները, իսկ մյուս կողմերից՝ Ծաղկոցաձորի, Գլիձորի և Ախուրյանի  կիրճերի կողմից  պարսպապատվել  են  միայն  առանձին հատվածներ, որոնք  նույնպես կարող էին դյուրին լինել թշնամու կողմից քաղաք ներթափանցելու համար, և վերջիններս Սմբատյան պարիսպների հետ քաղաքը բոլոր կողմերից փաստորեն վերցնում էին իրենց մեջ:

Խանդակներ

Պաշտպանական կառուցվածքների  համակարգում  կարևոր տեղ էր տրվում խանդակներին, որոնք ստեղծվում էին  քաղաքների (Անի) կամ բերդերի  (Լոռե) գլխավոր  պարիսպների  առջև, միջնաբերդի շուրջ (Դվին, Կարիկոս), ողջ պարագծով կամ նրա մի մասում: Անիի պաշտպանական  կառուցվածքների համալիրում իր հատուկ տեղն  ուներ  Արտաքին  կամ Սմբատյան պարսպի առջևով, դրսի կողմից դրան զուգահեռ  փորված խանդակը՝ փոսը, որը լցված լինելու ու շատ չնշմարվելու պատճառով, հնագիտական առումով  վատ է ուսումնասիրված:  Հետաքրքիր է, որ այդ  խանդակի  մասին առաջին  անգամ հիշատակվում է  ոչ  թե հայկական, այլ մուսուլմանական աղբյուրներում`  1064  թ. Անին սելջուկյան  սուլթան  Ալփ-Արսլանի  կողմից Անին  գրավելու առնչությամբ: Ենթադրվում է, որ այդ  խանդակն էլ  ստեղծվել է Սմբատյան պարսպի հետ՝ Սմբատ 2-րդի կողմից, 10-րդ դարի  80-ական թվականների վերջին կամ 90-ականների սկզբին: Թ. Թորամանյանի դիտումների  համաձայն, խանդակն ուներ  500 մետր երկարություն և 10-12 մետր լայնություն: Քաղաքը վտանգի ենթարկված  պահերին ջուրը փոսում որոշակի մակարդակի պահելու նպատակով, խանդակը ոչ  միայն երկու կողմերից ուներ որձաքարե համատարած պատեր, այլև իրարից որոշակի  հեռավորության  վրա  դրանք  լայնական, դարձյալ ջրամերժ  պատերով  միացած  էին իրար հետ՝ ամբողջ խանդակը վերածելով գրեթե հավասար մեծութուն ունեցող քառանկյունի  ջրավազանների շղթայի: Քանի որ տեղանքն իր կենտրոնական մասում մի փոքր  ավելի բարձր էր, քան ծայրերում, ուստի ջրաշինարարները միայն այդ եղանակով կարող էին խանդակի ամբողջ երկայնքով ապահովել ջրի միևնույն խորությունը. ջուրը խանդակ էր լցվում դրա կենտրոնի ամենաբարձր մասից և աստիճանաբար լցնում դեպի Գայլիձոր ու Իգաձոր իջնող  բոլոր հատվածները: Խաղաղ ժամանակ խանդակի ավելացած  ջրերը  օգտագործվում էին ոռոգման ու ջրաղացներ գործի դնելու նպատակներով: Խանդակի ջրի խորությունը հավանաբար հասնում էր մի քանի մետրի, որովհետև դրա վրայով անցել են նավակներով[18]:

Գաղտնուղիներ և գետնուղիներ  

Գաղտնուղիներն ու գետնուղիները կարևոր դեր ունեին պաշտպանական կառուցումների  ընդհանուր համակարգում: Սա է պատճառը, որ չնայած դրանց կառուցման հետ կապված մեծ դժվարություններին ու խոշոր ծախսերին` հայկական գրեթե բոլոր միջնադարյան քաղաքներն ու քաղաքային միջնաբերդերը  (Կարին, Անի, Կարս, Լոռե, Բաբերդ, Խարբերդ, Բայազետ և այլն), ինչպես և ամրոցները (Ամբերդ, Բջնի, և այլն) ունեին գաղտնուղիներ: Պաշարման ժամանակ դրանցից օգտվել են դրսի հետ կապ պահպանելու կամ ջրի  մատակարարման համար:

Ստորերկրյա  Անին մայրաքաղաքի  ամենավատ  ուսումնասիրված  տեղամասն է:  Վերջինիս մասին  պահպանված ավանդույթներից ուշադրության  են արժանի հատկապես երկուսը: Դրանցից մեկի համաձայն` Ստորերկրյա Անիի միջոցով, որը բաղկացած էր ստորգետնյա  երկար անցքից և դրա վրա փորված  երկու  ընդարձակ սրահներից, Բագրատունիների  մայրաքաղաքը  կապված էր Կարսի և միջնադարյան Հայաստանի  ուրիշ  նշանավոր  քաղաքների հետ: Ավանդության պատմական  հիմքն այն է,  որ Անին  հավանաբար  այդ գաղտնի  անցքով  կապված էր Ախուրյանի ձախափնյա մասի հետ, ինչպես  ենթադրում է  Հ. Օրբելին:  Մեծ մայրաքաղաքի համար այդպիսի  գաղտնուղիները  միանգամայն  հասկանալի է, մանավանդ եթե նկատի ունենանք, որ Հայաստանի միջնադարյան բերդերի մեծ մասը ուներ այդպիսի  ստորգետնյա  ճանապարհներ՝ թշնամու  կողմից  պաշարման  ժամանակ ջուր վերցնելու  և այլ նպատակների համար: Համաձայն մեկ այլ ավանդության՝  Ստորգետնյա  Անիում  բնակվում էին քաղաքի հայրենասերների ոգիները: Ստորերկրյա Անին, ամենայն հավանականությամբ, ստեղծվել էր  Անի մայրաքաղաքի ձևավորման  հետ,  10-11-րդ դարերում: Ոմանք ենթադրում են, որ Ստորերկրյա  Անին՝ հատկապես  գետնուղին, պետք է  կառուցված  լինի Գագիկ 2-րդի օրոք:  Խոսքը, հավանաբար, վերջինիս արքայական ապարանքի միջանցքից դեպի կողքի հսկայական ժայռը  բացվող գաղտնադռան  մասին է, որից դուրս եկող գետնուղին տանում էր դեպի Ծաղկոցաձոր[19]: Սակայն, հազիվ թե հնարավոր լիներ Գագիկ 2-րդի թագավորության 2-3 տարվա ընթացքում այդպիսի գետնափոր հսկա կառուցում կատարել: Ըստ երևույթին, Ստորերկրյա  Անիի կառուցումը հիմնականում  կատարվել է  Բագրատունի առաջին թագավորների օրոք:

Ներկայացնելով Անին՝ հարկ է նշել նաև Այրային կամ Քարանձավային Անին: Այն ներառում էր  Անի  մայրաքաղաքի  տարածքը  երեք  կողմերից  շրջափակող  ձորերի  զառիվեր կողերին  առկա հարյուրավոր  քարանձավները, որտեղ,  բնակարաններից բացի,  կային նաև  եկեղեցիներ, խանութներ, ձիթհանքեր  և այլն[20]:

Անին, սակայն, երկար կյանք չունեցավ: 14-րդ դարում  այդ երբեմնի  հոյակապ քաղաքն սկսեց ամայանալ ու դատարկվել: Այսօր Անիից միայն ավերակներ են պահպանվել, որոնք, կրելով դարերի հետքը, պատկերացում են տալիս իրենց ամբողջական տեսքի և նշանակության  մասին: Ժամանակի ամենաշքեղ ու հայտնի քաղաքը՝ թեկուզ ավերակների տեսքով, վկայությունն է  միջնադարում Հայաստանի զարգացած քաղաքաշինական մշակույթի և առհասարակ Հայաստանի բազմաչարչար ու, միևնույն ժամանակ, հագեցած  պատմության:

[1]  Հակոբյան Թ. Խ., Անիի պատմություն, Երևան 1980թ., էջ 22-23:

[2]   Հայ ժողովրդի պատմություն, հատ. 3,  Երևան 1976թ., էջ  229:

[3]  Ակնարկ հայ ճարտարապետության պատմության, Երևան 1964թ.,  էջ 200-205:

[4]   Վարդանյան Ս., Հայաստանի մայրաքաղաքները, Երևան 1995թ., էջ 167:

[5]   Լեո, Անի, Երևան 1963թ., էջ 161:

[6]  Հարությունյան Վ, Հայկական ճարտարապետության  պատմություն, Երևան 1992թ., էջ 189:

[7] Հարությունյան Վ., Հայկական քաղաքաշինության և ճարտարապետության տեսության և պատմության                 հիմնախնդիրները, Երևան 2004թ., էջ 96-97:

[8] Հակոբյան Թ. Խ., Անիի պատմություն , էջ 189-190:

[9]  Մանանդյան Հ., Քննական  տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, հատ. 2, Երևան 1960,  էջ 319:

[10]  Հակոբյան Թ. Խ., Անի մայրաքաղաք,Երևան, 1988.,  էջ 80:

[11]  Հակոբյան Թ. Խ., Անիի պատմություն, էջ 190-191:

[12]   Մանանդյան Հ., նշվ. աշխ.,  էջ  365

[13]   Հակոբյան  Թ. Խ., Անիի պատմություն , էջ 192

[14]   Զարյան Ա,  Ակնարկներ հին և միջնադարյան Հայաստանի քաղաքաշինության  պատմության,  Երևան 1986թ.,  էջ 115:

[15]  Հակոբյան Թ.Խ.,  Անիի պատմություն.,  էջ 185:

[16]   Հակոբյան Թ. Խ., Անի մայրաքաղաք, էջ 113-115:

[17]   Նիկողայոս Մառ,  Անի,  Երևան  2011թ., էջ 108:

[18]  Հակոբյան Թ.Խ.,  Անիի պատմություն,  էջ  209-210:

[19]  Դևրիկյան Գ. Խ., Տրդատ ճարտարապետ, Երևան 1983թ., էջ 440:

[20]  Հակոբյան Թ. Խ., Անի մայրաքաղաք, էջ 82:

Լուսանկարները` ըստ հեղինակի և www.virtualani.org կայքէջի:

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *