ԽԱՐԲԵՐԴԻ ՆԱՀԱՆԳ

 

ԽԱՐԲԵՐԴԻ ՆԱՀԱՆԳ, Խարբութի վիլայեթ, Մամուրեթ ուլ Ազիզի վիլայեթ. Օսմանյան Kայսրության վարչատարածքային միավոր Արևմտյան Հայաստանում: Կենտրոնը` Խարբերդ, 1867թ.` Մեզիրե (Մամուրեթ ուլ Ազիզ): Ստեղծվել է 1847թ., Դիարբեքիրի, Սեբաստիայի և Մարաշի նահանգներից առանձնացված գավառներից: Ընդգրկում էր Ծոփքի մեծագույն, Փոքր Հայքի հարավարևելյան մասերը, Հյուսիսային Ասորիքի որոշ շրջաններ: Հյուսիսից և հյուսիս-արևելքից սահմանակից էր Էրզրումի, արևելքից` Բիթլիսի և Դիարբեքիրի, հարավից և հարավ-արևմուտքից` Հալեպի, արևմուտքից` Սեբաստիայի նահանգներին:

1868-77թթ. գտնվել է Դիարբեքիրի նահանգի կազմում: 1880-ական թթ. կեսին նահանգին կցվել է Մալաթիայի գավառը, անջատվել են Արղանան  և Բալուն: 1888թ. Դերսիմի միացումով ավարտվել է Խարբերդի նահանգի ձևավորումը:

1913թ. ուներ երեք գավառ` Դերսիմ (Խոզաթ, Կզըքիլիսա կամ Նազմիե, Մեծկերտ կամ Մազկերտ, Չարսանջակ, Չմշկածագ, Օվաջըկ գավառակներով), Մամուրեթ ուլ Ազիզ (Ակն, Արաբկիր, Խարբերդ, Կապան-Մադեն, Փութուրկե կամ Շիրո գավառակներով) և Մալաթիա (Աղջադաղ, Բեհեսնի, Հիսնի-Մանսուր կամ Ադըյաման, Մալաթիա, Քյախթա գավառակներով):

Տարածությունը` 37800կմ2, հիմնականում` լեռնային, կենտրոնական և հարավային որոշ մասերում` տափարակ: Խարբերդի նահանգով ձգվող Հայկական և Կիլիկյան Տավրոսի, Անտիտավրոսի ճյուղավորումներից նշանավոր են Աղջադաղի, Մալաթիայի, Մերջանի, Մնձուրի լեռնաշղթաները, Մերջան (այժմ` Ակբակա, 3449մ), Մնձուր (այժմ` Մունզուր, 3188մ), Դերբենտ (2664մ), Ակդաղ (2639մ), Բուզ (2612մ), լեռնագագաթները:

Խարբերդի նահանգի տարածքով են հոսում Եփրատ (Արածանիի վտակով), Արաբկիր, Գյոսքու, Մելաս (Թոխմա), Կուռուչայ, Մնձուր (Մունզուր), Ոսկեգետակ (Անգո), Քյախթա գետերը: Նահանգի արևելքում՝ Դիարբեքիրի սահմանագլխին գտնվում է Ծովք (Գյոլջիկ, այժմ` Հազար) քաղցրահամ լիճը: Ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով, հանքային ջրերով և ջերմուկներով: Հռչակավոր են Կապան-Մադենի (Գյումուշ-Մադեն) արծաթահանքերը: Լեռնային շրջաններում (Դերսիմ, Աղջադաղ, Մալաթիայի լեռներ) կան ընդարձակ անտառներ: Հայկական բարձրավանդակի երկրագործական հինավուրց կենտրոններից է Խարբերդի «ոսկեբեր դաշտը»:

XXդ. սկզբին` ավելի քան 575 հազար բնակչություն: Հայերը միշտ կազմել են նահանգի բնակչության ամենաստվար մասը, չնայած մահմեդական ճնշման և հալածանքների հետևանքով ծայր առած արտագաղթը զգալիորեն նվազեցրել է նրանց թիվը: Խարբերդի հայերը մեծ կորուստներ են կրել 1894-96թթ. կոտորածների ժամանակ: Ըստ Կ.Պոլսի հայոց պատրիարքարանի վիճակագրական տվյալների՝ 1912թ. Խարբերդի նահանգում ապրում էր 204 հազար հայ (35,4%): Կային նաև քրդեր (հիմնականում` կըզըլբաշներ), թուրքեր, ասորիներ, հույներ: Հատկապես հայաշատ էին Խարբերդ, Չարսանջակ, Ակն, Արաբկիր, Քյախթա գավառակները:

XVII-XVIII դդ. բռնությամբ մահմեդականացած մեծ թվով հայեր XX դ. սկզբին գրեթե կորցրել էին ազգային ինքնությունը: Լեռնային որոշ վայրերում (Դերսիմ, Շիրո և այլն) հայերը պահպանել էին ինքնավարության տարրեր: Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով: Խարբերդի նահանգի մի շարք քաղաքներում (Խարբերդ, Արաբկիր, Ակն, Մալաթիա և այլն) դեռևս 1870-80-ական թթ. գործել են հայկական ոչ մեծ ֆաբրիկաներ (հիմնականում` մանածագործական): Հռչակված էին ջուլհակները, ոսկերիչները, զինագործները: 1915թ. Մեծ եղեռնի ժամանակ Խարբերդի նահանգի հայերի մեծագույն մասը բռնությամբ տեղահանվել է և բնաջնջվել: 1921թ. նահանգում մնացած 35 հազար հայերը հետագայում գաղթել են տարբեր երկրներ: Ներկայում Խարբերդի նահանգի տարածքը տրոհվել է Թունջելիի, Էլյազըգի, Մալաթիայի և Ադըյամանի իլերի:

Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրերը (XIXդ. վերջ-XXդ. սկիզբ)
    

1. Դերսիմի գավառ

1.Խոզաթ գավառակ. Խոզաթ (կենտրոն), Ագարակ, Ակնկիկ, Աղզունիկ (Աղզոնիկ), Աշխենիկ (Աղզունիկ), Ավշաքար (Հավշաքար), Բրաստիկ, Բուլանըխ, Դաշտակ, Երկան (Երկան ընկուզիկ), Զամբեղ (Զըմբաղ) Վերին, Զամբեղ (Զըմբաղ) Ստորին, Ընճղակ (Ընճըղկա), Թակե (Թեքքե), Թոռուտ (Թոռունդ), Իզոլի, Խադիշար, Կոզլուջա (Ղոզուճա), Հաղթուկ, Հավլորի, Ճերմակ աղբյուր (Ակբունար), Շեն (Սին), Ջաղջիձոր (Դերեարիան), Սագեդիկ, Ս.Կարապետ վանք, Սուրբ Օհան (Սորբիան), Ուլուկան, Փայեկ:

2.Կըզլքիլիսա գավառակ  (Նազըմիե). Կըզլքիլիսա (Կարմիր վանք), Թաքսինե (Թաքսին), Խնձորի, Հագս (Էքըզ), Հագս Մյուս, Հայդարան, Ձորբերան, Մանկունք (Մամգունք), Միարվան, Սուրբ լույս (Սպլիս), Տեր Օվան (Խոջա Հովհաննես):

3.Մեծկերտ (Մազկերտ) գավառակ. Մեծկերտ (կենտրոն).  Ահրիման, Բեկդաշ, Գերմըսի, Դամթաղ (Դարմուդաղ, Թյումիրաք), Դանաբուռուն (Տանաբերան), Դիալնօղլի (Տիրանօղլի), Էսիրեկ, Թիրմուշեկ, Լազվան, Լամք, Խոզընգյուղ, Ծիլք (Չիլք), Կզլկալա, Հագս (Հաքըզ, Էքըզ), Հավուկփախ, Մամեգի (Մամիկ), Մասդան, Մարխո, Շորդան, Չուխուր, Սեղանք, Սնդամ, Փախ (Դերսիմի Փախ, Պահ):

4.Չարսանջակ գավառակ. Բերի (Փերի, Փերին, կենտրոն), Աբդալ մեզրե (Բաշաղակի մեզրե), Աղ մեզրե (Զմբաղ), Այվաթլու (Այվալի), Բալըշեր (Բալշեհիր), Բաղնիք, Բաշաղակ (Փաշավանք), Բասու (Պասուն), Բեկլեր մեզրե, Բերդակ, Գյոքթեփե, Գոտառիճ (Կոտարիչ), Գորջան (Կորճան), Դողան, Զերե (Սառեկ), Թանց, Թթենիկ, Թիլ (Բերդակի Թել), Թիլ Վերին (Փոքր), Իլանլու, Իսմայիլցիք, Լալհայդար (Լալ մեզրե), Լուսաթառիճ (Լուստարիչ), Լաուսաթառիճի մեզրե, Խաճառ (Կաճառ) Վերին, Խաճառ (Կաճառ) Ստորին, Խարեսիկ (Հարսիկ, Հարսի), Խռնեկ (Խռնիկ), Խուշին (Կուշչի), Խուշինա մեզրե, Կալաջիկ (Ղալաջուղ), Կայաչի (Ղայաչին, Խայաչին), Կատոսան, Կարափունար (Խարափունար, Ղարաբուղնար), Կզըլջուղ (Խուզուլճուղ, Ղըզլջուղ), Հավսիկ Վերին, Հավսիկ Ստորին, Հոշե (Հոսե), Ձորակ, Մարզեկ, Մարջուման (Մեռճիմեկ), Նորգյուղ (Ենիգյուղ), Շահկուլան, Շեն (Շենցիք, Շամցիք), Շոհմի (Շոհմին), Չալադոր, Սաղման (Ցաղման), Սավա (Զիվե), Սեյիդլեր, Սղճով, Սմախ (Սմաղ), Սուրբ Օհան (Սրբիհան, Սորբիհան), Վահնա (Վայնա), Վասկերտ, Տինկ (Տենկ), Տիրաղբուն, Ուռեկ (Ուռիկ) Ստորին, Ուրց:

5.Չմշկածագ գավառակ. Չմշկածագ (կենտրոն), Աշգանի (Էշկյունի), Արտըկա (Արտըկան), Բադրաթիլ (Պետրեթիլ), Բազաբուն (Բազաբոն), Բրադի (Պռատ), Բրեխի (Պրեխի), Երեցագրակ (Երիցագրակ), Թումա մեզրե, Խաչտուն, Խարասար (Ղարասար), Խնդրըրկիկ (Խնդրիկ), Կարմրի, Հազարի, Ձնձոր (Ցինձոր), Մամսա, Մանկուճակ, Միատուն (Գեմիջի), Մորշխա (Մորշխան), Մուռնայի, Պարտիզակ (Բախչեջիկ), Պողոսի (Փողոսի), Սեթրկա, Sիսնա, Վասակավան, Ուռեկ, Փաշա մեզրե, Օձգյուղ:

6.Օվաջըկ գավառակ. Ակունք, Աղբաձոր, Աղդատ (Աղտակ), Բարդի (Պերտի), Բլուր (Թեփե), Զերանիկ, Զինարեթ, Թաթան (Թորդան), Լերթիք, Խորխոր, Ծաղկե (Ծաղկի), Կյուզուք, Կորնգան (Քորընքա), Հաղաջուր, Հարսի, Մնձուր (Սեյիդ Մուզուր), Տիրավան:

2. Մամուրեթ ուլ Ազիզի գավառ

1. Ակն (Էկին) գավառակ. Ակն (կենտրոն), Ապուչեխ, Լիճք (Իլիչ), Կամարկապ, Կարուշլա, Ձորակ, Մուշեղկա, Նարվեր, Շրզու, Վանք:

2. Արաբկիր գավառակ. Արաբկիր (կենտրոն), Աղին (Աղըն, Վաղավեր), Ամբրկա, Անջդի, Աշոտկա (Աշուտկա), Էհնեցիք (Անեցիք), Խոզաղբյուր, Խոռոչ, Ծագ (Ձագ), Ծապլվար, Կռանի, Հացկնի (Հասկնի), Մաշկերտ (Մաշքերե), Շեփիկ, Սաղմկա, Վաղշեն, Վանք, Քուշնա (բացառությամբ Ամբրկայի և Շեփիկի, մյուս բնակավայրերը վարչականորեն Ակնա գավառակի կազմում էին):

3. Խարբերդ գավառակ.  Խարբերդ (կենտրոն), Ալամիլիկ (Էլեմլիկ), Ախոռ, Աղմեզրե, Աղնձի (Աղնձիկ, Աղնսի), Այվոս (Այվազ), Այուբաղի, Անդակ (Էնդակ), Աշվան, Արզրուկ (Էրզրուկ), Արոզիկ (Արոսիկ), Արփավետ (Ալափաուտ), Բազմաշեն (Պըզմըշեն), Բարբաչ (Փերչենչ), Բոյրազ (Փոյրազ), Գայլի (Քեյլի), Գառնկերտ, Գեղավանք, Գեմիջի, Գոմք (Քունկ), Գուրբեթ մեզրե, Դատեմ, Եղեգի, Ենիջե, Երդմնիկ, Զարդառիճ (Զարդարիչ), Ընկուզիկ (Ընկըզիկ), Թլանցիկ (Թիլ-Անձիտ), Իբիզ, Իզոլու (Իզողլու), Իչմե Ստորին (Փոքր, Նոր), Իչմե Վերին (Մեծ, Նոր), Խոխ Վերին, Խոխ Ստորին, Խրաջ (Խռաճ), Խրխիկ, Խուլագյուղ (Խուլվենք), Խույլու (Քույուլու, Թլկատին), Ծառուկ, Ծովք (Գյոլջիկ), Կարմրի, Կանեփիկ (Կանֆիկ), Կոնքալմազ, Հաբուսի (Հապուսի), Հակոբիգյուղ (Յաղուբ մեզրե), Հավուկ (Հառիկ), Հարսեկ (Հարսիկ, Հերսենք), Հարսեկ մեզրե, Հացելի (Հաջի Սելի), Հյուսեյնիկ (Հյուսնյակ), Հնագրակ (Նագրակ), Հնձոր, Հողե (Հողի), Հողե մեզրե, Մեղիրե,  Մոլլագյուղ (Մոլլաքենդի), Մորենիկ, Մունզուր օղլի (Մուզուր օղլի), Մուռի, Շամուշի (Շեմսի), Շեխհաջի (Շխաջի) Ստորին, Շենթիլ (Շնթիլ), Շուշնաս, Չոթելի, Չորգյուղ (Չորչիկ), Ջիփ, Սառնի, Սարայ, Սարբցիք (Սարփըլի), Սարիղամիշ, Սինան, Սուրսի (Սորսրե), Վարդաթիլ (Վարդեթիլ), Վարդենիկ, Վերին մեզրե, Փելթե (Բերդակ), Քեսիրեկ (Գազրիկ), Քորփե (Քյորփե):

4. Կապան Մադեն գավառակ. Կապան Մադեն (Գյումուշ-Մադեն):

5. Փութուրկե (Շիրո) գավառակ. Իմրոն (Իմրյուն, Ումրյունյուն, կենտրոն), Աղվան (Աղվանի), Արղուչայ, Բուրջ (Պուրճ), Դամլի, Զահմանա (Զամանո), Մամաշ, Նոխուդլու, Չամչրեկ, Չարդաղ, Ջամբեկ, Քեֆերդիզ, Քյարի, Քրատ:

3. Մալաթիայի գավառ

1. Աղջադաղ գավառակ. Արկա (Արղա, կենտրոն), Անսուր, Հասանչելեբի, Հեքիմխան, Մուշեղկա (Մուշկովա):

2. Բեհսենի գավառակ. Բեհսենի (Բեսնի, կենտրոն), Բելվերեն (Բելերեն), Թութ, Խոշկաշի, Շամբայադ (Շան Բեյդի), Սարափ, Սուրֆազ (Սոֆրազ), Փերվարի (Բելվերու), Քեսուն (Քեյսուն):

3. Հիսնի-Մանսուր (Ադըյաման) գավառակ. Հիսնի-Մանսուր (Ադըյաման, կենտրոն), Բշրիկ (Բշրին), Բոզուկ (Պոզուկ), Գանթարա (Ղանթարա), Գավրակ (Կևրակ), Գյոլբունար (Գյոլբուղնար), Զարկավ, Զուռնա, Թավտիր, Թերբեթիլ, Իզդիկ, Խարֆի, Կավրիկ (Հուպեկ), Կըզըլջաբունար (Կըզըլջաբուղնար), Կոզան, Հայկ (Հայիկ), Մարմարա, Շնաբի, Որիմն, Սամսատ, Վարդանա, Քիլիսան, Քյարքյուշյեն:

4. Մալաթիա գավառակ. Մալաթիա (կենտրոն), Ատաֆի (Աթաբեյ, Բանազի Ստորին, Բարղզի, Թեսջեդե (Թեջդե), Հին Մալաթիա (Էսկիշեհիր, Վարի քաղաք), Ձըրմըխտի (Զըրմըգտի), Քիլայիկ, Քյուստիբեկ (Քյունդիբեկ), Օտուզի (Հյորտեզ):

5. Քյախթա գավառակ. Քյախթա (կենտրոն), Աբաուն, Անդամ, Աշմա, Բսյիքի (Պայիզի), Արբանա, Բերդեսո (Բերտեսո), Բերվեդուլ (Բարբադո), Բըմըրդո, Բլելա, Բյոյուքբաղ, Գան (Քյան), Գարն, Գոմիկ (Քոմիք), Գորըսկիլ (Գորըսկին), Դարդաղան (Դարդըղան), Դերեթե (Տերեթե), Դերսխա, Դիվան (Տիվան), Թեմսիաս, Թերքիտեն, Թըլթըլա, Թիլլո (Թիլ), Թոխարիզ (Թոխախարիս), Թոմակ, Խեչտուր (Խաչատուր), Խորես, Կաղնտեք, Կապեր, Կավղրուլ, Կարաթյուլբե, Կարաթութ, Կարաչոր, Կարկառ (Գերգեր), Կարղորան, Կարպո, Կեյիքան, Կյավազ, Հաջար (Հաճալա), Հասունտիկին, Հավանք, Հելիմ, Հենիճ, Հութ, Հունի (Հոնի, Ղունի), Մեզրե, Մզրաղ (Մզրաք), Նառընջա (Նառլիջա), Նենիջանուն, Շաֆքան, Չըմըրքան, Սեյիդ-Մահմուդ, Սրաթուրթ, Վանք (Վենկ), Վանքուկ, Ուլբիշ (Ղուրբիշ), Փիրախ, Փութուրկե (Փեթրկե), Քեֆերդիշ, Քիքոխ, Քոլիկ (Քոլուկ), Քորդին (Քորդիան), Օրոչուգ:

 

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱՐԱՆ

Երևան, 1995, հատոր 2

  1 comment for “ԽԱՐԲԵՐԴԻ ՆԱՀԱՆԳ

  1. Roupen Mangassarian
    2012/04/07 at 21:04

    We are the committee of hama-Kharpertsis in Lebanon and are interested to have a good and comprehensible map of Kharpert and surroundings (hamaKharpertsis) to print and distribute to our fellow Kharpertsis. Please help to have the link or send the map file by mail.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *