ՏՐԱՊԻԶՈՆԻ ՆԱՀԱՆԳ

 

ՏՐԱՊԻԶՈՆԻ ՆԱՀԱՆԳ, Տրապիզոնի վիլայեթ. Օսմանյան Կայսրության վարչատարածքային միավոր Սև ծովի հարավային ափին՝ Տրապիզոն կենտրոնով: Կազմավորվել է 1919-20-ին.: Մինչև XIXդ. կեսերն ընդգրկել է պատմական Պոնտոսը, Աջարիան, Լազստանը, ինչպես նաև Փոքր Հայքի հյուսիս-արևելյան հատվածը: 1840-ական թթ. Տրապիզոնին է անցել Ջանիկի (Սամսոնի) գավառը (մինչև այդ՝ Սեբաստիայի նահանգի կազմում), որի փոխարեն 1866թ. վերջինիս է փոխանցվել Շապին Գարահիսարը: Տրապիզոնի նահանգի սահմանները վերջնականապես ձևավորվել են 1878թ.՝ Աջարիան Ռուսաստանին անցնելուց հետո: XXդ. սկզբին Տրապիզոնի նահանգը սահմանակից էր արևելքից Ռուսաստանի կայսրությանը, հարավ-արևելքից՝ Էրզրումի, հարավ-արևմուտքից՝ Սեբաստիայի, արևմուտքից՝ Կաստեմունիի նահանգներին: Տարածքը՝ 31,3 հազար կմ2 (այլ տվյալներով՝ 32,7 հազար կմ2): Ուներ 4 գավառ՝ Տրապիզոն, [Աքչեաբադ (Պլատանա), Գիրեսուն (Կերասունտ), Գյորլե, Թիրեբոլու (Տրիպոլիս), Մաճկա, Սյուրմենե, Վաքֆիքեբիր (Ֆոլ), Տրապիզոն, Օրդու, Օֆ (Ոփիոս) գավառակներ], Լազստան [Աթինա (Աթենաս), Խոփա, Ռիզե (Ռիզոն), գավառակներ], Գյումուշխանե [Գյումշխանե, Թորուլ, (Արդասա, Շեյրան, Քելքիթ (Գայլգետ) գավառակներ] և Ջանիկ [Բաֆրա, Թերմե, Չարշամբա, Ջանիկ (Սամսոն), Ունիե, Ֆասթա գավառակներ]:  1910թ. Ջանիկը վերածվել է «ինքնուրույն գավառի»:

Տարածքը գերազանցապես լեռնային է (Արևելապոնտական կամ Լազստանի, Գյումուշխանեի, Ջիղանայի, Ջնիկի, Կերասունտի և այլ լեռնաշղթաներ): Զգալի մակերես են զբաղեցնում անտառները (տարածքը 1/3-ը): Ունի խիտ գետային ցանց: Տրապիզոնի նահանգի մեջ էին մտնում Գայլգետի վերին, Իրիսի և Հալիսի ստորին հոսանքների հովիտները, ինչպես նաև Սև ծով թափվող բազմաթիվ այլ գետերի ավազանները [Դեգիմենտերե, Թերմոդոն (Թերմե չայ), Ծանախոձոր (Խարշիթ), Կալոսպոտամոս, Մելեթ, Յամպոլի, Պոլեմոնիոն (Բուլաման սու), Սևգետ (Կարադերե) և այլն]: Կլիման խոնավ է, բարեխառն: Ունի բարեբեր հող (հայտնի էին մրգի բազմաթիվ տեսակները, հռչակված էր տեղի ծխախոտը): Ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով (ոսկի, արծաթ, պղինձ, երկաթ, կապար, մանգան, քարածուխ, հանքային աղբյուրներ և այլն):

Հայերը Տրապիզոնի հնագույն բնակիչներից են: Մինչև XVIIIդ. նրանք զանգվածաբար ապրել են նահանգի արևելյան և հարավային շրջաններում`Համշենի (Համամշեն), Քելքիթի (Գայլգետի) և Սյուրմենեի գավառներում, Տրապիզոնում և այլ քաղաքներում: XVIIIդ. թուրքական կոտորածների ու վայրագությունների հետևանքով համշենահայերի հիմնական մասը բռնի կրոնափոխվել է (1914թ. նշված տարածքում հաշվում էին հարյուրավոր բնակավայրեր`150-200 հազար մահմեդական հայ բնակիչներով, որոնք պահպանել էին իրենց լեզուն և ազգային կենցաղը): Փոքրաթիվ քրիստոնյաններ գոյատևել էին միայն Եղնովիտ (Էլևիտ) գյուղում: Հարյուրավոր ընտանիքներ հարկադրված հեռացել են`ցրվելով Տրապիզոնի նահանգի և Օսմանյան կայսրության այլևայլ գավառներում (Կաստեմունի, Սինոպ, Նիկոմեդիա և այլն): 1895-96թթ. կոտորածներից հետո Տրապիզոնի նահանգից սկիզբ է առել հայերի զանգվածային արտագաղթ Ռուսական կայսրություն` հիմնականում Աբխազիա և Հյուսիսային Կովկաս (1914թ.այստեղ վերաբնակեցվածների թիվը շուրջ 75 հազար էր): Առաջին համաշխարհայինի նախօրյակին Տրապիզոնի նահանգում բնակվում էր շուրջ 100 հազար հայ (ըստ Կ.Պոլսի պատրիարքարանի 1912-13թթ. տվյալների`65-75հազար): Հիմնականում զբաղվում էին հողագործությամբ (այգեգործություն, ծխախոտի  և եգիպտացորենի մշակություն), արհեստներով ու առևտրով, ծովափնյա շրջաններում` նաև նավավարությամբ և ձկնորսությամբ: Տրապիզոնի նահանգում ապրում էին նաև մեծաթիվ հույներ (շուրջ 600 հազար բնակչություն, ներառյալ  XVIIIդ. բռնի դավանափոխ եղածների սերունդները), թուրքեր, լազեր, աջարացիներ, կովկասյան լեռնականներ և այլն: 1915թ. Տրապիզոնի հայ բնակչությունը զանգավածաբար ոչնչացվել է (առանձին վայրերում փոքրաթիվ ինքնապաշտպանական ուժերը ցույց են տվել հերոսական դիմադրություն): 1916թ. գարնանից Տրապիզոնի նահանգի արևելյան շրջանները` ներառյալ Տրապիզոն քաղաքը, ռազմակալվել են ռուսական բանակի կողմից, որի շնորհիվ փրկված հայերը սկսել են վերադառնալ: Սակայն 1918թ. փետրվարին օսմանյան բանակի հակահարձակումը կրկին ստիպել է նրանց մեծագույն մասին լքել իրենց բնօրրանը: Սևրի պայմանագրով` Տրապիզոնի նահանգի շուրջ կեսը (15 հազար կմ2) Տրապիզոն և Ռիզե քաղաքներով, անցնելու էր ՀՀ-ին, որը սակայն, միջազգային աննպաստ պամանների հետևանքով չիրականացավ: 1960-ական թթ. սկզբին նախկին Տրապիզոնի նահանգի տարածքում հայեր էին բնակվում Տրապիզոն (50), Օրդու (250), Սամսոն (500), Բաֆրա (400), Գյումուշխանե (300) բնակավայրերում:

Տրապիզոնի նահանգի (քրիատոնյա հայեր) բնակավայրերը (XXդ. սկզբին).

 

1. Տրապիզոնի գավառ

1. Սյուրմենի գավառակ. Ալչաքդերե, Ախոռ, ժուժկ (Ծյուշկ), Կատրա, Մախթելա, Մանտրալ, Սաթես, Սյուրմենե (Խամուրկյան) գյուղաքաղաք, Վահանաշեն, (Վահանցոց գեղ), Փերվանե, Փիրկի, Քինոսցոց գեղ, Քութոնոց (Գութաննոց):

2. Տրապիզոնի և Մաճկայի գավառակեր. Աբիոն (Չեփնցոց «թաղով»), Ալմալուղ, (Էլմալուխ), Աղնաս, Անիֆա (Դելիբալթա և Թոփալցոց օղ «թաղերով»), Արթլի, Բաջուլաղ, Բարիան (Պայրան), Դրոնա, Ջեֆանոզ (Ստեֆանո), Ջիզաքսա (Իզաքսա), Ջուրխի, Էլեմնոց, Թոց, Իստիլող (Չուքուրչայիր), Խոզարակ, Խոց (Գավագ և Կերասիա («թաղերով»), Ծիկանոյ, Ծինկիլիա, Կալաֆկա, Կավարա, Կատարուքսա, Կիլաթ, Կյուշանա, Կոխալի, Կռոմալի (Կռամելա), Կռոպի, Կուխլա, Հոլասա (Այանե և Օհանցոց «թաղերով»), Մանզելլեր, Մեծ Սամարուքսա կամ Սյուրմենե [Մինասցոց գեղ, Սկաֆա (Ըսքոֆիա), Տերտերցոց] գեղ և Տուռնացոց օղ «թաղերով», Մելեթրիա, Մեսայիզլի, Միսոխոր (Միջինգյուղ), Մունդա, Նոխածանա, Շանա, Պրասթիոս, Սամերա, Սիֆթեր, Սուքուրի, Վերանա, Տրապիզոն քաղաք, Ուզ Փոքր Սամարուքսա (Աֆիանծ և Սարայլար «թաղերով»), Քյան, Ֆիրինծուտ, Ֆոշա:

3. Աքչեաբադի գավառակ. Ախոռջուղ, Աղրիտ, Աղրոյ, Ապերա, Առղալիա, Բուռնազ, Գալայճոց գեղ, Գյունեյի, Զավուրտի (Ջաղուրտիա, Վերին և Ներքին), Էմեքսուզցեցոց գեղ, Թաթոսցոց գեղ, Թարաքճլի, Թորոսլի, Իլանա (Իլոնա), Իլե, Լաղանա, Լիկոս, Լուսինոյ, Խարակա, Խորխորոտ, Ծիվրիկա, Կալոյնա, Կապան, Կապառոն, Կարնեցո գեղ, Կըռ գեղ, Կոնդակչոց գեղ, Ղալինոս (Չոլաքցոց գեղ), Մալա (Մեծ և Փոքր), Մամադ, Մայեր, Մանկանա, Մեղրիկցոց գեղ, Միմերա, Մինասցոց գեղ, Ներսեսցոց գեղ, Պլատանա գյուղաքաղաք, Սաթարիա, Սալախոր, Սիսեռա, Տետենի, Քիրլիցոց գեղ (Քիրլի), Օքսուզցոց  մահլա:

4. Վաքֆիքեբիրի, Գյորելեի, Թիրեբոլուի (Տրիպոլիս) և Գիրեսունի (Կերասունտ) գավառակներ. Բազարսու (Սալղուջա), Բյոյուք լիման (Հիերոն), Բուլանջաք, Էլևի գյուղաքաղաք, Լարանոզ, Կերասունտ (Կիրասոն, Փառնակիա) qաղաք, Շառլի, Շըխմուսա, Թիրեբոլու (Տրիպոլիս) գյուղաքաղաք, Ֆոլ:

5. Օրդուի գավառակ. Ալաջադամ, Ալաջաղաջ, Ակբելե, Ակդամ, Ակփունար, Անաճ, Արուք (Էյրուք), Բազմանլու (Բազմոնթ), Բաթամի (Պաթամլը), Բաշ-չարդախ, Բելեն, Բիբեն (Պյուպեն), Բոզթեփե (Փերշեմբեի), Բոզթեփե (Օրդուի), Բուլթան, Գըրմա, Գյունդուզուլու, Գուզորեն, Դարլըջա, Դերելի, Դերքենդրլիք, Դուրաղ, Ենիքյոյ, Էրինջուղ (Էորենջիք), Թաշ օլուք, Թեյնելի, Թեփեքյոյ, Թոխմախդյուզ, Թողլուո, Իտրիզ, Խդըրլի, Խոշգելեր (Ղոշգելեփե), Խոջա օղլու (Հաջ-օղլու), Կաբախթեփե (Գաբաքթեփե), Կաթըրքյոյ (Էլիկ բունար, Ինգիրիշ, Ղայիշքենդիրլիք, Սարփ դերե, Քեստանե աղաջ «թաղերով»), Կայադիբի 1-ին (Գայադիպի), Կայադիբի 2-րդ, Կայաքյոյ, Կարաքիրազ (Քիրազլիք), Կարա-օլուք, Կըրլի, Կզըլեն, Կըզլիման (Կըզլիմամ), Կըզլհիսար (Գըրսար), Կզըլոթ, Կզըլջյորեն, Կուշաջա (Գոշաճա), Կուշչորեն (Գուշճորեն), Մուսաքըրք (Մուսակրան), Յազբելեն, Յազլուխ (Յանըք), Յոխուշդիբի, Յոնուզ, Շխլար, Չաթալլու (Լազքյոյ), Չաթախ (Վերին և Ներքին), Չաղման, Չամաշ (Չոմբաշի), Չամուրլու, Չայիրաղզը, Չանգալբելեն, Չավուշլար, Չոլախի, Չուխուր, Չոքդամ, Սալլար, Սաղըրլու, Սայաջա, Սարայջիք (Սաիջուղ), Տոլեյթամ, Տոնձգյոլ (Դյուզգյոլ), Ուզունմահմադ, Ուզունմուսա, Ուլույբեյկրան (Գռան), Փամբուկլուղ (Փամուքլուք), Փերշեմբե (Բարշամբա, Թեփե), Քադընջիք, Քարշըաղըզ (Քարաաշաղըզ), Քեսաջիք, Քիրազդերե, Քյոքներբել, Քյուրդ դաղ, Օջելու, Օրդու (Կոտիրոա) քաղաք, Օփրամա, Օքյուզ Էորեն (Քյոր օքյուզ), Ֆընդխլու, Ֆոտոնա (Ֆոտունա):

2. Գյումուշխանեի գավառ

Գյումուշխանե (Արգիրոկաստրոն) քաղաք, Կայմախլու (Գայմախլու), Շեյրան (Ուլուշեհրան), Ոսկեհովիտ (Էկսեհովիտ), Քելքիթ-Չիֆթլիկ (Գայլգետ) գյուղաքաղաք:

3. Ջանիկի «ինքնուրույն գավառ»

 1. Չարշամբայի գավառակ. Ահալու, Աղջագյունել, Աղուլուճ, Այվաջիկ, Աչախարման , Արփաչուղուր, Բոյաբել, Գյովջեքյոյ (Գյողջեքյոյ), Գյումբաթ, Դերեչաթաղ (Թաթուլցոց գեղ), Երընջուկ (Էրենջիկ, Բերեքեթ, Կարաջյորեն և Ճաճիլ «թաղերով»), Էյնել, Էյիրդերե (Էքրիդերե), Էորեբիլ, Թախտալուղ, Թաշլիյաթաղ (Թաշըղազ), Թերեջե, Թեքյուր [Թեքֆուր, Ս.Թագավոր), Թեքքե, Թյոնգել, Խուռշունլու (Խուրշումլի, Թաշլիդաղ, Կարա օթլուք (Կարթլուղ), Կզըլբյուք, Մելթեցոց օյմաղ, Չիֆթիչի (Չիֆթլիկ) «թաղերով»], Ծովկար բաշի (Զեվկար բաշի), Կարաաղաջ, Կոնաքլուղ, Կովլաղ, Ղաբալաք (Գաբաքլաք), Ղաբաջևիջ (Էշեքճիկրան և Խարմանլար «թաղերով»), Ղաթրանլու, Ղափուղայա, Ղոշդերե, Ճայվար, Մարթլի, Մեշելի  Բալախոր, Յայլաջիկ (Թաշլիյաթաղ), Չաթաղ, Չախմախ, Չարշամբա քաղաք, Սայքիրազ, Սըրթմասու, Սոյուղ, Ուլուփունար (Մեծ գյուղ), Փորսուղ, Քարըրքլուղ (Քյըքլի), Քարոտ գեղ, Օրդուբաշի, Օրթա օյմաղ, Օքսուզցոց գեղ (Էոքսյուզ օղլու), Ֆունդուքճի, Ֆուրունիչի (Ֆուրունջուլու):

2. Թերմեի գավառակ. Ալեմդաղ [Ամբար թեփե, Թելլիփուղար (Ուլուփուղար), Թոփուզ, Կարակայա (Քարաքայա), Քելթեփե «թաղերով»], Թերմե (Թեռմե) քաղաք, Ղոջամանաբաշի [Արզուդաղի, Գյունեջյան (Գյունեջյուկ), Թերսյաթաղ, Հոյլան, Ղարաջալի, Մախաթ, Մեշելուղ, Ջենիկգյոլ, Ջուրել, Սարիհասան, Քիրազլուղ, Օրման «թաղերով»], Սոլուջա (Սուլուճա):

3. Ֆաթսայի գավառակ. Ախլաթ, Բաջանաղ, Բորուքյոյ, Թաշ օլուք, Թեփելուղ, Խալաշլի, Կայաարադի, Յազ, Յազթեփե, Յարդիբի, Չիբուխլուղ (Չըպըրգըլըգ), Ջինար, Քենուք, Քեստենե յոխուշ, Ֆաթսա (Ֆաձա) քաղաք:   

4. Ունիեի գավառակ. Աղութան (Ալի վարազ), Բալլուղ (Պալլըխ), Էքինջուղ (Կարաարմուդ և Ֆերեջե  «թաղերով»), Էքյուզքյոյ, Թեքքիրազ, Լախանա, Կաբաթաշ, Կաբախ գիրիշ (Վեզիրոց գեղ), Կադրաման (Գարամոն), Կոզբիք (Գոզբուք), Հավզըկարա, Մելիքթեփե, Յաղբասան, Յարբաշի, Չալբողազ, Չաքալ, Ունիե (Ինես) քաղաք, Ուչփունար, Ուչքյոփրի, Փաշաքյոփրի, Փելիթյաթաղ, Քելաս, Քերփիչլուղ, Քյոյերի, Քյոքլուղ [Գյոզդերե, Դյուզթարլա, Էյրիբել, Թեքեթամ, Խաչդուռ, Մանաստըր, Յամուրջա, Յուսուֆլար (Սուֆլար), Սեյլե (Սեյլան), Օզան «թաղերով»], Ֆենեռիս:

5. Ջանիկի (Սամսոնի) և Բաֆրայի գավառակներ. Ալաչամ, Բաֆրա քաղաք, Կավաք, Կուշչուլար, Սամսոն (Ամինոս) քաղաք:

 

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱՐԱՆ

Երևան, 2003, հատոր 4

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *