Պատմական հայրենիքի աննկարագրելի ուժը…

Անժելա Սարգսյան

Թուրքագետ, հուշարձանագետ

 

Վերջապես եղա Արևմտյան Հայաստանում, եղա սեփականատիրոջ գիտակցությամբ: Աննկարագրելի զորություն կա մեր հողերում: Քայլում ես վստահ, ամուր զգում ես հողը ոտքերիդ տակ… Դու Հայաստանում ես, երբեմնի ծովից ծով Հայաստանում: Այստեղ ասես ամեն բան ծանոթ է, տպավորություն, թե նախկինում կրկին շրջել ես նույն վայրերով:  Ու սա կոչվում է գենետիկ հիշողություն:

Երեք օրում հասցրեցի տեսնել քաղաքամայր Անին, Բայազետը, Վանը, Մուշն ու Կարսը: Ու դեռ ինչքան բան չտեսա: Իսկ դա նշանակում է. պատմական հայրենիքը տեսնել ու ապրել է պետք՝ տեսնելու համար չտեսածը, զգալու համար չզգացածը:

Հիմա` համառոտ տեսածիս և տպավորություններիս մասին:

Անցնելով չնաշխարհիկ Չըլդըր կամ Ծովակ Հյուսիո լճի ափերով` ճանապարհը տանում է դեպի Կարս:  Հարկ է նշել, թե Կարսը` իր հին սև շենքերով, որքան նման է Գյումրիին: Պատահական չէ, որ վերջիններս հայտնի են որպես ‹‹քույր քաղաքներ››:

Կարսում դրոշմված են մեր պատմության թե′ հաղթանակի ու փառքի, թե′ ցավի ու տխրության էջերը:  Այստեղ քաղաքի վրա իշխում է դարերի ընթացքում անգնահատելի դեր ունեցած Կարուց բերդը, որ առ այսօր տպավորիչ է իր ազդեցիկությամբ:

Հայկական ճարտարապետության գոհարներից է Կարսի Առաքելոց եկեղեցին: Այն կառուցվել է 930-ական թվականներին, Աբաս Բագրատունու օրոք: Առաքելոց եկեղեցին 1579 թ. առաջին անգամ օսմանցիների կողմից վերածվել է մզկիթի:

Ցավով պետք է նշեմ, որ այստեղ տեսանք Եղիշե Չարենցի տունը, որից միայն կիսավեր պատերն են պահպանվել:

Կարս ժամանող զբոսաշրջիկների պարտադիր այցելության վայրերից է Կարսի քարե կամուրջը կամ Վարդանի կամուրջը: Այն կառուցվել է 10-րդ դարում, Կարս գետի վրա: Կամուրջը քաղաքի հին թաղամասերը կապել է Կարսի բերդի և Առաքելոց եկեղեցու հետ:

Յուրաքանչյուր հայի  համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի պատմության դրոշմակիր Անին: Այն տեսնելը յուրաքանչյուր հայի երազանքն է: Անին  հայտնի էր որպես  Առաջավոր  Ասիայի  ամենահարուստ,  վաճառաշահ քաղաքներից մեկը:  Անին այն խառնարանն էր, որտեղ մշակվում և ձևավորվում էին ժամանակի  մշակույթի հիմնական արժեքները: Այս  բազմազգ քաղաքն` իր հոյակապ  կառուցվածքներով, արհեստագործական բարձր արվեստով և  մշակույթի բազմաթիվ հուշարձաններով մի կենտրոն էր,  որը  ժամանակին  դեպի  իրեն էր ձգում  գավառներում և մյուս մանր թագավորություններում գործող արհեստավորներին, նկարիչներին,  ճարտարապետներին:

Իր տիպիկ միջնադարյան կառուցվածքով՝ միջնաբերդով, շահաստանով, արվարձաններով և պաշտպանական նշանակություն ունեցող պարիսպներով, խանդակներով ու գետնուղիներով, Անին իր ուրույն դերն է ունեցել Հայաստանի պատմության մեջ ՝ որպես 10-րդ դարի հռչակավոր մայրաքաղաք:

Անիում մեզ անմիջապես դիմավորում են քաղաքը հավերժ հսկող Անիի Սմբատյան կամ Սմբատաշեն (989թ.) պարիսպները, որոնք կառուցվել են այն պատճառով, որ   քաղաքի զարգացման հետևանքով նրա սահմաններն ընդլայնվել էին և դուրս գալով Աշոտյան կամ Աշոտաշեն (963-64 թթ) պարսպապատերից` ընդգրկել հյուսիսային սարահարթը:

Այսօր, լինելով Անիում, տեսնում ենք նաև բազմաթիվ կիսավեր եկեղեցիները՝ Տիգրան Հոնենց եկեղեցին, Անիի Կուսանաց վանքը, Աբուղամրենց Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին, Անիի Մայր տաճարը ու այս շարքը կարելի է երկար շարունակել:  Այս փաստով է պայմանավորված Անիի ՝ ‹‹հազար ու մի եկեղեցիների մայրաքաղաք›› անունը:

Պայմանավորված քաղաքական, տնտեսական ու պատերազմական գործոններով՝ Անիից պահպանվել են միայն ավերակներ, որոնք, կրելով դարերի հետքը, պատկերացում են տալիս իրենց ամբողջական տեսքի և նշանակության մասին:

Այսօր արդեն այդ քաղաքը, թեկուզ ավերակների տեսքով, վկայությունն է միջնադարում Հայաստանի զարգացած քաղաքաշինական մշակույթի և, առհասարակ, Հայաստանի բազմաչարչար ու միևնույն ժամանակ հագեցած   պատմության:

Հետաքրքրական կանգառներից էր նաև Բայազետը: Այստեղ տպավորիչ է Դարոյնքի կամ Բայազետի հինավուրց բերդը, որի մասին գերմանացի ճանապարհորդ Վագները գրել է. ‹‹Հանդուգն ու հրաշակերտ մի շինվածք է, այնպիսի տեղերի վրա հաստատված, որ բազեներն ու անգղները հազիվ թե կհամարձակվեն բույն դնելու››:  Իրապես բերդը տպավորիչ է իր տեղադրությամբ, այն ասես հսկում է ամենքին ու ամենին:

Մինչև 14-րդ դարը Բայազետը կոչվել է Դարոյնք: 15-րդ դարից արդեն օսմանյան սուլթան Բայազետ Առաջինի անունով վերանվանվել է Բայազետ:

Հայ ժողովրդի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունեն Վան քաղաքը, Վանա լիճը, ինչպես նաև Աղթամար կղզին, որը հայոց ազգային պատմության ու մշակույթի փառքն է եղել: 10-րդ դարում, Գագիկ Արծրունի թագավորի օրոք այս նշանավոր կղզին շենացել, պայծառացել ու հասել է ծաղկման գագաթնակետին, իսկ Սուրբ Խաչի տաճարն էլ դարձել է հայ ժողովրդի նյութական մշակույթի միջնադարյան աննման հուշարձաններից՝ իր բարձրարվեստ քանդակներով և հորինվածքի կատարելությամբ:

Այն մնում է որպես հայ ժողովրդի պատմական անցյալի լուռ վկա:

Անմոռանալի է Մուշը, որտեղ տեսնում ենք` ինչպես է կիսավեր Սուրբ Մարինե եկեղեցին հսկում տարածքին և հայկական հետքի մնացորդներին:  Հիշողությանդ մեջ է դաջվում Բերկրիի ջրվեժը՝ իր շքեղությամբ, Սուլուխի կամուրջը, որը հսկում է Արևելյան Եփրատ կամ Արածանի գետին և Հովվի կամուրջը, որը լուռ կիսում է Արաքսի դարավոր ցավը:

Այնքան շատ ու տարբեր են ապրումները, զգացողություններն ու հիացմունքը, որ դժվար է նկարագրել ստացած տպավորությունները: Անմիջապես վերադարձից հետո, կարծում էի անվերջ պետք է խոսեմ ու պատմեմ տեսածիս մասին, բայց… Բայց որքան էլ խոսեմ` դա տեսնել ու զգալ է պետք,  քանզի ոչ մի բառ չի կարող  արտահայտել պատմական հայրենիքի գեղեցկությունը, կարոտը, անառիկ բերդերի ուժը, Անիի ավերակներում  զգացած ցավն ու ափսոսանքը, Անիի աննկարագրելի գեղեցիկ  երկինքը, որը հավերժ հսկում է  քաղաքին  ու դարեր ի վեր կրում վերջինիս ցավը, Վանա լճի ալիքների ձայնը, որ անվերջ ականջիդ է…

Մի խոսքով այն ամենը, ինչ հասցրեցի տեսնել ու զգալ այդ երեք օրերի ընթացքում, անմոռանալի ու աննկարագրելի է… Միակ բանը, որ հստակ է. այս ամենը դաջվում է հիշողությանդ մեջ ու ստիպում անընդհատ մտածել վերադառնալու, ամենը նորից տեսնելու, նորերը բացահայտելու մասին… Շնորհիվ հիշողությունների` այս զգացողությունը օր օրի միայն խորանում է, ու սա կոչվում է անսահմա~ն կարոտ…

Akunq.net 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *