Որտե՞ղ են Վանի այն գեղեցիկ այգիները

 

«Սըհքեի սեխի բույրը հասնում էր կիլոմետրերի հեռավորությունից», «Քանի դեռ Վանում չէր գործում ցեմենտի գործարանը, մեր տները հողից էին պատրաստվում, շուրջբոլորը այգի ու պարտեզ էր», «Այգիներում տեսակ-տեսակ խնձորենիներ կային», «Բոլորը այգի ու պարտեզ ունեին, որի շնորհիվ ամեն տեսակ միրգ ու բանջարեղեն կգտնվեր, պահածո ասված հասկացությունը չկար»… Այս բոլոր խոսքերը պատկանում են մի ժամանակ այգիներով ու պարտեզներով հարուստ Վան քաղաքի մոտ անցյալին ծանոթ մարդկանց: Այժմ այդ Վանին փոխարինել է բետոնապատ մի քաղաք: Վանի տասնյակ, հարյուրավոր մրգի ու բանջարեղենի ծառերը չորացել են: Նրանց փոխարինել են անհամ միրգն ու բանջարեղենը:

Օզել Մերալ Յըլդըզ, Համիթ Քարաքուշ

Վանի շրջանի գյուղատնտեսության ու անտառային տնտեսության տնօրինության կողմից անցած ամիս սկսված և մեծ աջակցություն ստացած՝ անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեղական մրգի տեսականու պատվաստման փորձերը Վանի բնակիչներին հիշեցրել էին քաղաքի մի կարևոր կորստյան մասին: Այդ հողերը, որոնք ոռոգվում էին ուրարտացիների ոռոգման համակարգի վրա կարևոր ինժեներական աշխատանքներ կատարելուց հետո ստեղծված համակարգով, որտեղ հայերը ժամանակին ամենաորակյալ խաղողը, ինչպես նաև՝ բազմատեսակ միրգ ու բանջարեղեն էին աճեցնում, ժամանակի ընթացքում բետոնապատվեցին, ու տեղական արտադրանքն անհետացավ:

Երբ Վանում աճեցվում էր Սըհքեի սեխի տեսականին ու Ֆիդանլըքում ու բազմաթիվ թաղամասերում խնձորենու առնվազն 14 տեսակ կար, քաղաքի չորս կողմում գտնվող 24 ջրամբարների միջոցով ոռոգման հնարավորություն էր ստեղծվում, և յուրաքանչյուր տան այգում, պարտեզում ամեն տեսակի միրգ ու բանջարեղեն էր աճեցվում, իսկ այժմ Վանում բազմացել են դրսից բերվող միրգն ու բանջարեղենը: Երբ կրկին օրակարգ է բերվել Վանի բետոնապատված ու դրսից կախյալ լինելու հարցը, ևս մեկ անգամ քննարկվեցին նաև Վանի հարստությունները, անցյալում  տեղական բերքն ու այդ բերքի տեսականին։ Հին Վանը լավ ճանաչող մարդիկ այդ մասին պատմել են Շիրվանին: Ֆիդանլըքի նման թաղամասերը բետոնապատվել են, որի պատճառով խնձորենիների տեսակները վերացել են, միրգն ու բանջարեղենը դրսից են բերվում, Վանի հին օրերը հիշողները հետևյալն են ասում. «Ու՞ր է այն հին Վանը»:

Երբ գնացինք Վան, շրջանի գյուղատնտեսության ու անտառային տնտեսության տնօրինությանը կից բուսական արտադրանքի և բույսի առողջության խմբի կողմից անհետացման վտանգի տակ հայտնված մրգատու ծառերի պահպանության նպատակով ամբողջ քաղաքում, ըստ պահանջի, պատվաստումներ էին արվում: 16 տեսակ մրգի ու 5 տեսակ բանջարեղենի գենային աղբյուրները պահպանության տակ են առնվել։ Դրանք հնուց ի վեր աճեցվում էին, սակայն հատվելու ու բնակելի շենքեր կառուցելու պատճառով ոչնչացման վտանգի տակ են գտնվում: Այդ շրջանակում երկար տարիներ աճեցված տեղական տեսականու տարածման համար աշխատանքներ են սկսվել: Կարմիր պինդ խնձոր, թթու խնձոր, փափուկ խնձոր, հյութեղ տանձ և այլ տեսակի մրգատու ծառեր պատվաստվել են անվճար կերպով։ Ահա այդ պատվաստումներն էլ Վանին ու նրա բնակիչներին հիշեցել են մի ժամանակ ամեն տան պարտեզում եղած տեղական հարստությունների մասին։

Հնում՝ կանաչ, իսկ այժմ գորշ Վան                 

Սրանից 50 տարի առաջ  «Կանաչ Վան» անունով հայտնի մեր քաղաքում ներկայում գրեթե անհնար է ինչ-որ կանաչ բան տեսնել: Հատկապես 2011 թ. տեղի ունեցած երկրաշարժից հետո  վերակառուցվող քաղաքում պարտեզ ունեցող բազմաթիվ տներ են քանդվել, նրանց փոխարեն մեծ-մեծ շենքեր են կանգնեցվել: Մի ժամանակ կանաչ Վանը ներկայում չորացած վիճակում է: Այսպես, հատկապես խնձորի տեսականիով հայտնի Ֆիդանլըքը կամ մեկ ուրիշ անվամբ Էմին փաշայի ու դրա նման բազմաթիվ թաղամասեր էլ բետոնապատման զոհը դարձան: Ամեն անցնող օրվա հետ ավելացող ասֆալտապատումը վերացրեց նաև Վանի կենտրոնում մնացած ու վերջին շունչը փչող տարածքները և տեղական մրգատու այգիները։ Վանը սկսեց դառնալ միրգ ու բանջարեղեն ներկրող քաղաք: Կորուստները թվելիս Վանի հայտնի դեմքերն ուշադրություն հրավիրեցին այն փաստի վրա, որ Վանի կարևոր արժեքները վերացման վտանգի տակ են և ասացին, որ կարոտում են նախկին Վանը:

Ըրաք. Սըհքեի սեխը շատ հայտնի էր 

Վանի առևտրական բորսայի ու Վանի առևտրի ու արդյունաբերական պալատի նախկին նախագահ Ֆերիդուն Ըրաքը, «Շեհրիվան» պարբերականին տված հարցազրույցում շեշտել է, որ տարիներ առաջ Վանը հայտնի է եղել  իր այգիներով, պարտեզներով ու, հատկապես, խաղողի այգիներով, ապա՝ հավելել. «Վանից Սըհքե գնալու ճանապարհին արևը ծառերի տակից չէր երևում: Մինչ վերջերս հպարտանում էինք Իսքելե պողոտայում գտնվող ծառերով ու ջրամբարներով: Իհարկե, մեր պարտեզներում ու այգիներում փափուկ խնձոր, թթու խնձոր,  քաղցրահամ տանձ և այլ մրգեր ունեինք. Վանում յուրահատուկ մրգեր կային: Սըհքեի սեխը շատ հայտնի էր: Սակայն մեր օրերում, ցավոք սրտի, դրանցից միայն հուշեր են մնացել: Դրա պատճառն այդ օրվանից մինչ օրս պաշտոնավարած տեղական կառավարիչների կողմից անհրաժեշտ հոգատարության չցուցաբերումն է: Նրանց մեղքի բաժինը շատ մեծ է: Որոշ ժամանակ առաջ սոցիալական ցանցում ուրախալի մի լուրով կիսվեցի:  Դա էլ շրջանի գյուղատնտեսության և անտառային տնտեսության տնօրինության կողմից իմ նշած ծառերը պատվաստումներ անելն էր: Մեզ մոտ նշված ծառերը պատվաստեցինք: Հուսով եմ՝ գյուղատնտեսության ու անտառային տնտսության տնօրինությունը կհաջողի»:

 Ըշըք. Հնում մարդիկ աշխատասեր էին, դրա համար էլ ծառ էին տնկում

Հանրությանն առավելապես վանեցի Նիհաթ հոջա անվամբ հայտնի, իր հրապարակումներով Վանը ներկայացնելու գործում մեծ ներդրում ունենած ու Վանի անցյալը վառ պահող Վանի «Սիրելի տներ»-ի տնօրեն Նիհաթ Ըշըքն ուշադրություն հրավիրեց նրա վրա, որ երբ Վանը դարձավ քաղաք, այլևս նախկինի նման կանաչ չէ ու ավելացրեց. «Հետզհետե ավելացող բնակչության պատճառով, ցածրահարկ տների փոխարեն, անցում կատարվեց բարձրահարկ շենքներին, և այգիներին սկսեցին փոխարինել բետոնե շենքերը: Բացի այդ` տեղական ծառերը ծերացել են: Այդ պատճառով էլ հատվում են: Հնում մարդիկ աշխատասեր էին, ծառ էին տնկում, սակայն հիմա, ցավոք սրտի, մարդիկ դրան կարևորություն չեն տալիս: Շրջակա միջավայրին ու բնությանը կարևորություն չտվող սերունդ է մեծացել, ինչի պատճառով հատվող ծառերի փոխարեն նորերը չեն տնկվում: Պատրաստին սովոր սերունդ է մեծանում: Հնում սովորություն կար, զբաղվում էին այդ գործով, իսկ հիմա տեղն էլ ունենք, բայց չենք զբաղվում»:

Մանուկ հասակում միշտ գնում էինք խնձորի ծառերի մոտ

Ըշըք. «Մեր հայրենակիցները ծույլ են: Հիմնարկներին, հատկապես շրջանի գյուղատնտեսության տնօրինությանը շատ գործ  է մնում անելու: Տեղական  արտադրանքի շարունակությունն ապահովելու համար ևս քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների և կառույցների վրա շատ գործ է մնում: Հնում Սըհքեի սեխ կար, որն ավանակի սայլերի վրա բարձած՝ բերում, վաճառում էին: Բույրը հեռվից էր գալիս: Մանկությունից վառ հիշողություն է մնացել դրա մասին: Հնում Էդրեմիթում խնձորի բազմաթիվ ծառեր կային: Սակայն հիմա դրանք գտնելը շատ դժվար է: Մեր մանկության տարիներին միշտ խնձորի ծառերի մոտ էինք լինում, սակայն, ցավոք սրտի, հիմա այդ ամենից զրկված մի սերունդ է մեծանում»:

Քայաչելեբի Մեր հայրենակիցները ձմերուկները գցում էին ջրամբարների մեջ

Նախկին լրագրող Ումիթ Քայաչելեբին «Շեհրիվան»-ին տված հարցազրույցում տեղեկացնում է, որ երբ ներկայիս Վանը համեմատում ես նախկին Վանի հետ, հասկանում ես, որ նրանց մեջ ահռելի տարբերություն կա. «50-ական թթ. Վանի բնակչությունը չէր հասնում 20 հազարի, և այնտեղ կար 11 թաղամաս: Էրեք լեռանը նայող հատվածում, այսինքն`արևելքից արևմուտք ընկած մասում 24 ջրամբար կար, ներկայում դարանցից չորսն էլ չի մնացել: Ջուրն այդ ժամանակ պետք էր, քանի որ այգիներ, պարտեզներ ունեինք: Ի տարբերություն տեղի պետական պաշտոնյաների ու բյուրոկրատական  ներկայացուցիչների՝ Վանում բնակվող ընտանիքները 2 սերնդի հասնող այգիներ ունեին: Նրանց մի մասն էլ այգուց ու պարտեզից բացի ուներ նաև հողամաս: Դրանք ջրելու համար ոռոգման համակարգի կարիք կար: Այդ համակարգը ամեն տեղ Վանին կյանք էր պարգևում: Բահչիվան թաղամասում, որտեղ մենք մնացինք, երկու կողմից ջրամբարներ կային: Հատկապես ամռան ամիսներին ջրի խշոցից էինք արթնանում: Մեր տունը լցվում էր ջրի ձայնով: Այն ժամանակ, երբ դեռ Վանում սառնարաններ չկային, հայրենակիցները ձմերուկները թողնում էր այդ ջրամբարների մեջ: Դրանք բետոնապատ չէին, այլ՝ հողից էին: Այն ժամանակ գողություն-թալան չկար: Մարդիկ իրենց խմիչքն ու ուտելիքը հանգիստ խղճով թողնում էին այդտեղ՝ սառչելու»-ասաց նա:

Հողե տներին փոխարինելու եկան բետոնե շենքերը

Քայաչելեբին ասում է. «Այգիներում ու պարտեզներում ինչեր ասես, որ չկային: Աստծու տված ամեն տեսակ միրգ ու բանջարեղեն կար: Այդ շրջանում մեր բոլորի տները հողածածկ էին, քանի որ ցեմենտի ֆաբրիկան դեռ չկար: Հողե տներում հատակը, գերանները պատրաստվում էր բարդու ծառից: Իսկ հիմա ասում ենք, թե բարդու փոշին տարածվում է, ու կտրում ենք ծառերը: Վանում ցեմենտի գործարանի գործարկումից հետո՝ 68 կամ 69 տարվա ընթացքում, հողե տներից անցանք բետոնե տներ կառուցելուն: Երբ հողե տներ էլ չմնացին, անցանք բազմաբնակարան շենքեր կառուցելուն»:

Քայաչելեբի Հարևանությունը հարազատության նման էր

Քայըչելեբին նշում է, որ հնում բաց պատշգամբերով ու զարդարուն պատմական հողե տներ կային և ավելացնում է. «Ամեն դռան առջևում երկու թակաղակ կար, մեկը տանտիրոջ գալու ժամանակ էր օգտագործվում, մյուսը՝ հյուր գալու: Տանտերը թակում էր փոքր թակաղակով, իսկ հյուրը՝ մեծ թակաղակով: Վանի տներում զանգեր չկային: Մեր տան դռները զարդարուն էին, ու շատ գեղեցիկ մթոլորտ էր ստեղծվում: Ամռան ամիսներին մեր տների առջևում ինքնաեռեր կային: Նույն փողոցում գտնվող մարդկանց հետ բարեկամական կապեր կային:  Հարևանություն արդեն իսկ անում էինք, բայց այն ժամանակ հարևանությունը հարազատության նման էր: Սովորություն կար մեկը մյուսին այգի կամ պարտեզ հրավիրելու: Մարդիկ հադուրժող էին մեկը մյուսի նկատմամբ: Համբերատար էին, մարդիկ մականուններ էլ ունեին»:

Հնում  խնձորենիների տասնյակ տեսականի կար

Քայաչելեբին նշում է նաև, որ Վանում պարտեզների շարքին նայելիս շատ սլացիկ ծառեր կարելի էր նկատել, ապա ավելացնում է. «Արևը սիրող ծառերը հայտնի մի տեղում էին տնկում: Ստվեր անող ծառերը, բարդիները պարտեզի չորս կողմում էին տնկում։  Ընկույզի ու սերկևիլի ծառերը միշտ պարտեզի վերջնամասում էին լինում: Մեր պարտեզում հատ ու կենտ եղևնիներ կային: Երբ գալիս էր նրանց եղանակը, բույրը փողոցով մեկ տարածվում էր: Արմավենու պարտեզներ էլ կային, նրանց բույրը լրիվ այլ մթնոլորտ էր ստեղծում: Եղևնիներ կային, որոնք մարդկանց անպատմելի հաճույք էին պատճառում: Այդ ժամանակ այդ ծառերի բույրը կարծես գարնանամուտն էր խորհրդանշում»:

Քայըչելեբի. «Խաղողը խաղողին նայելով է սևանում»:

Որպես վերջաբան Քայըչելեբին հետևյալն ասաց. «Բոլորը այգի ու պարտեզ ունեին, ինչի շնորհիվ ամեն տեսակ միրգ ու բանջարեղեն կգտնվեր Վանում: Պահածո ասված երևույթ չկար այդ ժամանակ: Պարտեզներում գտնվող միրգն ու բանջարեղենը մարդկանց ձմեռային պահուստն էր: Ամռանը սալորը հավաքում ու մուրաբա էին պատրաստում: Կտուրներին չիր էին չորացնում:  Հողամասից լոլիկ էին հավաքում ու խյուս պատրաստում: Կաթով ու ցորենով ճաշատեսակ էր պատրաստվում: Մեր կտուրները երբեք դատարկ չէին մնում: Այս բոլորը պատրաստվում էր տանիքներում՝ որպես ձմռան բաժին և օգտագործվում էին ձմեռային ամիսներին: Հնում մեր պարտեզները ներկայիս զբոսայգների նման էին: Ժամանակի ընթացքում բետոնե տներն ավելացան, այսինքն` «Խաղողը խաղողին նայելով է սևանում» ասույթի համաձայն, հարևանը հարևանին նայելով՝ սկսեց կառուցել բետոնե տներ։ Մեր այգիներն ու պարտեզները քչացան»:

Քալի Երեխաներն առօրյա կյանքի մեջ էին մեծանում

«Վան սեսի» թերթի խմբագիր և Վանի պատմությանը քաջատեղյակ մարդկանցից մեկը՝ Իքրամ Քալին էլ հետևյալն ասաց. «Հին Վանը այնպիսի քաղաք էր, որտեղ կարելի էր ապրել: Վանն իր հոգին է կորցրել, իր ինքնությունը: Այն բետոնացվեց,  հետընթաց ապրեց: Հիմա Վանը դարձել է զուտ գումար աշխատելու քաղաք: Մարդիկ շատ են փոխվել: Նախկինում վանեցիները տարբեր էին: Քաղաքը յուրատեսակ գեղեցկություն ուներ: Ամեն ինչ սիրո ու հարգանքի մթնոլորտում էր արվում: Հնում մեր պարտեզներում խնձորենիների տասնյակ ծառեր կային:  Մեր պարտեզները բոլորինն էին: Երեխաները առօրյա կյանքի մեջ էին մեծանում: Ամեն ինչ շատ գեղեցիկ էր: Ինքնության տարբերությանը կարևորություն չէր տրվում: Բոլորն իրենց վանեցի էին զգում: Այդ առումով ամեն ինչ այլ գեղեցկություն ուներ»:

http://www.sehrivangazetesi.com/haber-nerde-van-in-o-guzelim-baglari-52347.html

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *