Ճամփորդություն Սասունից Երևան

Կարոտ Սասունյան

Շատ հուզված եմ, տեղս չեմ գտնում։ Մեքենաս եմ նստելու ու շրջեմ Սասունով։ Նման դեպքերում միշտ եմ հուզվում, քանի որ Սասունն իմ հայրենիքն է, ծննդավայրս։ Սակայն այս անգամվա հուզմունքիս պատճառը դա չէ, Երևան կատարելիք ճամփորդությունս է։ Սասունին կից Փասուր գյուղը ներկայիս Դիարբեքիրին կից Քուլփ գավառակն է։ Մոտ 130 կմ ճանապարհ պետք է անցնել Դիրաբեքիրից Քուլփ գնալու համար։ Ուղևորությունը շուրջ 2 ժամ է տևում։  3-4 վայրում զինվորական ու ոստիկանական  անցակետերում արվող ստուգումներից հետո կարելի է գնալ գավառակ։

Վերջապես հասնում եմ Սասունի Փասուր գյուղ։ Նախ այցելում եմ ծնողներիս ու ասում, որ Երևան եմ գնալու։ Երևանում է ապրում մորս քեռու ընտանիքը։ Մայրս իր քեռու ընտանիքի համար Սասունի չյորեքն ու Սասունի հայտնի չոքելեքն է պատրաստում (մաղադանոսով ու առատ յուղով պատրաստվող հաց)` հարազատներին ուղարկելու համար։

Այնուհետև Միրան-ի Չեշմեսիի անմիջապես վերևի մասում գտնվող Արթին հորեղբոր այգին եմ գնում։ Մեզ պատկանող այս այգին հետագայում ստիպված ենք եղել գնել։ Այգում պապիս հետ միասին  շատ մրգատու ծառեր ենք տնկել։ Հետագայում հայրս ևս բազմաթիվ մրգատու ծառեր է տնկել։ Ամենալավ միրգը պապիս հետ տնկած ու խնամած մեր ծիրանենիներն էին, որոնք նոր-նոր էին սկսել հասունանալ։ Ծիրանի այս տեսակը  Փասուրում  միայն մեր այգում կար, այդ պատճառով էլ բոլորն այդ ծիրանից էին ուզում։ Շատ մեծ ու հասուն այս ծիրանից երկու հատ ուտելուց հետո հագենում ես, իսկ երբ երկու կես ես անում, ներսից մեղր է ծորում։ Կարծում եմ, որ մեր Սասունի այգում աճող ծիրանը Մալաթիայի ու Երևանի ծիրանից ավելի լավն է։

Հաջորդ օրն ինձ ուղեկցող հորեղբորս որդու հետ ճամփա ենք բռնում դեպի Անդովկ լեռ։ 3 կմ անցնելուց հետո հասնում ենք Փասուր գետի մոտ։ Չնայած ամառային եղանակին՝ Ահարոնքի հովիտն ու նրա լանջին գտնվող Հընզե, Շիրնաս, Ներչըք, Գըրընդես ու Քոչըքա գյուղերը պատված էին կանաչով։ Փասուր գետի  երկայնքով առաջ շարժվելիս  անտարբեր չենք անցնում Qaniya Bawiya (ռևմատիզմը բուժող աղբյուր) աղբյուրի մոտով ու ջուր ենք խմում։ Ապա 11 ոլորաններ ունեցող Քենդալի գագաթն ենք մագլցում։ Քենդալի գագաթին ավերված մի ամրոց է եղել։  Այդ ամրոցը  հովտին իշխող գագաթի վրա է կառուցվել։ Հովտի մուտքն սկսվում է այդտեղ ու վերջանում Մուշում։ Ոլորանները հաղթահարելուց հետո Սորեվանք հարթավայրն ենք հասնում։ Մեր ձախ կողմում են գտնվում հանգած հրաբուխ Դորշին լեռան ու նրա փեշերին գտնվող Էանդսքար (Ասքար/Էսքար/Քարլըք) գյուղը: Այնտեղ ամեն տարի թե՛ մուսուլմանները, թե՛ քրիստոնյաները երդում են տալիս ու մատաղ անում։ Այդտեղ է գտնվում Սուրբ Գևորգի եկեղեցին, որտեղ տատիս հայրը` Տեր Հայր Վարդանը, քահանա է եղել։ Հովիտը Փասուր գետի երկայնքով շարունակում է տարածվել մոտ 40 կմ։

Այդ հովտում՝ Անդովկ լեռան փեշին, տասնյակ գյուղեր ու թաղամասեր կան։ Դրանք շատ նոսր են բնակեցված։ Շատ տեղերում մի թաղամասում միայն մեկ կամ երկու տուն կա, կան նաև թաղամասեր ու գյուղեր, որտեղ տներն ավելի շատ են։ Սակայն նման վայրերը շատ քիչ են խիստ եղանակի ու բարձր լեռնային գոտում գտնվելու պատճառով։ Սորեվանք հարթավայրն անցնելուց հետո հասնում ենք Փանագի շրջան։ Այդտեղ զինվորական անցակետերն անցնելուց հետո շարունակում ենք ճամփան։ Փանագի շրջանի ծայրամասային հատվածում «Ամրոցի կտոր» անվանվող և բարձր ժայռի վրա ստեղծված երեք ֆիդայական հենակետ կա։ Հենակետերը Փանագի շրջանում գտնվող հովտի ելումուտը վերահսկող  վայրում էին, որտեղ Գևորգ Չաուշը ու Իսրոն և ֆիդայական այլ խմբապետեր  ու ֆիդայիներ են հերթապահել։  Այդ ժամանակ այնտեղով  թռչուն իսկ չէր թռչում։ Քուրդ բաշիբոզուկների մղձավանջն էր դարձել այն։ Հովտով անցնելու ժամանակ նրանք շատ զոհեր են տվել, ինչի մասին մինչ օրս պատմվում է։ Դիմացի լանջերին մեծ ու փոքր Նեդերան շրջանին պատկանող Խաչուգա, Խամփուշ, Քըժըք, Մըրիշքա, Գովեյի նման` ցրված թաղամասեր կան։ Այստեղ ապրողներն ապրուստը հիմնականում վաստակում են անասնաբուծության, ընկուզենու մշակման ու շերամապահության միջոցով: Կենդանիներին արածեցնելու համար փոքրիկ-փոքրիկ դաշտերում եգիպտացորեն ու գարի են ցանում։ Սակայն գարնան ամիսներին ավելուկ, շուշան,  պրասա սոխ և  վայրի այլ  խոտեր են հավաքում ու ծախում։ Աշնանը շատ լավ լեռնային ուրց է աճում այստեղ։

Այդտեղով անցնելուց հետո շատ ենք մոտենում Անդովկ լեռանը։ Քեղըրվանգին (ՔյուղՎանք) կից Բելիմ, Սևիք, Քափան  թաղամասերի հետևի լանջից արդեն շատ լավ է երևում Անդովկ լեռան մոխրագույն ու լերկ գագաթը։ Քեղըրվանգ գյուղը 1915 թ. առաջ մոտ 200 տուն է ունեցել, սակայն այսօր միայն 8-10 տուն է մնացել։ Բոլոր բնակիչները քրդեր են։ Գյուղում Սուրբ Ստեփան անունով մի եկեղեցի էլ կար։ Այսօր այդ եկեղեցին ավերվել  է գանձախույզների կողմից։ Հովտի աջ եզրային լանջին՝ Անդովկ լեռան անմիջապես ներքևում են գտնվում Գելյեգուզանին կից Քեփր ու Քեփըրնիգ թաղամասերը, իսկ առջևում Գելիյեբլուր, Գելիյեսան դժվարանցանելի անտառներն են։

Արդեն Շեն շրջանում ենք։ Դա յայլաների շրջան է։ Քրդական Բադըքան (Փադըքան) աշիրեթին պատկանող Շեն յայլան գտնվում է հարավարևմտյան մասում Սերե Սփի լեռան (Սպիտակ լեռ/ գագաթ), հյուսիսային հատվածում` Կաքավի աղբյուրի,  արևելյան հատվածում` Գելիեգուզանի շրջանի ու Անդովկ լեռան միջև, գետի հունի մոտ։ Բադըքանցի քրդերն ամեն տարի, գարնան սկզբին այդտեղ են գալիս, իսկ ձմռան սկզբին` վերադառնում իրենց գյուղ։ Բադըքան աշիրեթը այս յայլան իր իրական տերերին (հայերին) կոտորելու միջոցով է  զավթել։ Շեն յայլան անցնելուց հետո, Մուշի սահմանին չհասած` լեռն ենք մագլցում Կաքավի աղբյուրի մոտով , ճանապարհի վերջնահատվածում են գտնվում Դարբնի փողոցը, իսկ վերջինիս դիմաց էլ Քերենգան գյուղն է։ Կաքավի աղբյուրը Անդովկ լեռան հյուսիսային լանջին՝ մոտ 2700 մետր բարձրության վրա է գտնվում։ Այդ աղբյուրից շատ սառը ջուր է հոսում, այնքան պաղ, որ ձմերուկը աղբյուրի ջրի տակ մի քանի րոպե մնալուց հետո մասերի է բաժանվում։ Այդտեղից ջուր խմելուց հետո ծաղիկ ենք հավաքում Անդովկ լեռան լանջից, 1894-95 թթ. պատերազմի ընթացքում փամփուշտն ու ուտելիքը վերջանալուց և բռնվելուց հետո սպանված ֆիդայիների արյունով ցողված հողից` Երևանում գտնվող Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր տանելու համար։

Շարունակելի…

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *