Մանբիչը Հայոց ցեղասպանության ընթացքում

Սերդար Քորուջու

Թուրքիայի ու ԱՄՆ-ի համաձայնության գալուց հետո այս շաբաթ բոլորի հայացքները սևեռվեցին դեպի Սիրիայի հյուսիսում գտնվող Մանբիչ։ Այն մոտ 100 տարի առաջ էլ է օրակարգում եղել։ Պատճառն էլ այն էր, որ Մանբիչը եղել է այն վայրերից մեկը, որտեղ Ցեղասպանության ժամանակ հայ գաղթականներ են մնացել։

Սիրայի պատերազմից առաջ Մանբիչի անունը շատ քիչ էր լսվել միջազգային հանրության շրջանում ու Թուրքիայում։ Այնտեղ կա մոտ 100 հազար բնակչություն, որտեղ ապրում են արաբներ, քրդեր, չերքեզներ, թուրքմեններ ու հայեր։ Մինչդեռ մոտ հարյուր տարի առաջ նրա ունեցած կարևորությունը պայմանավորված էր նրանով, որ այն Հայոց ցեղասպանության ժամանակ գաղթականների հանգուցային կետերից մեկն էր։ Ըստ Ռայմոնդ Գևորգյանի «Հայոց ցեղասպանություն» գրքի, որի թուրքերեն թարգմանությունը հարատարակվել է «Իլեթիշիմ» հրատարակչության կողմից, Չմշկածակ գավառի կենտրոնում գտնվող 1․348 հոգուց բաղկացած հայ բնակչության մի մասն էլ այդտեղով է անցել։ Գործընթացը սկսվում է 1915 թ․ մայիսի 1-ին՝ հայկական դպրոցներում, հայ պաշտոնյաների տներում և խանութներում կատարված խուզարկությամբ։ Քաղաքի 18 առաջադեմ անձինք ձերբակալվում են: Պաշտոնյաները փնտրում էին հայերի կողմից թաքցված զենքեր։ Հաջորդ օրը մոտ 100 հայեր ևս կալանավորվում են և ենթարկվում այլ վայրերի բնակիչներից էլ ավելի կատաղի խոշտանգումների։ Բազմաթիվ տղամարդկանց գամում են պատերին։

Ուրֆայում ճանապարհը երկու մասի էր բաժանվում

1915 թ․ հուլիսի 1-ին տեղահանության հրաման է արձակվում։ Հայտարավում է, որ արգելվում է վաճառել անշարժ ու շարժական գույքը, որոնք համարվում են «պետական գույք»։ Հուլիսի 2-ին՝ ուրբաթ օրը, մոտ 1000 մարդ տարվում է դեպի Արաբկիր։ Ոլոր-մոլոր ճանապարհների պատճառով երեք շաբաթ է տևում մինչև, որ հասնում են  Խարբերդ։

Քարավանը, Էրգանի/ Մադեն ճանապարհին հասնելու ժամանակ,  ականատես է լինում ահասարսուռ տեսարանների․ երևում էին Տիգրիս գետի ափին ցրված հարյուրավոր դիեր։

6 շաբաթ շարունակ քայլելուց հետո Սիվերեք հասած քարավանի անդամներից ոմանք թալանվում են, իսկ ոմանց կոկորդն էլ կտրում ու սպանում են։

Հաջորդ կանգառը  Ուրֆան էր։ Այդտեղից ճանապարհը երկու մասի էր բաժանվում։ Այն ժամանակ, երբ ոմանց ուղարկում էին դեպի Սուրուչ, իսկ մյուս մասին էլ` դեպի Ռաքքա, քարավանում այլևս ծեր մարդ մնացած չի լինում։ 150 կնոջ հաջողվում է հասնել Հալեպում գտնվող տարանցիկ ճամբար։ Այս ընթացքում նրանք Բաբի հետ միասին Մանբիչով էլ են անցնում։

Չմշկածակ գավառին կից գյուղերի ճակատագիրն էլ է նմանատիպ լինում։ Քարավանը մոտավորապես հուլիսի 10-ին ճանապահ է ընկնում։ Եփրատի ափին ուղեկցողները նրանց ցույց են տալիս տղամարդկանց՝ արյան մեջ շաղախված հագուստը։

Հուլիսի 5-ին Չմշկածագից մի քանի կմ դեպի արևմուտք Գարմրի (Յունբյուքեն) գյուղից դուրս եկած 100 կանանցից միայն 12-ն է ողջ մնում։ Նրանք էլ Հալեպ են հասնում  կրկին Մանբիչի վրայով։

Չքավորությամբ հիշատակվող․․․

Սվասի սանջակից դուրս եկած քարավաններն էլ էին Մանբիչով անցնում։ Եփրատն անցնողները կամ Սուրուչի, Ուրֆայի, Վիրանշեհիրի և Ռաս-ուլ-այնի կամ Մոսուլի ճանապարհով էին անցնում կամ էլ` դեպի Հալեպ գնում Բաբի ու Մանբիչի վրայով։

Մանբիչը Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածների վկայություններում էլ է հիշատակվում։ Այն հիշում են իր չքավորությամբ՝ ուտելիքի բացակայություն, քնելու տեղի բացակայություն․․․

1900 թ․ Կայսերիում ծնված ու Ցեղասպանության ընթացքում 15 տարեկան եղած Աննա Նաջարյանի վկայության մեջ հիշատակվում է նաև Մենբիջը։ Վերժինե Սվազլյանի «Հայոց ցեղասպանություն․ականատես վերապրողների վկայությունները» վերնագրով գրքում, որի թուրքերեն թարգմանությունը հրատարակվել է «Բելգե» հրատարակչության կողմից, նա Մանբիչը նկարագրում է հետևյալ կերպ․«Երեք օր Մանբիչում մնացինք։ Քնելու տեղ չկար, ուտելիք չկար։ Մի շուկա կար, սակայն գումար չէր մնացել։ Իմ ոտքերը ցավում էին, ցավից լաց էի լինում։ Մի կալ տեսանք։ Երեք օր մնացինք այնտեղ։ Համենայն դեպս, մեր քաղցը մի փոքր հագեցնելու համար գետնին ընկած ցորենի հատիկները հավաքեցինք ու սկսեցինք ուտել։ Մեր դեմքն ու աչքերը դեղնել էին։ Բոլորս ուժասպառ էինք եղել։ Մորս հաջողվեց մեզ հասցնել Հալեպ»։

http://bianet.org/biamag/azinliklar/198473-ermeni-soykirimi-surecinde-menbic

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net 

Leave a Reply

Your email address will not be published.