Ամենաարևմտյան Անատոլիայում շրջելիս․․․ Հայկական հետքերով …(2)

Րաֆֆի Հերմոն Արաքս

Փաստաթղթերում գտել ու իմացել էինք, որ Չանքըրըն հայկական գյուղ է։ Բայց արի ու տես, որ ժպտադեմ (Ժողովրդահանրապետական կուսակցությունից) քաղաքապետ Մեհմեթ Դալյանը գյուղի հայկական անցյալի մասին նվազագույն տեղեկություն անգամ չի կարողանում տալ: Ճարահատյալ` կրկին ճանապարհ ենք ընկնում

Ինչպես նշել էինք, երբեմն հանդիպում էինք խելքին վնաս պատճառող անտեղյակության տեր կամ էլ տեղեկության չտիրապետող մարդկանց։ Սակայն երբեմն էլ տեսնում էինք զարմացնելու աստիճան հետաքրքիր զրուցասիրություն, մեկնաբանությունների առատություն, եռուզեռ։ Չպետք է զարմանալ։ Սիրելի Էլիֆ Շաֆաքն այս վիճակը շատ լավ է նկարագրել իր «Իսքենդեր» վեպում․ «Այն ժամանակ, երբ կենսախինդ հողերը լքվեցին, այնտեղ ներխուժեց տխրության մի ամպ, որ օդում կախված է մնում։ Գուցե և այդ պատճառով է, որ լքված թաղամասերի բնակիչներն իրենց բնակավայրերին են նմանվում՝ գաղտնապահ ու փակ։ Սա մակերեսային պատկեր է. երկրագնդի նման` մարդկանց արտաքինն էլ հազվադեպ է ներքինի հետ համընկնում։ Զգուշավոր, տաք ու հոգատար է շրջանի բնակիչը։ Երբ իրեն անվտանգ է զգում, բացում է հոգին»։

Կրկին ճանապարհ ենք ընկնում

Տեսնում ենք Իզնիկի Այա Սոֆիայի հիանալի հախճասալիկները, խեցեգործական նմուշներն ու հիանում դրանցով։ Գնում ենք դեպի Յուքարը Սյոլոզ։ Այն եղել է ֆրանսիական կինեմատոգրաֆիայի պատմության մեջ արդեն ընդմիշտ իր տեղն ունեցող սցենարիստ, ռեժիսոր, միաժամանակ նաև` դերասան, 1947 թ․ Հայրենադարձության ժամանակ Ֆրանսիայից Հայաստան եկած, սակայն հիասթափության պատճառով 60-ականներին կրկին Ֆրանսիա վերադարձած ընտանիքներից մեկի երեխայի՝ Սերժ Ավեդիքյանի պապերի հողը, որի մասին նա փաստավավերագրական ֆիլմ է նկարահանել 2000-ական թթ․։

Յուքարը Սյոլյոզին ինչ-ինչ պատճառներով ասում են Յենի Սյոլյոզ։ Նման երևույթ այլ վայերում էլ արձանագրեցինք։ Հին հայկական բնակավայրերին, որոնք իրականում իսկապես հին են, «նոր» անուններ են տալիս։ Պատճառն էլ իմացանք։ Երբ գաղթականներ, այսինքն՝ նոր մարդիկ են գալիս միայն հայկական բնակչություն ունեցած գյուղեր, գյուղերին էլ են սկսում «նոր» անվանել։ Կարճ ասած, երբ հին բնակիչները գնացել են, ու նորերն են եկել, արդեն այդ գյուղերն էլ են «նոր» բառով անվանակոչվել։

Ո՞վ գիտե, գուցե այդ ժամանակ դա եղել է հակազդեցություն, հներին մոռանալու (մոռացնել տալու) ցանկություն։

Քաղաքապետին լուր են հասցնում։ Պարզվում է` պարտեզում աշխատելիս ենք բռնվել։ Պարզ էր, որ արագ շորերը փոխել էր, դեռ գծերը  վրան, նորաձև վերնաշապիկով ու արդուկած վերարկուով քաղաքապետ Գյունգյոր Օզհանն է մոտենում, ու մենք նստում եք քաղաքապետարանի շենքի դիմաց, բացօթյա խաղատան նմանվող գեղեցիկ տեսարանով  սրճարանում։  «Ընկե՛րս, էլ մի՛ հարցրու։ Չնայած այդքան բան է եղել՝ ոչինչ չեն թողել հայերից։ Սակայն ես մենակ աջից-ձախից ինչ գտնում, հավաքում, թաքցնում եմ, օրինակ՝ մինչ օրս 5-6 հայկական գերեզմանաքար եմ գտել, որ իմ տանը թաքցնում եմ։ Ապագայում եթե այլ բաներ ևս գտնենք, գուցե հնարավոր լինի մի փոքրիկ թանգարան բացել։  Ժամանակը ցույց կտա»,-ասում է նա։  Ապա ավելացնում է․ «Ես արժևորում եմ մարդուն» ու ասում․ «Հայ լինի, թե ֆրանսիացի՝ մարդկությունն եմ կարևորում»։ Մի հոգոց եմ հանում ու ասում․«Երանի չասեր այդ խոսքերը», նույնիսկ եթե լավ մտադրությամբ է ասվում, միևնույնն է․ «Ինձ համար տարբերություն չկա` հայ է, թե մեկ ուրիշ» արտահայտության նման խոսքերը, այդպես մտածելն անգամ, իրականում ցույց են տալիս, որ այդ մարդը լավ էլ տարբերություն է դնում նրանց միջև։ Դեռ ավելին, ազգայնական ազդակներից զերծ մարդն այսպիսի խոսքեր երբեք չի ասի։ Նրա մտածելակերպն արտահայտվում է սեփական վարքագծի, մարմնի լեզվի և ձևի մեջ։

Բոլոր գյուղացիների նման` ձեր մա՞յրն էլ է մրգավաճառ

Յենի Գյուրլեի տների արանքում մնացած մի հին եկեղեցի կա, որն ասում են, հայկական է։ Մեր գնչու եղբայրների՝ բնակություն հաստատած տների առջևով ենք անցնում և ծառերի միջից մի քանի պատ ուսումնասիրում, մեկ-երկու պատկեր նկարում ենք ու փորձում մխիթարություն գտնել։

Գյուղում մենք հանդիպեցինք Հալիթ Թոքաթին, ով ասում էր․«Գյուղի ամենատարեց մարդը ես եմ»։ Իրականում, եթե անգամ ցույց էլ չտար, գիտեինք, որ նա 69 տարեկան է։ Նա սիրում էր հումորներ անել, հետաքրքիր հորեղբայր էր։ «Շատ գեղեցիկ համամ (արևելյան բաղնիք-Ակունքի խմբ.) կար վերևներում, բայց քանդել ենք։ Չէ՞ որ վարպետ էինք քանդելու գործում»,- ասում է նա և ավելացնում․«Իրականում, մի քանի բան քանդելով, մեղք ենք գործել»։

Զրույցի ընթացքում մեզ է մոտենում այդտեղ բնակություն հաստատած մեր եղբայրներից մեկն ու հարցնում․ «Վերջին շրջանում այստեղ շատ են գալիս, արդյո՞ք գանձ կա, եթե կա՝ ասե՛ք»։ Մեր Ադեմն էլ անմիջապես պատասխանում է․ «Ամենամեծ գանձը հողի վրա է, հողի տակ չէ, դու կարծես բավականին հետաքրքրասեր ես»: Նա էլ ափսոսանքով պատասխանում է․«Ո՛չ, մենք գումար չունենք հաց առնելու, մենք ո~ւր, գանձ գտնե~լն ուր» ու հեռանում։ Մի փոքր առջևում Ադեմը տեսնում է, որ նա նստում է միջին, բայց և այնպես մի հատուկ մեքենա։ Էլմալը հունական գյուղի կողքին գտնվում է Թուրք Գաջըք գյուղը։ Սակայն այստեղ չենք կարողանում համաձայության գալ այն հարցի շուրջ, որ մեր տեսած համամը մի հայ է վերանորոգել։ Թուրքական գյուղում ենք, և գյուղերը մեկը մյուսին բավականին նման են և մեկը մյուսի հետ փոխազդեցության մեջ են գտնվում։ «Գուցե և թուրքական գյուղի համամը հայ է վերակառուցել», մի՞թե չի կարող պատահել։ Իհարկե, միայն ենթադրություններ ենք անում։

Հունական, հայկական ու թուրքական գյուղերը մեկը մյուսին շատ նման են։ Երբեմն մարդ ապշում է։ «Հիմա սա հայկակա՞ն գյուղ է»,- հարցնում է մեր խմբից մեկը,  «Ո՛չ, հունական գյուղ է»,- պատասխանում է մեկ ուրիշը։ Խոսելու ընթացքում մի բան ևս նկատեցի, որ մոռացա ասել, քանի որ հյուրանոց վերադառնալու ժամանակ շատ հոգնած էի։ Այդ նկատառումը հետևյալն է՝ Տեղի ժողովուրդն ասում է ․«Ո՛չ, նրանք մրգավաճառ են»։ Գյուղի շուրջ մեր քննարկումների ժամանակ նրանք ասում են, որ այդ գյուղը մրգավաճառների գյուղ է։

Չեն ասում, որ գյուղը բնիկ հայկական, բնիկ հունական, նույնիսկ Բուլղարիայից կամ Հունաստանից եկած գաղթականների գյուղ է, այլ ասում են, որ բնիկ մուսուլմանա-թուրքական գյուղ է, մրգավաճառների գյուղ։ Հորեղբայրներից մեկն ասում է․«Ես էլ գաղթական եմ, սակայն տիկինս մրգավաճառ է»։

Տիկին Նադիան տխուր հետաքրքրությամբ հարցնում է․«Ձեր մայրը մրգավաճա՞ռ էր» և նրան սպիպում է կրկնել․«Այո՛, մրգավաճառ էր»։ Տիկին Նադիան, կարծես սոցիալ-տնտեսական հիանալի մի գյուտ արած, գլուխը տարուբերում է․ «Սա չի՞ նշանակում, որ այստեղ գյուղատնտեսությունը այնքան է զարգացել, որ որոշ գյուղերում մինչև անգամ կանայք են բանջարավաճառությամբ-մրգավաճառությամբ զբաղվում»։ Քահ-քահ ծիծաղում ենք․ դա արժեր տեսնել։

Լալե Դերեում ևս տեսնում ենք, որ հայկական գերեզմանոցներին ասում են «մեշաթլըք» (ոչ մուսուլմաններին պատկանող գերեզմանոց-Ակունքի խմբ.)։

Պարզ է դառնում նաև, որ Քըլըչ գյուղն էլ է հայկական եղել, ավելին` մեզ ուղեկցող պարոն Ադեմի պապի գյուղն է եղել։ Այնտեղ մեզ խորհուրդ են տալիս մի մարդու մոտ գնալ։ Վահիթ Քեսքինին բռնացնում ենք կեսօրվա նիհրի մեջ։ Հազիվ է հաղթահարում քունը։ Ներողություն ենք խնդրում նրան պատճառած անհանգստության համար։ Մեր հորեղբայրը շատ է բացվում ու սկսում խոսել։ Ըստ երևույթին, այդ ժամանակ Հունաստանից եկած այս ընտանիքը, գյուղի ամենահարուստ, ամենակազմակերպված ընտանիքն է եղել։ Մինչև տասը տարի առաջ  հայ հարևանների երեխաներն ու թոռները գալիս էին, իրենցից չորաթան կամ այլ բան էին վերցնում ու գնում։ «Ես զարմանում եմ այն մարդկանց վրա, ովքեր չգիտեն իրենց անցյալը, հորը չեն հարցրել, իրենց պատմությունը չգիտեն»,-ասում է հորեղբայրը։ Մեզ վրա ազդում է, լարվում ենք, հուզում է մեզ ու ասում․ «Մի՛ անհանգստացեք, ես ամեն ինչ գիտեմ՝ իր ցավով ու քաղցրությամբ, հանգիստ եղե՛ք, սա ձեր տունն է, երբ ցականաք, կարող եք գալ» և  իր աղջկա ու փեսայի հետ մեզ ճանապարհում է մինչև մեքենա։

Գիտենք, որ  Շաք-Շաքի շրջանում հնուց եկած մի հայկական գյուղ կա, որը 16-17 հազար տարվա պատմություն ուենցող մի վայր է։ Դրա մի մասը Քըլըչ գյուղի ու Լալե Դերեի արոտավայրն է կազմում, իսկ մնացած մասն էլ օդուժին է հատկացվել։ Նրա հարևանությամբ, 7 հազար տարվա պատմություն ունեցող շրջանում է գտնվում մրգավաճառության, արդյունավետ մանր ու խոշոր եղջերավոր անասնապահությունը կարևորող «Նուրովա» ֆերման։ Լուսահոգի Ջևդեթ Այդընը ժամանակին դա գնել է Քեմալ Ասովայից։

Աքըլլըօղլու եղբայրներին պատկանող «Աքդեմ» անունով համեմունքի ու այլըտրանքային բժշկության գործարանն ենք գնում․ աշխարհի չորս կողմերից բերված, բազմազան թեյեր, համեմունք, որոնք արդեն իսկ փոխարինում են Առողջապահության նախարարության դեղատոմսերին։ Այստեղ գնացողներին խորհուրդ ենք տալիս անպայման այցելել գործարան։

Պարտիզակ, այսինքն՝ Բահչեջիք

Մենք գիտեինք, թե Պարտիզակ-Բահչեջիքը, որտեղ մեծացել են կրթված մտավորականներ, որտեղ իշխել է մաքուր հայերենը, Ադափազարըում էր գտնվում, մինչդեռ այսօր այն գտնվում է Իզմիթի (ՆԻկոմեդիա-Ակունքի խմբ.) սահմաններում։ «Ակօս» թերթի սյունակագիր Սարգիս Սերոբյանի աշակերտ Նորա Բայթարի տեղեկություններին ենք հետևում և գնում ենք Պարտիզակ։ Հանդիպում ենք երիտասարդ, աշխույժ, պայծառ դեմքով գյուղապետի հետ։ Նա մեզ անընդհատ պատմություններ է պատմում։ Խորհուրդ է տալիս տեսնել Ամերիկյան քոլեջի շենքը և ասում․«Ցավոք սրտի, ավելի շատ շենքեր են զգում պահպանության կարիք, չեն պահպանվել, հին մտածելակերպն է»։

Փողոցում գտնվող մարդիկ, երբ տեղեկանում են, թե ովքեր ենք մենք, մեզ այնպես անկեղծորեն են դիմավորում, կարծես պարոն Ահմեթը կամ տիկին Ֆաթման լինեինք։ Ահա ինքս ինձ ասում եմ․«Մեզ համար որևէ տարբերություն չկա» խոսքի փոխարեն այս անկեղծ մարմնի լեզուն և արտահայտման ձևն ավելի համոզիչ են»։

Պարտիզակում օարտասահմանցի քաղաքացի, սակայն մեր ազգակիցն է ապրում։

Գյուղապետն ասում է․ «Հայերը գնացել են, սակայն մինչ օրս էլ կապը չեն կտրել, տոնի ժամանակ կամ զբոսնելու են գալիս փոխադրամիջոցներով, որոշները տուն են վարձում,  նույնիսկ տուն են գնում։ Դեռ ավելին՝ մի ընկեր ունենք, ով օտարերկրացի է, սակայն արդեն ամառ-ձմեռ այստեղ է ապրում։ Հանկարծ սխալ չհասկանաք, հայ լինելու համար չէ, որ օտար եմ ասում, հայն իրականում օտար չ այստեղ է։ Օտարերկրյա քաղաքացիություն ունենալու պատճառով նրան օտար անվանեցի, այսինքն՝ մուսուլման-թուրք հին քաղաքացին էլ, եթե օտարերկրյա քաղաքացիություն ունենար ու Բահչեջիք  գար, նրան էլ օտար կասեի»։

Տիկին Նադիայի հետ հայացքներ ենք փոխանակում․ ինչպե՜ս չհիանանք Անատոլիայի մարդկանց ճշմարիտ, զգուշավոր, իմաստուն դեմքերով։ Այսպիսով՝ Խարբերդում ամերիկացի միսիոներ, Պարտիզակում օտարերկրյա քաղաքացի էր ապրում։ Այդ օտար քաղաքացու, սակայն հայի մասին հարցուփորձ ենք անում։ Տեղեկանում ենք, որ նա այդտեղ չէ, սակայն ես ցանկանում եմ իմ ու  ընթերցողներիս համար ապագայում անպայման ծանոթանալ նրա հետ։

Ամերիկյան քոլեջի շենքն ենք գտնում։ Գեղեցիկ է շատ, դեռևս պահպանված է և կարող է վերանորոգվել։ Ներսի պատերի վրա առկա որոշ հայերեն գրություններ պարոն Ադեմը լուսանկարում է, ես դրսից եմ նկարում։ Նրա հարևանն այս շենքը գնել է երեք տարի առաջ և ծախել մի թռչնաֆաբրիկայի տիրոջ։ Քաղաքապետարանը փորձել է սեփականաշնորհել այն, սակայն՝ ապարդյուն։ Եթե վերջինս տեր չկանգնի, սա էլ կկորչի կգնա։ Եթե Մշակույթի նախարարությունը լավ վերանորոգի, դրսի պատին մի ցուցանակ կախի, որտեղ գրված կլինի․ «Տարբեր ժամաանակներում այն եղել է Ամերիկյան քոլեջ հայկական հոծ բնակչություն ունեցող շրջանների համար։ Հայտնի կրթված հայ մտավորականներ այստեղ են մեծացել», այսօր շենքը Բահչեջիքի բնակչության համար օգտակար կրթահամալիր դառնա՝ շատ լավ կլինի»։

Մոտենում ենք Յալովայի սրտին։ Գրասենյակային պիտույքների խանութպան Մուստաֆա Թաները Յալովայի մասին է պատմում։ Ի՞նչ է Յալովան։ Նա պատմում է արարատցի կոչվող շրջանի բնակչության հետ հայերի կապի մասին, Արարատում գտնվող քրդերի հետ հայերի ապրելու մասին։

Այդ ընթացքում, թաղամասի գիժ համարվող մեկը, մեզ տեսնելով, մոտենում է ու նրան քրդերեն գանձերի քարտեզի մասին է հարցնում։ Դա լսելուն պես ասում եմ․ «Հորեղբա՛յր, քարտեզ չկա» և ավելացնում եմ․ «Ինչպե՞ս ես, հորեղբա՛յր»։ Համայնքապետ Մուստաֆա Թաները, չթաքցնելով զարմանքը, հարցնում է․«Օ՜, եղբայրս, քուրմանջի կարողանո՞ւմ ես խոսել»։ Ես պատասխանում եմ․ «Այո՛, քուրմանջի խոսում եմ, ես հայ եմ»։ «Համարիր՝ չեմ ասել։ Ահա սա է մշակույթների, լեզուների եղբայրությունը»․ սկսվում է շատ երկար զրույց։

Մուստաֆա Թաների գրքերն են՝ Աղրը (Արարատ-Ակունք խմբ)-Էրզրումի (Կարին-Ակունք խմբ) պատմությունները, Մարգարիտներ տիկին Շեհրիեից, հետո՝ պարոն Հոր-հորի որդին, Յալովայի գավառապետ Քիմ Թաքարը։ Նրանից ենք իմանում՝ խոնավությանը հարցրել են․«Որտեղացի՞ ես», «Ռիզեից եմ, բայց Յալովայում եմ ապրում»,-պատասխանել է նա։

Գրքերը ստորագրում է, ձեռքերը թափահարում, մեզ մոտ է գալիս  ու խռպոտ ձայնով ասում․«Հայրս տասնյակ հազարավոր ակր հող է թողել մեզ։ Թողել է, բայց ի՞նչ  եղավ։ Օգուտը չտեսանք, մի օր ասաց․ «Տեսե՛ք, ահա ոչ մեկիդ օգուտ չեղան այս հողերը, հայերինն էին։ Հիմա ասում եմ, որ իրենց ապրած ցավի պատճառով անիծված տարածքներ են, երանի չլինեին, անբերրի լինելն էլ դրա պատճառով է»։ Սա պատմում եմ այստեղ եկող ամեն հասկացող մարդու»,- ասում է Մուստաֆա Թաները։

Նրանց անկեղծ լինելու համար շատ բան կար ասելու, սակայն միայն ասացի․ «Շնորհակալություն, շատ շնորհակալություն»։ Ցտեսություն ասացինք ու բաժանվեցինք՝ հանգստացած Մուստաֆա Թաներին հետևում թողնելով։

Փառահեղ դարերի Արմաշը այսօրվա Աքմեշեի մոտակայքում ենք

Քադըքյոյի հայկական կաթոլիկ եկեղեցու հետազոտող, իր ապրած բնակավայրերն ուսումնասիրղ Հակոբ Ասլանյանն ու հայաստանցի և այլ հետազոտողների հետ աշխատած հոդվածներ, գրքույկ, գիրք և ուսումնասիրություններ գրած, գիտակից հայրենակից Յաքուփ Օզքանը։ Փողերը ոչ անհրաժեշտ կերպով աջ-ձախ բաժանելու փոխարեն, տեղական պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող այս մարդկանց պետք է աջակցություն ցուցաբերել, ըստ իս։

Մեր երկրի պատմության խավար էջերի մասին իր հատուկ կարծիքն ու համոզմունքն ունի, հավատքն ունի, սակայն պատրաստ է վերափոխել դրանք, պատրաստ է սովորել։ Չնայած կարող է անգիր արած իր համոզմունքները չդավաճանել, բայց կարծրացած դատողության տեր չէ,  բաց մարդ է։

Չնայած գենետիկորեն մեզ է փոխանցվել Ռամադանի ժամանակ մեր հայրենակիցների առջև չուտելն ու չխմելը, սակայն Օզքան զույգի պնդումների ու մի քիչ էլ ձանձրացած լինելու պատճառով ես ու տիկին Նադիան չկարողացանք մերժել համեղ թեյի առաջարկները։

Արմաշում (Աքմեշե) գտնում ենք հայերից մնացած հին ջրաղաց ու տպագրական շենք և մեկ էլ` գյուղի կենտրոնում չփչացած շատրվան․ անշուշտ լուսանկարում ենք դրանք։

Անտանելի տապի ժամանակ մեզ զովացնում է այն, որ գյուղի սրճարանում լուսավոր դեմքով մարդիկ են մեզ դիմավորում, ի սրտե, մաքուր համով-հոտով զրույցներ ենք ունենում։ Գրկախառնվում ու բաժանվում ենք այդ վայրերից։

Այսպիսով՝ Չընարջըքից սկսված մեր նախահետազոտական շրջագայության արժանի վերջին օրն էր դա։ Պարտիզակում (Բահչեջիք) և նրա շրջակայքում գտնվող տարածքների նման` Արմաշից (Աքմեշե) էլ ենք հիացած հեռանում։

Ցանկանում ենք ողջունել այս շրջանում հայերից դեռևս կանգուն մնացած, սակայն պահպանության կարիք ունեցող կամ վերականգնվելու համար քիչ ջանքեր պահանջող բազմաթիվ շենքերին, նրանց հետ միասին ապրող մարդկանց, անցյալից մինչ օրս առկա բազմաթիվ հայկական հետքերին։ Երազում ենք, որ այս կամ այն պատճառով, մեկ մյուսի հետ ոչ կամավոր, բռնի կերպով հարազատ կամ էլ թշնամի, հակառակորդ եղող կամ հակառակորդ դարձած մարդկանց թոռներն այսուհետև այսպես` կամավոր, գիտակցված կերպով, իրենց ցանկությամբ, միմյանց հետ ընկերներ դառնան, ու ցանկաում ենք այդ երազի իրականացմանն հասնելու համար այսպիսի աշխույժ արկածներ ունենալ։

http://t24.com.tr/yazarlar/raffi-a-hermonn/en-bati-anadoluda-bir-gezideermeni-izi-surerken2,7532

Թարգամնեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *