Դէպի պատմական Հայաստան ամերիկահայու մը ուխտագնացութեան նուիրուած դասախօսութիւն

ՖՐԵԴՐԻԿ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ

ԼԱ ՔՐԵՍԵՆԹԱ.- Կիրակի, մարտ 11ին, յաւարտ Ս. պատարագի, Քրեսենթա հովիտի Հայց. Առաքելական եկեղեցւոյ դաստիարակչական յանձնախումբը Ազգային առաջնորդարանի «Տիգրան եւ Զարուհի Տէր Ղազարեան» սրահին մէջ կազմակերպեց դաստիարակչական ձեռնարկ մը՝ «Տունը գտնել» խորագիրով։ Նիւթը ներկայացնում էր Արեւմտեան Հայաստան ուխտագնացութիւն մը կատարած ամերկահայուհի Լորա Մայքըլ։

Եկեղեցւոյ դաստիարակչական յանձնախմբի պատասխանատու Վահէ Հայրիկեան, ներկայացնելով օրուան նիւթը՝ բեմ հրաւիրեց Ալեն Վարդանեանը, ծանօթացնելու համար դասախօսի կենսագրութիւնը, ապա Շաքէ Բարսումեանը՝ երգելու «Հայոց հովիտ» եւ «Օտար ամայի ճամբէն» երգերը։

2017ի յունիսին, Լորա Մայքըլ ձեռնամուխ եղած է յուզիչ ճամբորդութեան մը դէպի իր պապենական հայրենիքի՝ Բալուի Հաւաւ գիւղը, ուր կը գտնուին իր մեծ մայրերուն եւ մեծ հայրերուն տուները։ Ան միակ անձն է իր ընտանիքէն, որ Ցեղասպանութենէն ետք ոտք դրած է Պատմական Հայաստանի այս շրջանին մէջ, որոնելու համար իր ընտանիքի անցեալի կեանքին հետքերը։ Ան այս ճամբորդութեան փորձառութիւններն է որ ներկայացուց ու կիսեց ունկնդիրներուն հետ։ Ան իր դասախօսութեան առընթեր ցուցադրեց բազմաթիւ լուսանկարներ իր ուղեւորութենէն եւ բացատրեց հայկական ազգաբանական ծրագիրին դերը, որ զինք առաջնորդած է ցնցիչ բացայայտումի մը։ Նաեւ, քննարկեց իր հանդիպումները Պիթլիսի, Տիգրանակերտի, Խարբերդի, Էրզրումի, Մուշի, Բալուի, Սասնոյ եւ Վանի թուրքերուն, քիւրտերուն ու իսլամացուած հայերուն հետ։

«Պատմական Հայաստան ճամբորդութեան որոշումը երկար ժամանակ խլեց։ Երկար տարիներ հակամարտութեան եւ պայքարի մէջ էին իմ հետս, համոզելու համար, որ այդ այցը կատարեմ», պատմում է Լորա Մայքըլ։

Լորա Մայքըլ ծնուել է երրորդ սերնդի ամերիկահայ ընտանիքի մը մէջ, Փրովիտընս (Ռոտ Այլընտ)։ Նա յաճախել է տեղւոյն հայկական եկեղեցին եւ անդամակցել զանազան հայկական կազմակերպութիւններու, ուր նրա մէջ ամրացել են ազգայինը եւ Ցեղասպանութեան յուշերը։ Նրա մէջ պատկերացուած էր, որ թուրքերը վտանգաւոր են, եւ նա հեռու պիտի մնար Թուրքիա այցելութենէն։ «Տարիներ ետք ես տեղեկացայ, որ գոյութիւն ունի իմ պապենական գիւղի քարտէզը, ուր կը նշուի ընտանիքիս տան ճշգրիտ վայրը, եւ այդ հողի կանչը վերջնականօրէն համոզեց զիս՝ առանց տատանումի այցելելու Արեւմտեան Հայաստան։ Մեզմէ խլուած էր ամէն ինչ։ Եթէ Ցեղասպանութիւնը չիրականացուէր, նախնիներս պիտի չհաստատուէին Միացեալ Նահանգներ», պատմում է նա՝ աւելացնելով. «Այս այցով առիթը ունեցայ շնչելու օդը, ձեռքով դպչելու հողին եւ աչքով դիտելու մեր պապենական հողերը՝ հարիւր տարի ետք»։

Լորա Մայքլի եւ նրա ուղեկից դոկտ. Խաչիկ Մուրատեանի առաջին կանգառը Պոլիս քաղաքն էր։ Այցի առաջին օրը նրանք ներկայ են գտնւում հարսանիքի մը, Հայոց պատրիարքարանի շէնքին մէջ։ Պոլսում նրանք նաեւ հանդիպեցին Տիգրանակերտի նախկին քաղաքապետ Աբդուլլահ Դեմիրբաշի հետ (ազգութեամբ քիւրտ), ով նոր էր ազատ արձակուել բանտից, ուր նա դատապարտուել էր իր պատկանելութեան, PKK կուսակցութեան իր աջակցութեան եւ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման համար։

Իր քաղաքապետ լինելու շրջանին, Դեմիրբաշը մեծ դեր է ունեցել Տիգրանակերտի Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ վերանորոգման, քաղաքի սահմանին հայերէնով «Բարի Գալուստ»ի ցուցատախտակ զետեղելու եւ քաղաքի կեդրոնին Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան կերտելու աշխատանքներին մէջ։

Յաջորդ օրը, Տիգրանակերտ քաղաքում նրանք նաեւ կարողացան այցելել հին հայկական թաղամասը, որն այժմ ամբողջովին բնակեցուած է քրդերով, եւ այնտեղ գտնել Ս. Սարգիս հայկական եկեղեցւոյ աւերակները։ Յուզմունքի պահերով, Լորա Մայքըլը դիտել է Տիգրիս գետը, որտեղ խեղդամահ են եղել քաղաքի հին բնակիչ հայերը, կամ բարձրանալով հին քաղաքի բարձունքի պատերին, դէպի քաղաք նայելով՝ մի պահ երեւակայել է, թէ ինչպիսի՛ն էր քաղաքի տեսարանը այն ժամանակ եւ ի՛նչ կարող էր այդ լինել այժմ։

Տիգրանակերտում խմբի փորձաութիւններէն էր հանդիպումը թաքնուած կամ իսլամացուած հայերու հետ, որոնք սկսել են գտնել իրենց հայկական ինքնութիւնը եւ համարձակութեամբ կապուել հայ մշակոյթին եւ քրիստոնեայ կրօնքին՝ մկրտուելով հայ եկեղեցում։

Տիգրանակերտից յետոյ, խումբը այցելում է Սասուն, Մուշ, Պիթլիս եւ Խարբերդ, որտեղ նշմարելի էր հայկական քաղաքակրթութեան աւերակներու մնացորդները։ Նրանք այդ շրջաններու մէջ գտած են հայկական սրբատեղիներ, որոնք պղծուած էին եւ որոնց հիմքերը փորուած՝ քրտերի եւ թուրքերի կողմէ, երեւակայելի հարստութիւն գտնելու միտումով, եւ որտեղ խաչքարերը օգտագործւում են որպէս պատերի մասեր ու եկեղեցիները ձեւափոխուել շտեմարաններու։

Խմբի ուխտագնացութեան ճանապարհին նրանք նաեւ այցելեցին Վան։ Վանի ամրոցը զարմանալի վայր էր, թէեւ ոչ մի ցուցատախտակ չէր նշում նրա հայութեան պատկանելութեան մասին։ Այնտեղում գտնւում է մի մզկիթ, իսկ ամրոցի գագաթին թրքական դրօշը նշմարելի էր։ Ամրոցի վարի հովիտում կարելի էր նշմարել հետքերը հայերին պատկանող տներին։ Վանայ լճի Կտուց կղզիին մէջ գտնում էր աւերակները մի հայկական վանք ու անմխիթար վիճակում բայց գեղատեսիլ տեսարանով մը Սիփան սարից, իսկ Աղթամարը գտնում աւելի լաւ վիճակում, որպէս թանգարան, որտեղ այցելողները, հակառակ թուրք կառավարութեան արգելքին, գաղտնի աղօթում եւ մոմ վառում։

Ուխտաւոր խումբը ապա հասաւ Բալու շրջանի Հաւաւ գիւղը, որտեղ գտնւում է Լորա Մայքըլի նախնիներու տունը։ Բալուի Ս. Աստուածածին միջնաբերդէն Լորան հայեացքը նետելով Եփրատ գետին՝ յիշում է պահը, երբ իր մեծ-մեծ մայրը եւ իր երկու երեխաները խեղդամահ էին եղել այնտեղ, թուրքերու կողմէ։ Յուզիչ պահեր է ապրում Լորան՝ իր ձեռքում գտնուող Հաւաւի քարտէզի միջոցով գտնելով իր նախնիների կորսուած տունը։ «Այն պահը, երբ ոտք դրի Հաւաւի հողին վրայ, աննկարագրելի էր. մէջս կը սլանային զանազան զգացումներ, ինչպէս՝ բացարձակ ուրախութիւն, ծայրայեղ գարշանք, ծայրայեղ տխրութիւն եւ անորոշութիւն։ Հաւաւը շատ գեղեցիկ եւ հմայիչ էր, ինչպէս նկարագրած էին իմ նախնիները… Հաւաւի դաշտերը խաղաղութեան մէջ աշխարհ մըն են։ Եթէ պայմանները տարբեր ըլլային, կը փափաքէի հոն ունենալ դղեակ մը, երբեմն աշխարհէն կտրուելու համար», պատմում է Լորան։

Լորայի գերխնդիրն էր գտնել Պարոնեանների եւ Սուլթանեանների պատկանած օճախները։ Հրիփիկ Սուլթանեանը՝ Լորայի մեծ մեծ տատիկը, ամուսնացել էր Մելքոն Պարոնեանի հետ։

Ճամբորդող խումբը քայլում է Հաւաւի գլխաւոր քարքրոտ փողոցով, որտեղում Սուլթանեանների միայն քանդուած տան հիմքը եւ քարոտ աստիճաններն էին մնացել, իսկ նոյն փողոցի անկիւնում գտնում նորակառոյց վարդագոյն գոյնով մի տուն, որ աւելցուած էր հին շինութեանը։ Այս տան քիւրտ բնակիչները պատմում են, թէ իրենց ընտանիքները ապրել են այս տան հողի վրայ մի քանի սերունդ եւ թէ իրենց մեծ մայրը հայ էր եւ ապրել է հէնց այս տան մէջ։

«Արդեօք կինը ապաստա՞ն գտած էր քիւրտի մը մօտ եւ պարտադրուած ամուսնանալու եւ կրօնափոխուելու՝ իսլամ կրօնը ընդունելով», անցնում է Լորայի մտքով։

Մտերմիկ խօսակցութիւնը բերում է անոր, որ տան քիւրտ բնակիչները ընդունում են Ցեղասպանութեան եղելութիւնը եւ թէ ինչպէս իրենց սիրելի մեծ մայրը անուանափոխուել էր Խաթունի, երբ կրօնափոխ է դարձել։ Բայց թէ ովքե՞ր էին Խաթունի բարեկամները՝ անյա՛յտ էր։

«Հին տան դրան բռնիչը շրջելով՝ կը մտնեմ Պարոնեաններու ապրած տունը եւ կը ցնցուիմ ամբողջ մարմինով, իմանալով, որ իմ նախնիները քանի-քանի անգամներ շրջած են այս բռնիչը այս տունը մտնելու համար։ Քանդուած սենեակէն վերցուցի մի քան քարի կտորներ, իբրեւ յիշատակ իմ նախահայրերու կորսնցուցած տունէն», պատմում է ան։

Ապա բնակիչներին բացատրւում է հայկական ազգաբանական ծրագրի մասին, եւ անոնցմէ Մեհմետը համաձայնում է քննութեան ենթարկուել՝ իր հայկական արմատները յայտնաբերելու համար։ «Կարեւոր չէ, որ Մեհմետը եւ ես ազգակիցներ ենք. կարեւորը այն է, որ Թուրքիան վերջնականապէս ընդունի, թէ Ցեղասպանութիւն գործադրած է հայերու հանդէպ, որպէսզի այդ իրողութիւնը չմոռցուի։ Մեհմետի տատիկ Խաթունը ներկայացուցիչ մըն է հազարաւոր այլ հայ կանանց, որոնք բռնի կրօնափոխ դարձած են եւ ինքնութիւնը կորսնցուցած։ Յափշտակուա՛ծ է մեր երկիրը։ Կը խոստանամ երբե՛ք չարտօնել, որ աշխարհը այս վայրագութիւնը մոռնայ», եզրափակում է Լորա Մայքըլը։

Դասախօսութիւնը դիտել՝ այցելելով www.youtube.com/watch?v= znur1y2nmaw կայքէջը։

Asbarez.com

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *