Անատոլիայի ամենաարևմտյան հատվածով շրջելիս․․․ հայկական հետքերով․․․ (1)

Րաֆֆի Ա Հերմոն

Անատոլիա ասելով հասկանում ենք Ասիա մայրցամաքում ընդգրկված Ստամբուլի Սկյուտար թաղամասի մոտակայքից մինչև Հաքյարի-Կարս-Հաթայի սահմաններ ընկած տարածքները։ Մինչդեռ պատմաաշխարհագրական գիտության մեջ ազդեցության գոտիների սկզբունքի համաձայն՝ Թուրքիան ամբողջությամբ Անատոլիա համարելն ավելի պրակտիկ է։

Մի՞թե Ստամբուլից սկսվող Թրակիան, այսինքն՝ Ռումելին ու Մարմարայի հիասքանչ շրջանը Անատոլիայի մի մասը չեն։ Վստահ ենք նաև, որ Մարմարա-Թրակիա շրջանն ընդգրկող եվրոպական հատվածը որպես Անատոլիա ընդունելը ճիշտ կլինի։ Եկե՛ք, այս նոր հասկացությանը հեշտորեն հարմարվելու համար այս շրջաններից խոսելուց առաջ ավելացնենք ամենաարևմուտք տերմինը։ Այդ պատճառով, այո՛, ճանապարհ ենք վերցնում դեպի ամենաարևմտյան Անատոլիա։ Մի ժամանակ ոչ մուսուլմանների, հատկապես հայերի շրջանում ամռանը ժողովրդականություն վայելող Չընարջըք ենք գնում։ Սա այն վայրերից էր, որտեղ պետական ծառայող լինելն արգելված էր, ինչի պատճառով ոչ մուսուլմաններն իրենց երեխաներին Փակ շուկայում արհեստ սովորելու էին ուղարկում, համեստ կրթություն ստացած Անատոլիայից մեկ-երկու սերունդ առաջ գաղթած հայ ընտանիքների տեղահանության վայրերից մեկն էր սա։ Դեռևս հայ համայնքի ներսում որպես դասակարգային ցուցիչ Իշխանաց կղզիներում՝ Փրոթիում (Քընալըադա) վարձով, նույնիսկ գագաթային մասեր տեղափոխվելուց առաջ իրենց համար նախապես տարածք էին վարձակալում։ Ահա այդ հայտնի Չընարջըքն ենք գնում։

Պարոն Ադեմի վարած մեքենայով ծովափով առաջանում ենք, մեքենայում էր նաև  տիկին Նադյան։

Տիկին Նադյան Ամստերդամից Թուրքիա էր եկել ԵՄ-ից հայ զբոսաշրջիկների խմբեր բերելու։ Ըստ նրա, դա արվում է այն նպատակով, որ նրանք կարողանան գալ, տեսնել ու կարոտն առնել իրենց հայերի ու մայրերի, տատերի ու պապերի ծննդավայրերից, որտեղից վերջիններս 1920-ական թթ․ ստիպված են եղել հեռանալ։ Սա առաջին անգամն էր, որ սկսեցինք հայտնաբերել բնության հրաշքները։

Յալովան, Ադափազարըն, Իզնիքն ու շրջակայքում գտնվող գյուղերը մի ժամանակ հայերով հոծ բնակեցված են եղել, կամ այնտեղ ապրող բնակչության մեծ մասը հայեր են եղել։ Այդ գյուղերն էինք գնում (հետագայում ինչ էլ մնացած լինի), քանի որ ցանկանում էինք գտնել մի հայի տուն, հայկական եկեղեցի, նույնիսկ փլուզված  պատ կամ գերեզմանաքար։

Յալովայում, պատահականության բերումով, բուլղարացի ներգաղթյալ, համակրելի, խելացի, աշխատասեր տիկին Նազիրեի և նրա ամուսնու՝ պարոն Ադեմի կողմից աշխատեցվող  Ալթուր հյուրանոցը գտանք ու նույնիկ այն մեր նստավայրը դարձրեցինք:

Ժողովրդական դիվանագիտության մեջ կա մի խոսք, որ սիրելը սկսվում է ծանոթությամբ, իսկ ծանոթանալն էլ՝ գնալ-գալով։ Ահա տուրիստական նման կարգախոսով էլ Ադեմ բեյի մեքենայով ու առաջնորդությամբ սկսեցինք մեր շրջագայությունը։

Ադեմ բեյը հանդիպում էր կազմակերպել այս շրջանի ու հատկապես տեղի հայերի մասին ուսումնասիրություններ կատարած ու գիրք գրած միակ մարդու՝ Մուհսին Սևենջանի հետ։ Չընարջըքում գնացինք նրա մոտ։

Մուհսին Սևենջանը, հոգնածությունից աչքերը կկոցելով, ասաց․ «Յալովայում հայկական շրջաններից մնացել են միայն Սուգյորենը (Չենգիլեր), Լալե ձորահովիտը, Քըլըչ գյուղն ու  Շաք-Շաքի ագարակը։ Օրհանգեզիում՝ Օրթաքյոյ, Յենիքյոյ, Չաքըրլը, Քերամեթ շրջանները, Իզնիքում՝ Յենի (Յուքարը) Սյոլյոզն, Յենի Գյուրլեն, Քարսաքըն են մնացել»։ Նրա խոսքից հետո տիկին Նադյան լավ մտադրությամբ ու միամտաբար ասաց․ «Մենք ցանկանում ենք այս վայրեր բերել նրանց, ում մայրերը, հայրերը, տատերն ու պապերը ստիպված են եղել լքել դրանք։ Ցանկանում ենք նրանց ծանոթացնել այդ վայրերին։ Տարիներ շարունակ եվրոպացիներին եմ բերել Թուրքիա, իսկ հիմա թեմատիկա ունեմ։ Այն վայեր, որտեղ հայեր են ապրել, ցանկանում եմ բերել միայն հայերից կազմված խմբեր։ Նրանց, ովքեր պնդում են, որ գալ են ցանկանում, ասում եմ, որ մի քանի ավերակ պատերից բացի` ուրիշ բան չեն տեսնելու։ Այս հարցիս համար ստացած պատասխանից հետո համաձայնեցի ու ասացի՝ լավ, այս շրջագայությունը կկազմակերպեմ»։

Մուհսին հոջան մերթ ինձ, մերթ տիկին Նադյային նայելով` հասկանալ էր փորձում, մեկ էլ պարոն Ադեմին նայեց ու հարցրեց․ «Լա՛վ, իսկ նրանք ի՞նչ պատասխան տվեցին, որ դուք որոշեցիք այս շրջագայությունը կազմակերպել», որին ի պատասխան` տիկին Նադյան ասաց․ «Նրանք ինձ ասացին՝ մեր պապերի ծծնդավայրի հողը ջրենք` մեզ հերիք է։ Ահա և վերջնականապես որոշեցի իրականացնել այս շրջագայությունը»։

Մեր պապերի ապրած հողերը ջրենք` մեզ հերիք է

Մուհսին հոջան առանձնապես չէր հասկանում, որ այս խոսքի մեջ հառաչանք կար, աղաչանք կար, որը վաղուց օդում կախված մնացած մի բռունցքի նման` հանկարծակի կոկորդից ազատվում ու դուրս է հորդում։ Ի դեպ, պետք է ավելացնեմ, որ նրան երախտապարտ ենք Յալովայի ու նրա շրջակայքի հայկական գյուղերի մասին մեր ստացած տեղեկությունների համար։ Դրանք մեզ շատ են օգնում։ Սակայն կցանկանամ հավելել նաև, որ պատմությունը ավելի բազմակողմանի ուսումնասիրության կարիք ունցող ոլորտ է, և նրան կարող եմ ուղարկել ուսումնասիրողների կողմից այս հարցում առկա օբյեկտիվ մոտեցմամբ գրված գրքեր, եթե ցանկանում է,  ծնունդով մուսուլման-թուրքի գրածներ անգամ։

Ձեռքսեղմումով ցտեսություն ենք ասում միմյանց

Այդ երեկո գտանք Մուհսին հոջայի գրած գիրքը՝ «Յալովայի ու նրա շրջակայքի հայկական ահաբեկչական իրադարձությունները փաստաթղթերում» վերնագրով, որի առաջին էջում կար հետևյալ արտահայտությունը․ «Հայ տեղաբնիկների մասին մինչ օրս որևէ լուրջ աղբյուր չկա», դա կարդալուց հետո արդեն մյուս էջերը չթերթեցինք։ Մի ժպիտ հայտնվեց դեմքիս։ Բաժանվելիս հիշում եմ, որ նրան հանկարծ հարցրեցի․«Սևծովյան շրջանի՞ց ես, հոջա՛», նա զարմացած հայացքով հարցրեց․ «Ինչի՞ց հասկացաք», ապա ավելացրեց․ «Այո՛, օֆեցի եմ»։ Ծիծաղեցի։ Հիշեցի համալսարանում իմ դասախոս պրոֆեսոր Ֆարուք Բիլիջի պատմածն այն մասին, թե ինչպես էր Օֆում իր իմամ հայրը հունարենով քարոզում։

Գիտեմ, որ Ֆրանսիայի մայրաքաղաք Փարիզի հարավային քաղաքամերձ բնակավայրերից Ալֆորվիլը, որտեղ տարիներ շարունակ կամավոր կերպով աքսոված եմ եղել, հիմնել են 1921 թ․ այդ տարածքներում անխիղճ ձևով Չենգիլերից քշված հայերը։ Գնացինք  Չենգիլեր, այսինքն՝ Սուգյորեն գյուղ։

Համամից միայն մի պատ է մնացել։ Ինչպես բազմիցս ականատես ենք եղել՝ դատարկված հայկական գյուղերում տեղավորվել են Բուլղարիայի կամ Հունաստանի շրջաններից գաղթածները։ Այսինքն՝ հնում այդտեղ ապրած մարդկանց անցյալը ջնջվել է, ու այն բնակեցվել է մեկ այլ տեղից քշված մարդկանցով։ Այդ շրջանների նորաբնիկների մեջ էլ եթե անգամ տեղի պատմությունը իմացող կա, ապա շատ աղքատիկ են նրանց գիտելիքները։ Կցկտուր ինչ-ինչ բաներ պատմողներն էլ ասում էին, որ այդտեղ ապրել են գերմանացի հայեր, գերմանացիների հետ իրենց երկիրը լքած հայեր և այլն։ Տերմինների իսկական խառնաշփոթ հանդիսացող գերմանական արմատներով հայեր արտահայտությունը իսկական ցնդաբանություն է, երևակայության արդյունք։

Օրթաքյոյում ականատես ենք լինում մի նոր համամի ավերակների, որի մասին պարոն Ադեմն ասաց․ «Եթե մի փոքր ջանք թափվի, կարող է մի բան ստացվել։ Այսօր այն շատ վատ վիճակում է»։ Ռումելիցիներին (օսմանյան դարաշրջանում, 15-րդ դարից սկսած Բալկանների հարավային հատվածը կոչվում էր Ռումելի-Ակունքի խմբ.) հատուկ խելքով ու նախաձեռնողականությամբ օժտված պարոն Ադեմը խոսքը շարունակեց հետևյալ կերպ․ «Եթե քաղաքապետարանի կամ պետության կողմից այն մաքրվի, վերանորոգվի, ապա կկարողանա գրավել նորաբնակ ու հնաբնակ քաղաքացիների, տեղացի կամ օտարերկրացի զբոսաշրջիկների ուշադրությունը»։

Ասում են՝ հարցնելով նույնիսկ Բաղդատն է հնարավոր գտնել։ Եվ ահա մենք գտանք պատմությամբ հետաքրքրված, ամեն քարին ու թփին ծանոթ մի երիտասարդի։ Երեսուն տարեկան, մաքուր դեմքով այդ երիտասարդն ասաց․ «Իմ տան առջև մի քար եմ պահում, վրան գրություն կա, սակայն չեմ կարողանում կարդալ»։ Երբ հարցրեցինք, թե ինչո՞ւ է պահում այդ քարը՝ պատասխան չտվեց։ Հունարեն կամ արաբերեն  կարող է լինել՝ մտածում ենք մենք, քանի որ հաճախ ենք հանդիպում սխալ մեկնաբանությունների։

Բայց արի ու տես, որ դա հայկական  գերեզմանաքար էր։ Երիտասարդին անունը հարցրեցինք՝ Հարուն էր։ Սակայն կրկնելիս Ահարոն էր ստացվում։ Տիկին Նադյան ու ես ժպտացինք, սակայն երբ իմացանք ազգանունը, մեր դեմքերին եղած ժպիտը միանգամից փոխվեց՝ վարսահարդարի կողմից մազերի համար օգտագործվող սփրեյը սեղմելու պես։ Ազգանունը Չուր էր, այո՛, Ահարոն կամ Հարուն, իսկ ազգանունն էլ՝ Չուր։
Գնացինք մի խաղադաշտ, որը նախկինում հին հայկական գերեզմանոց էր եղել։ Չեմ հարցնում, թե գնդակով խաղալիս դաշտում միայն դուք և հակառակորդ թի՞մն է, թե՞ ուրվականներ էլ կան։ Խաղադաշտի առջևում կանգնած` լուսանկարում եմ։  Բաժանվելիս նրան ասացի․ «Այդ քարը ամենալավը դու կպահես։ Խորհուրդ կտանք, որ այդ գերեզմանաքարը քո տանը պահես»։ Դրանից հետո նա քարը տուն տարավ։

Մեծ Նոր գյուղն ենք գտնում. բոլորս աքսորյալ ենք ի վերջո

Տիկին Նադյան անձնական դրդապատճառ էլ ուներ այս շրջագայության  համար։ Եվ նույնիսկ երեխայի նման` ուրախ տրամադրությամբ անընդհատ կրկնում էր դա։ Նա որոնում էր իր մեծ մոր  ծննդավայրը՝ Մեծ Նոր գյուղը։ Ժամանակին Ադափազարըի շրջանում է եղել այն, սակայն հնարավոր է, որ այժմ, Անատոլիայի շատ վայերի պես, հարևան շրջանի սահմաններում ներառված լինի։ Չնայած նրան, որ Նոր գյուղ անվամբ մի վայր ասացին մեզ, մենք փորձեցինք մեզ լուրջ պահել, քանի որ Անատոլիայում հազարավոր Նոր գյուղեր կան։ Այդ պատճառով էլ այդ անունը լսելը մեզ շատ չոգևորեց։

Ռամազան էր, արդեն իսկ լրջություն էր տիրում շրջապատում․ չմոռանանք ամռան տապի մասին։ Սակայն լավ էր, որ եղանակը խոնավ չէր։ Ինչքան էլ հոգնած լինեինք, ժամը 6-ից 6։30-ի սահմաններում արթնանում էինք։

Մեր ջիպ մոդելի մեքենայով աջ ու ձախ շրջելուց հետո վերջապես մի սրճարանում կանգ առանք։ Նոր գյուղ կոչվող քաղաքի քաղաքապետ Իսմայիլ Քոզօղլուի դեմքը պայծառացավ, երբ իմացավ մեր ինքնությունը և թե որտեղից ու ինչ նպատակով էինք եկել։ Շատ մարդկանց հետ էինք հանդիպում, ամեն տեսակ մարդ կար․․․ Ստամբուլում, Փարիզում, Երևանում կամ էլ Բաթումիում էլ այդպես չէ՞։ Կարևորը մարդն է, այսպես թե այնպես ձեր հանդիպածը սովորական մարդ է։

Կանաչաչյա, հաճելի, մի փոքր թմբլիկ, բավականին ուրախացած քաղաքապետը տեղից վեր թռավ և հանեց շրջանակի մեջ վերցված թերթի մի գրառում և Ա4 ֆորմատի թղթի վրա գրված մի փաստաթուղթ։ Կարդում ենք և ուր որ է` տիկին Նադյան ու ես ուրախությունից գոչելու էինք՝ ահա գտա~նք։

Քաղաքապետ Քոզօղլուն, երբ տեսավ տիկին Նադյայի հուզմունքը, իմ անթաքույց խանդավառությունն ու իհարկե մեր սիրելի խորհրդական պարոն Ադեմի ուրախությունը, չկարողացավ թաքցնել հուզմունքն ու ասաց․ «Ի՜նչ ուրախ եմ»։ Մեր սիրելի քաղաքապետ Իսմայիլ Քոզօղլուն մի մարդ է, ով գիտի դիմացինին գոհացնելու, իր փնտրածը  գտնելու ու դրա պատճառած երջանկության արժեքը։

«Փազարքյոյ հրատարակչություն» անվամբ հայտնի վայրում Յաշար Փոլաթը, օգտվելով Ռ․ Քափլանօղլուի` Բուրսայի հանրագիտարանի առաջին հատորից, գրել է «Յենիքյոյը հին ժամանակներում» վերնագրով մի հոդված։ Այստեղից ենք տեղեկանում, որ Մեծ նոր գյուղը հենց մեր փնտրածն է։ Գյուղը, որը հայտնի է եղել Յենիքյոյ, Ջեդիդ, Յենիջե անուններով, Հռոմեական ու Բյուզանդական կայսրությունների ժամանակաշրջանում էլ կարևոր բնակավայր է եղել։ Եղել է մի ժամանակահատված, երբ այն կոչվել է Մեծ Նոր գյուղ՝ ասվում է այդ գրության մեջ։

Սրճարանի պատին կախված շրջանակի մեջ դրված փաստաթղթում, առանց զգուշանալու, առանց վարանելու ու ճնշումների, կարելի է տեղեկանալ Յենիքյոյի պատմության մեջ ամենակարևոր իրադարձություններից մեկի՝ հայերի գաղթի մասին, որը տեղի է ունեցել մի վայրից, որտեղ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին հայկական հոծ բնակչություն է եղել։ 1895 թ․ այնտեղ ապրել է 4236 հայ ու 136 թուրք, ընդհանուր թվով՝ 4268 մարդ (4372-Ակունք խմբ)։ Իհարկե հայերը խթանել են գյուղի տնտեսության աշխուժացումը։  Արդեն 1910 թ․, տեղի բնակչության թիվը 10.000-ից  անցնում  էր, այդ ժամանակ Բուրսայի գավառների մեծ մասում անգամ այդքան մարդ չէր բնակվում։ 1895թ․ տարեգրքի տվյաներով գյուղում կար 1 մզկիթ, 1 եկեղեցի, առաջինը՝ թուրքական, երկրորդը՝ հայկական, 3 դպրոց, 1 համամ, 1 խաղատուն, 3 խան, 120 խանութ, 12 ձիթարան, իհարկե կար նաև մեկ կառավարական պալատ։ Բռնազավթման տարիներին Յենիքյոյն էլ զավթիչ ուժերի կողմից ստացավ իր բաժին ճակատագիրը՝ ամբողջովին ավերվեց։ Այդ գրությունը մարդուն ուզած-չուզած ասել է տալիս․ «Նշանակում է, որ եթե ուզեն՝ կկարողանան անել»։

Աշարհագրական այս հսկա տարածքում, որտեղ հայկական անունը, հայկական ամեն մի հետքն անգամ կարծես հատուկ ջանքերով փորձում են ոչնչացնել, հայերի վերաբերյալ այսքան բացահայտ, ակնհայտ, հստակ ու անկողմնակալ տեղեկատվության աղբյուրները շրջանակի մեջ առնելն ու պատից կախելը, ըստ իս, ոչ միայն պատիվ է բերում  Յենիքյոյին, այլև մեր երկրին։

Իսմայիլ Քոզօղլուից տեղեկանում են, որ Յենիքյոյում քաղաքային խմբավորումները սկսվել են 1880 թ․, և իհարկե քաղաքապետարանի խորհրդի անդամների ու նույնիսկ նախարարների մեջ բավականին շատ հայեր են եղել․ նրանցից հիշատակվում են համայնքի ղեկավար Շերիֆ աղայի (1893-1895), Շերեֆհանյան Մարգար աղայի (1895-99), Ստեփան Շերեֆհանյանի (1898-1903), Մկրտիչ աղայի ( 1903-1905) և Մելքոն Շերեֆհանյան աղայի (1905-1908) անունները։

Համայնքի ղեկավարը մեզ ծանոթացրեց տարեց Հալիլ հորեղբոր հետ, ով հիշեց դեռ մի քանի տարի առաջ ողջ եղած իր մտերիմ հայ ընկերներին և լաց եղավ։ Մեր բոլորի կոկորդին մի բան կարծես կանգնած լիներ, որն ուզում էինք ասել՝ ներառյալ համայնքապետը։ Սակայն կարծես չէինք համարձակվում մեր բերանը բացել։ Վերջիվերջո համայնքապետը չդիմացավ ու ասաց․ «Մեզ բոլորիս աքսորել են. մենք ձեզ լավ ենք հասկանում։ Մերոնք Հունաստանից են վռնդվել, եկել ու ձերոնց հեռացած վայրերում հաստատվել։ Ձեր այստեղ գալը, ձեր պապերի հողերը տեսնելը կարծես նման լինի մեր ծննդավայրերին հասնելուն։ Եկե՛ք։ Երբ դուք հուզվում եք, մենք էլ ենք հուզվում։

Առանձին-առանձին լուսանկարվեցինք համայնքապետի ու Հալիլ հորեղբոր հետ։

http://m.t24.com.tr/yazarlar/raffi-a-hermonn/en-bati-anadoluda-bir-gezideermeni-izi-surerken,7510

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *