Դերսիմի հայերի ազգագրությունը – 5

 Գևորգ Հալաջյան

 

 Թորոս (Թոռիտ) գյուղացի, պարթև հասակով, լայնաթիկունք, սևաչյա, սպիտակ փառավոր մորուսով Մունզուր աղայի (քուրդ) պատմածների համաձայն, գոմահանդերի (մեզրե) գոյությունը և իր տոհմանվան «Թոռնե Անայե փիլի»-ն կապված է հին պատմության հետ: Իրենց գյուղի անունը Թոռիտ չի եղել: Նախքան գոմահանդերի հիմնումը, իր նախնիները ապրելիս են եղել Քարտակ գյուղում, որը գտնվում էր Քարափանքների ստորոտում` հսկայական ժայռերի հովանավորության տակ, երկու ձորի արանքում, ուր եղել է մի զորավոր սրբատեղի (զիարեթ), որը ունեցել է Մընձուր լեռան Անայի կաթնաղբյուրից մի զորավոր ակ: Այդ ուխտատեղին կոչվելիս է եղել բարության, առաքինության և առատության սրբի` Անահիտի անունով (կրճատ` Անա):

Ըստ Սեիդ-Մունզուրի պատմածի, իր տոհմանունը` «Թոռնե Անայե փիլի», եկել է հին կռապաշտական շրջանում պաշտամունքի առարկա եղած Անահիտից, այնպես, որ «Անայե-փիլը» մեծ և սրբազան հանգամանքով վերածվել է օջախի և ինքնին այդ օջախի սեիդն է:

Իսկ թե ինչ կապ ուներ իրենց օջախը կռապաշտության հետ, երբ իրենք ալևիներ են ու իրենց համարում են քրդեր, ասաց.

-Դուք հայերդ էլ (շեշտեց «հարմեն»-ի բառը) ժամանակին կռապաշտ եք եղել, հետո եք ընդունել քրիստոնեությունը, մեր նախահայրերն էլ հայեր են եղել, նույնիսկ իմ հորեղբոր տղաները, որ բնակվում են Քարափանքների մեզրեներում, թեև խոսում են ալևիերեն, պահում են իրենց ազգային ծագումը և կոչվում են Միրագներ:  Դերսիմում միրագներ շատ կան, որոնց մեծամասնությունը խոսում է հայերեն:

-Իսկ դուք ինչու՞ չեք պահել ձեր ազգությունը:

-Մեծ Անայի օջախը վառ պահելու համար մեր պապերն այդպես են հարմար տեսել: Քարտակի մեր գյուղի կործանումից և Զիարեթի քարափոր ուխտատեղին քարերով ծածկվելուց հետո Անայե-փիլը ողջ մնացած իր հարազատների հետ ապաստանել է Տուժիկ-պապայի անմատչելի ծերպերում, ապա վերադարձել և հիմնել է առաջին մեզրեն, ուր և վառել է առաջին օջախը և իր անդրանիկ որդուն է հանձնել այդ օջախի պաշտպանությունը, որից և սերվել է մեր տոհմը:

-Ո՞վ է քանդել այդ մեծ զիարը:

-Ձեր նախնիքը:

-Ի՞նչ պատճառով:

-Կռապաշտությունը կործանելու և քրիստոնեությունը տարածելու: Այդ զիարի տեղը (ինչպես տեսաք) բարձրացել են քարե բլուրներ, որովհետև զիար քանդողները այդ տեղը նըհանեթնամե են կոչել և խորհուրդ տվել, որ ամեն մեկ անցնող մի քար նետի այնտեղ, ուր թաղված է Անայի զիարը, և դարեր շարունակ նետված քարերից գոյացել են քարփանքները և այն մեծ բլուրը:

-Այժմ էլ ե՞ք ուխտի գնում այդ զիարին:  

-Զիարի տեղն անհայտ է, բայց կաթնաղբյուրը մնում է անվթար, ուր գնում ենք ուխտի, և մատաղ մորթում ենք մեր մեծ մոր հիշատակին:

-Իսկ ձեր հորեղբորորդի Միրագնե՞րը:

-Կաթնաղբյուրը բոլորի կողմից պաշտվում է, ոչ մեկ խտրություն հայի և քրդի միջև, բոլորս միասին գնում ենք ուխտի, ինչպես և ուրիշ շատերը, որ գալիս են մեր վանքը` հրաշագործ սուրբ Կարապետին այցելության:

 Դերսիմի հայերի ազգագրությունը

Մասն Ա

Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 1973 թ.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *