Ցեղասպանության ժամանակ ճապոնացիներն օգնել են փրկվել հայերին և հույներին


Վիգեն Բաբկենյան

2010 թThe Armenian Weekly” պարբերականում հրապարակված հոդվածում ներկայացրել էի, թե ինչպես են ճապոնացիները  Հայոց ցեղասպանության ժամանակ մարդասիրական օգնություն ցուցաբերում հայերին։ Ես նշել էի, թե ինչպես է 1922 թ փետրվարին հայկական բարեգործական հիմնադրամ ստեղծվել Տոկիոյում, Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան օգնության կոմիտեի միջազգային կոմիսար Լոյալ Վիրթի այցելությունից հետո։ Հայկական բարեգործական հիմնադրամը ստեղծվել է հայտնի ճապոնացի բանկիր ու դիվանագետ Վիկոնտ Էիչի Շիբուսավայի կողմից։ Այսօր Վիկոնտը հայտնի է որպես ժամանակակից ճապոնական կապիտալիզմի հիմնադիր ու մեծ մարդասեր։ Նա ներգրավված է եղել մոտ 500 ձեռնարկությունների ու տնտեսական կազմակերպությունների, ինչպես նաև սոցիալական ապահովության, կրթության ու միջազգային փոխանակության մոտ 600 կազմակերպությունների հիմնադրման գործում։ Հայկական բարեգործական հիմնադրամին աջակցում էին ճապոնական հասարակության բոլոր խավերը՝ սկսած հասարակ մարդկանցից մինչև պատգամավորներ, հաջողակ բիզնեսմեններ ու կայսերականներ։ Ճապոնական մի օրիորդաց դպրոց նույնիսկ իր վրա էր վերցրել 2 հայ որբերի խնամքի ողջ պատասխանատվությունը։ 

Հայոց ցեղասպանության հետ կապված` ճապոնական մեկ այլ հետաքրքիր պատմություն կդառնա Միմի Մալայանի կողմից Սան Ֆրանցիսկոյում նկարահանվելիք ֆիլմի թեմատիկան։ Միմին մեծն Դիանա Աբգարի թոռնիկն է։ Նա  բիրմացի հայ էր, ով ապրել է Ճապոնիայում 1891 թ․ մինչ իր մահը՝ 1937 թ․։ Նա  հայտնի գրող էր,  դիվանագետ, ինչպես նաև զբաղվում էր բիզնեսով։ Ամենանշանակալի փաստն այն է, որ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության գոյության կարճ ժամանակահատվածում (1918-1920) նա եղել է Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ ու լիազոր դեսպանը Ճապոնիայում։ Դա դիվանագիտական  պաշտոն էր, որը հնարավորություն էր տալիս նրան խոսել ինքնիշխան պետության անունից՝ անհատներին ու հաստատություններին դիմելու ժամանակ։ Այդ ճանապարհով Դիանային հաջողվել է ճապոնական կառավարությունից հատուկ թույլտվություն ստանալ, որով հնարավորություն էր տրվում, որ  Ռուսաստանից հայ գաղթականներ գան Ճապոնիա։ Այս թույլտվությունը մեղմացրել է գաղթականների վիշտը։ Երբ գաղթականները մեկնում էին Ճապոնիայից, օգնել է նրանց ԱՄՆ-ում կամ այլ վայրերում մշտական բնակություն հասատելու ժամանակ։

Հայոց ցեղասպանության ընթացքում ճապոնացիների մարդասիրության վերաբերյալ երևի ամենանշանակալի պատմությունը ճապոնական նավի կապիտանի ու նավատորմի անձնակազմի կողմից 1922 թ․ Զմյուռնիայի աղետից հետո նավահանգիստ փախած գաղթականների  կյանքը փրկելն է։ Երբ 1922 թ․ սեպտեմբերի 9-ին թուրքական ազգայնական զորքերը մտել և գրավել էին քաղաքը, հարյուր հազարավոր հայ ու հույն գաղթականներ փախել էին դեպի Զմյուռնիայի նավահանգիստ։ Թուրքերի կողմից քաղաքի գրավմանը հաջորդել են հայ ու հույն քաղաքացիների՝ սովորական դարձած կոտորածներն ու արտաքսումը։ 4 օր անց քաղաքի հայկական հատվածում կրակ է բռնկվել, որն ավերել է քաղաքի մեծ մասը։ Աղետին ականատես մոտ 20 դաշնակցի ռազմանավեր ու բեռնատար նավեր էին կանգնած նավամատույցում, այդ թվում՝ մեկ ճապոնական։ Բազմաթիվ օտարերկրացիներ ականատես են եղել, թե ինչպես է ճապոնական նավը մոբիլիզացվել, որպեսզի փրկի խելագարության եզրին հասնող փախստականներին։ Տիկին Աննա Հարլոու Բիրջը, ով Զմյուռնիայի միջազգային քոլեջի ամերիկացի պրոֆեսոր Բիրջի կինն էր, ականատես է դարձել, թե ինչպես են հուսահատ փախստականները Զմյուռնիայի այրվելու ժամանակ հավաքվել նավակայանի մոտ։ Կարելի էր տեսնել լողացող կանանց ու տղամարդանց, ովքեր հույս ունեին, որ կփրկվեն, այնինչ խեղդվում էին։ Աննան գրում է․ «Այդ ժամանակ նավամատույցում կանգնած էր նաև  ճապոնական մի բեռնատար նավ, որը հենց նոր էր ժամանել՝  բեռնված շատ արժեքավոր մետաքսով, ժանյակով և ճենապակով, որոնք հազարավոր դոլարներ արժեին։ Երբ ճապոնացի կապիտանը տեսավ իրավիճակը, չվարանեց։ Ամբողջ բեռը լցվեց նավամատույցի կեղտոտ ջրերի մեջ, իսկ նավ նստեցին մի քանի հարյուր գաղթականներ։ Նրանց տարան Պիրաեուս և ապահով իջեցրեցին հունական ափ»․ սա զետեղված է Թ․ Ստավրիդիսի՝ Ամերիկայում հելլենական միջազգային հիմնադրամի ամսագրում տպագրված  հոդվածում։

Այս մասին մեկ այլ հաղորդում կա «Նյու Յորք թայմս» պարբերականում            1922 թ․ սեպտեմբերի 18-ին․ «Գաղթականներն անընդհատ գալիս էին․․ Զմյուռնիայի աղետի նոր զարգացումների հետևանքով։ Չորեքշաբթի օրը (սեպտեմբերի 14-ին) Զմյուռնիայում  կար փախստականներին տեղափոխող 6 շոգենավ՝ մեկ ամերիկյան, մեկ ճապոնական, երկու ֆրանսիական ու երկու իտալական։ Ամերիկյան ու ճապոնական շոգենավերն ընդունում էին բոլոր եկողներին՝ առանց նրանց թղթերն ստուգելու, մինչդեռ մյուսները ընդունում էին միայն օտարերկրացիներին՝ անձնագրերով»։

Ճապոնական նավի մարդասիրական գործողությունների մասին վկայում են նաև Զմյուռնիայի աղետից փրկված հայերն ու հույները։ Կան ականատեսների բազմաթիվ վկայություններ այդ մասին։ Դրանք հայտնաբերել են պատմաբաններ Ստավրոս Ստավրիդիսն ու ճապոնացի Նանակո Մուրատա-Սավայանագին իրենց Ճապոնիայի ու Զմյուռնիայի աղետի շուրջ իրականացրած ուսումնասիրության ընթացքում։ Վերջերս Ստավրիդիսին հաջողվել է գտնել նավի անունը՝ Տոկեի Մարու, որը հրապարակվել է այդ ժամանակի բազմաթիվ հունական թերթերում։ 2016 թ․ հունիս ամսին Աթենքում հունական համայնքի կազմակերպությունները պարգևատրել են Ճապոնիայի դեսպան Մասուօ Նիշիբայաշիին վահանի ձև ունեցող պարգևով՝ ի պատիվ 1922 թ․ Զմյուռնիայի աղետի ժամանակ իրենց ազգին փրկելուն ուղղված ջանքերի։ Դա մի ժեստ է, որին ես հավատում եմ, որ հայկական համայնքներն էլ պետք է հետևեն։

Ճապոնացիների մարդասիրական արձագանքը մեկն է այդ աղետալի դեպքերի ժամանակ միջազգային բարի կամքի դրսևորման պատմություններից․ դեպքեր, որոնք գրեթե ամբողջությամբ վերացրել են Օսմանյան կայսրությունում բնակվող քրիստոնյա համայնքները։ Մոտ 50 ազգ մասնակցել է Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ հայերի փրկության գործին։ Չնայած նրան, որ Ցեղասպանության վերաբերյալ գիտական ուսումնասիրությունների մեծ մասն ուղղված է դրա՝ որպես չարիք լինելուն, այնուամենայնիվ կան անհամար պատմություններ մարդկանց կարեկցանքի ու մեծահոգության մասին, որոնք պետք է ուսումնասիրվեն գիտնականների կողմից։

http://asbarez.com/169367/japanese-helped-save-armenians-and-greeks-during-genocide

Անգլերենից թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published.