Թող վերադարձնեն Դերսիմի անունը

Ալի Գյուլեր

Բեռլինում տեղի ունեցած Դերսիմի գիտաժողովում ելույթ ունեցած լրագրող Հասան Ջեմալը և Ջենգիզ Չանդարը հայտնելով, որ Թուրքիան պետք է առերեսվի իր անցյալի հետ, պահանջեցին նաև հետ վերադարձնել Դերսիմի անունը:

Ջենգիզ Չանդարն ու Հասան Ջեմալը  նշելով, որ տեղի ունեցած կոտորածի ժամանակ հազարավոր մարդիկ են տուժել, շեշտեցին, որ հարցի կարգավորման համար Թուրքիան ստիպված է առերեսվել իր անցյալի հետ, իսկ դրա համար անհրաժեշտ է ստեղծել կատարվածը քննող հանձնաժողով:

 Չանդարն ասաց. «Պետք է առերեսվել գործած մեղքի հետ, հակառակ դեպքում ժողովրդավարություն չի լինի»:

Ջենգիզ Չանդարը հայտնելով, որ առաջին անգամ է մասնակցում Դերսիմի գիտաժողովին, իր ելույթն սկսեց հայկական կոտորածով: Տեղեկացնելով, որ ինքը եղել է Հրանտ Դինքի մտերիմ ընկերը, ասաց. «Հրանտ Դինքը սպանվեց: Նրա սպանվելուց հետո հասկացանք, որ 1915 թ. տեղի ունեցածն ավելի մեծ կոտորած է: Հրանտի սպանությունից հետո հարյուր հազարավոր մարդիկ մասնակցեցին հուղարկավորությանը: Նրան տեր կանգնեցին: Այնտեղ յուրաքանչյուր հատվածում մարդիկ կային: Ահա Դերսիմի մասին էլ այս ֆոնի վրա է անհրաժեշտ խոսել»:

Չանդարը նշելով, որ Դերսիմը Թուրքիայի օրակարգ բերվեց Օնուր Օյմենի այն հայտնի նախադասությամբ, ասաց. «Լավ է, որ օրակարգ բարձրացավ: Ինչ նպատակով էլ լինի, թեկուզ և ընտրության նպատակով վարչապետ Էրդողանը բարձրաձայն աղաղակեց` «50 հազար մարդ է սպանվել»: Եթե այսօր սա ասում է վարչաետը, դա ցույց է տալիս, որ նոր էջ է բացվել: Այսպիսով` Դերսիմի թղթապանակը բերվեց Թուրքիայի օրակարգ»:

Դերսիմում կանգնեցված Սեիդ Ռիզեի արձանի մասին իր տեսակետները կիսելով` Չանդարն ասաց. «Սա ցույց է տալիս, որ հասել են կարևոր աստիճանի և զարգացման»: Այնուհետև նշեց, որ Ժողովրդահանրապետական կուսակցության առաջնորդը հանրաքվեի ժամանակ 140 անգամ ելույթ է ունեցել. «Չնայած որ քուրդ է` բայց քրդերեն բառ անգամ չի օգտագործել: Սրանից հետո Թուրքիան առերսվելու է Դերսիմի իրականության հետ: Հակառակ դեպքում Թուրքիան չի կարող ժողովրդավրության ճանապարհը բռնել»:

Չանդարն ասաց. «Պետք է ստեղծել կատարվածը քննելու հանձնաժողով»:

Ջենգիզ Չանդարը, ցեղասպանությու՞ն, թե կոտորած քննարկմանը գնահատական տալով, ասաց հետևյալը. «Երբ Թուրքիան դեռևս չի ընդունել հայոց ցեղասպանությունը, ինչպե՞ս կարող է ընդունել Դերսիմինը: Ըստ իս` սա չի կարող բարձրացվել: Դրա համար պետք է եզրերն ավելի խելամիտ  կիրառել: Ինչ էլ որ թուրքերի ու քրդերի միջև տեղի ունեցած լինի, ավելի կարգավորող քաղաքականություն է անհրաժեշտ կիրառել: Իսպանիան մոռացավ: Հարավային Աֆրիկան կատարեց ճիշտ հակառակը և ընտրեց առերեսումը: Ստեղծեց կատարվածը քննելող հանձնաժողով: Թուրքիայում էլ այս խնդիրները չեն մոռացվել: Դրա համար էլ ստիպված է առերեսվել:  Դրա համար էլ պետք է հաստատել ճշմարտություն: Ես մեկն եմ նրանցից, ովքեր Թուրքիայում մայրենի լեզվի պաշտպանության ջատագով են: Հավատում եմ, որ դա անհրաժեշտ է: Ես մայրենին պաշտպանում եմ, որպեսզի պաշտպանեմ իմ մայրենիի պատիվը: Ուրիշ ոչինչ չկա: Իմ մայրենին աշխարհում գրականության լեզվի մրցանակ է ստացել: Դարձել է համաշխարհային: Ինչու՞ այն ընկալվի որպես մեկ այլ մայրենի լեզվի վրա ճնշում գործադրող լեզու: Ըստ իս` նախ և առաջ Թուրքիան պետք է վերադարձնի Դերսիմի անունը»:

Հասան Ջեմալն ասաց. «Դերսիմցիներին լցնելով քարանձավներ՝ գազ են բաց թողել»:

Իսկ լրագրող Հասան Ջեմալը հայտնել է, որ թուրքական բանակը, դերսիմցիներին լցնելով քարանձավները և գազ բացթողելով, մկների նման սպանել է: Ջեմալն ասաց. «1938 թ. Մուհսին Բաթուրն ասել է, որ որպես հատուկ պաշտոնյա՝ իր Դերսիմ գնալու մասին 40 օր շարունակ ընթերցողներից ներողություն խնդրելով չի կարող պատմել: Ըստ էության նա այս ողբերգության մասին պարզորոշ պատմում է»:

Նշելով, որ Թուրքիան ստիպված է առերեսվել իր պատմության հետ, ասաց. «Մենք ինչ էլ անենք, անհրաժեշտ է, որ քննարկենք խաղաղությունն ու ժողովրդավարությունը, միայն այդժամ կարող ենք առերեսվել: Սակայն, տառապանքներին գերի չդառնալով, կարող ենք խաղաղություն հաստատել, նրանք, ովքեր գերի են դառնում վշտերին, չեն կարող խաղաղություն հաստատել: Սա խնդիրներն էլ ավելի է բարդացնում: Երեկ երեկոյան, երբ խոսում էի պարոն Մուզզաֆերի հետ, ասաց հետևյալը. «Մեր վերապրած դառնությունները խաղաղության համար հնարավորություն են ստեղծում»: Ըստ իս` սա շատ հասուն վերաբերմունք է: Եթե երկու կողմն էլ սա ընկալի, կարող ենք խաղաղություն հաստատել: Խաղաղության մթնոլորտում յուրաքանչյուրը կարող է ապրել իր մշակույթով: Սրանով պետք է վերջ դնենք Թուրքիայում մեր օրերում քրդական հարցը զենքով հանգուցալուծելուն: Նախ և առաջ պետք է լռեցնենք լեռներից լսվող զենքերի ձայները: Ես կարգախոս եմ ստեղծել՝ «Ոչ արկ, ոչ էլ գործողություն»: Եթե լեռներից լսվող զենքերի ձայները լռեցնենք, ավելի հանգիստ մթնոլորտում կարող ենք քննարկել: Այնժամ քրդերը կարող են պահանջել իրենց իրավունքները: Սա հնարավոևր է խաղաղության և ժողովրդավարության մթնոլորտում: Այն ժամանակ էլ կառերեսվեն Դերսիմի հարցի հետ: Այն ժամանակ օրակարգ կբարձրացվի նաև պետության` Դերսիմի տուժածներից ներողություն խնդրելու անհրաժեշտությունը: Կվերականգնվեն կորսված իրավունքները»:

Եթե ցանկանում ես ասել կոտորած, ցեղասպանություն, ասա: Բայց իմ կարծիքով ցեղասպանություն բառը կարող է սխալ հասկացվել, որովհետև դեռևս գործի սկզբում ես, եթե ասես ցեղասպանություն, որոշ խնդիրների կբախվես: Սա ջուր է լցնում ազգայնականների ջրաղացին: Հայկական հարցում էլ օրինակներ կան: Անհրաժեշտ է դաս քաղել: Դրա համար էլ անհրաժեշտ է ավելի առողջ քաղաքականություն իրականացնել:

firatnews.com

24.11.2010

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *