Խորհրդաւոր Խաչլուայ լիճն ու Հաւլունի թուրը

oksana.karapetian@gmail.com

Հա­յոց Տու­րուբե­րան նա­հան­գի հռչա­կաւոր Հարք գա­ւառում կը գտնուի Խաչ­լուայ լի­ճը։ Այն նոյն Հար­­քում, ուր Հայկ Նա­­հապե­­տը հաս­­տա­­­տեց իւր առա­­ջին բնա­­կու­­թիւնը, գա­­ւառն անուանեց Հարք, իսկ գիւ­­ղը՝ Հայ­­կա­­­շէն։ Հարք գա­­ւառին նուիրուած իր յօ­­դուա­­ծում Բեն­­սէն կը նշէր, թէ ոմանց կար­­ծի­­­քով Հայ­­կա­­­շէնը «Խա­­րաբա­­շահ­­րի՝ աւեր քա­­ղաք, տե­­ղը կ՚ընկնայ»։ Իսկ Խա­­րաբա­­շեհի­­րը, գի­­տենք, Խաչ­­լուայ լճի արեւմտեան ափի մօ­­տակայ­­քում կը գտնուի։ Լճի մօտ կը գտնուի նաեւ Պի­­լեճան, Բլե­­ջան լեռ­­նա­­­գագա­­թը, ուր, ըստ աւան­­դութեան, Հայկ հո­­ղին էր յանձնել Բե­­լի մար­­մի­­­նը։

Յե­­տագա­­յում Հարքն անուանուեց Պու­­լա­­­նըխ, որ թրքե­­րէնէ թարգմա­­նաբար «պղտոր, ցե­­խոտ» կը նշա­­նակէ, հա­­ւանա­­բար երկրի ճահ­­ճա­­­յին մօ­­րուտնե­­րու եւ սե­­ւահո­­ղերու պատ­­ճա­­­ռով, որոնք եր­­բեմն «գա­­ւառի մեծ մա­­սը գրա­­ւած էին»։

Լի­­ճը Խաչ­­լուայ, Խա­­չի կամ Խա­­չան է անուանուած ըստ մօ­­տակայ­­քի հա­­մանուն գիւ­­ղի եւ դաշ­­տա­­­կի։ Յայտնի է նաեւ որ­­պէս Քա­­զան, Խա­­զանայ կամ Պու­­լա­­­նըխ անուննե­­րով, իսկ քիւրտե­­րը Կո­­լա Շէ­­լօ կ՚ըսեն։ Սա փոքր մի լճակ է, որ կը զբա­­ղեց­­նէ 10 քմ. տա­­րածք՝ 7մ առա­­ւելա­­գոյն խո­­րու­­թեամբ եւ գո­­յացած է հիմ­­նա­­­կանէն անձրե­­ւաջ­­րե­­­րէն, ուստի երաշ­­տի ժա­­մանակ խիստ կը ցա­­մաքէ։ Չնա­­յած ժո­­ղովուրդը կը պնդէ, որ լճի մէ­­ջը ջրի ակ­­ներ եւս կան, եւ լի­­ճը իւր բաշ­­խած ջրո­­վը Վե­­րին Բու­­լա­­­նըխայ Նե­­ղոսը կը հա­­մարի։

Խորհրդա­­ւոր լիճ մըն է Խաչ­­լուան։ Անոր խոր­­քե­­­րում հրե­­ղէն ձիեր ու գո­­մէշ­­ներ կան։ Գո­­մէշ­­նե­­­րը, լճէն դուրս գա­­լով, մօ­­տակայ գիւ­­ղե­­­րու կո­­վերը կը բեղմնա­­ւորէին, որոնցմէ կը ծնուէին ձիւ­­նա­­­թոյր շա­­ռաւիղ­­ներ։

Սեւ ու պղտոր են եւ գար­­շա­­­հոտու­­թիւն կը տա­­րածեն Խաչ­­լուայ ջրե­­րը։ Բայց աւան­­դութիւ­­նը կը պատ­­մէ, որ կար ժա­­մանակ, երբ նրանք մա­­քուր էին երկնքի պէս։ Լիճն ալ լիճ չէր, այլ աղ­­բիւր էր պաղ։ Ահա թէ ինչպէս դա պա­­տահեց…

Հե­­ռու ան­­ցած դա­­րերում Պռոշ թա­­գաւոր մը կար՝ զօ­­րաւոր, ազ­­նիւ ու ար­­դար։ Լճի արեւմտեան ափին գտնուող Լա­­թար քա­­ղաքը կը նստէր Պռոշ թա­­գաւո­­րը։ Կ՚ըսեն, թէ անոր պա­­լատը քրտե­­րէն Քե­­լա Հոշկ կո­­չուած ամ­­րո­­­ցի մէջ կը գտնուէր՝ Կո­­պի Ս. Դա­­նիէլ վան­­քէն վե­­րեւ։

Օր մը Շէ­­խեաղուպ գիւ­­ղէն նախ­­րորդ մը այդ կող­­մե­­­րը իւր նա­­խիրը կ՚արա­­ծեց­­նէր։ Պա­­ռաւի մը կո­­վը հան­­գիստ չէր մնար, եւ նախր­­որդը գետ­­նէն պա­­տահա­­կան կլոր քար մը վերցնե­­լով կո­­վու կող­­քին կը խփէ՝ անոր հան­­դարտեց­­նե­­­լու հա­­մար։ Բայց քա­­րը կը ծա­­կէ կեն­­դա­­­նու կո­­ղերն ու միւս կող­­մէն դուրս կու գայ։ Պա­­ռաւն ու նախ­­րորդը կը գնան Պռոշ թա­­գաւո­­րի մօտ՝ վէ­­ճը լու­­ծե­­­լու։

Թա­­գաւո­­րը որ կը տես­­նէ քա­­րի զօ­­րու­­թիւնը, նախ­­րորդին պատ­­ժե­­­լու փո­­խարէն ազատ կ՚ար­­ձա­­­կէ, պա­­ռաւին կը վճա­­րէ կո­­վու գի­­նը, իսկ քա­­րը իրեն կը պա­­հէ։ Կը տես­­նէ, որ կլոր քա­­րը իրա­­կանէն հրա­­շալի պող­­պատ մըն է, կտոր մը կը զա­­տէ քա­­րէն եւ կը փո­­խան­­ցէ դար­­բի­­­նին՝ հե­­րոն պատ­­րաստե­­լու։

Հե­­րոնը ստա­­նալէն ետ­­քը մնա­­ցած պող­­պա­­­տը եւս կը փո­­խան­­ցէ՝ թուր պատ­­րաստե­­լու հա­­մար։ Բայց դար­­բի­­­նը, որ ար­­դէն հաս­­կա­­­ցել էր պող­­պա­­­տի զօ­­րու­­թիւնը, քա­­րը ծա­­ծուկ իրեն կը պա­­հէ, ապա սո­­վորա­­կան եր­­կա­­­թէն թուր կը պատ­­րաստէ ու կը փո­­խան­­ցէ Պռոշ թա­­գաւո­­րին։

Թա­­գաւո­­րը հե­­րոնով կը զար­­կէ թրի լաս­­տին, եւ հե­­րոնը ջրի նման ծա­­կելով միւս կող­­մը կ՚անցնէ. դար­­բի­­­նի խար­­դա­­­խու­­թիւնը երե­­ւան կու գայ։

Թա­­գաւո­­րի սպառ­­նա­­­լիք­­նե­­­րու ներ­­քոյ դար­­բի­­­նը իրա­­կան պող­­պա­­­տէն կը պատ­­րաստէ թու­­րը, որով Պռոշ թա­­գաւո­­րի զօ­­րու­­թիւնը կը բազ­­մա­­­պատ­­կուէ։ Թրի զօ­­րու­­թիւնն այն էր, որ թշնա­­մուն հա­­րուած տուած ժա­­մանակ, որ­­քան էլ ախո­­յանը հե­­ռու գտնուէր, թու­­րը կ՚եր­­կա­­­րէր եւ ծո­­րալով կը հաս­­ներ նրան ու մա­­հացու հա­­րուած կը հասցնէր։ Եր­­կար տա­­րիներ թա­­գաւո­­րեց Պռոշ թա­­գաւո­­րը, եւ հե­­ռաւոր երկրներ հա­­սաւ նրա հրե­­ղէն թրի փառ­­քը։

Բայց այս երկնքի տակ մա­­հը բո­­լորին է հա­­սու։ Ծե­­րացել էր Պռոշ թա­­գաւո­­րը, մօտ էր եւ նրա ժա­­մը։ Գի­­տէր, որ իր­­մէ ետ­­քը իր երեք որ­­դի­­­ները պի­­տի կռուէին թրին տի­­րանա­­լու հա­­մար ու եր­­կի­­­րը կը բզկտէին։ Ուստի որո­­շեց փոր­­ձել իւր որ­­դի­­­ներին։ Կան­­չեց նա աւագ որ­­դուն ու պա­­տուի­­րեց Խաչ­­լուայ աղ­­բիւրը նե­­տել հրե­­ղէն թու­­րը։

Աւագ որ­­դին իրեն պա­­հեց թու­­րը եւ հօ­­րը խա­­բեց թէ նե­­տել է այն աղբրի մէջ։ Բայց երբ հայ­­­րը հարցրեց թէ ինչ պա­­­տահեց թու­­­րը նե­­­տելու ժա­­­մանակ, «ոչինչ չպա­­­տահեց, հա՛յր իմ»,- հնչեց պա­­­տաս­­­խա­­­­­­­նը։ Թա­­­գաւո­­­րը հաս­­­կա­­­­­­­ցաւ ամէ­­­նը, ետ պա­­­հան­­­ջեց թու­­­րը եւ կան­­­չեց միջ­­­նեկ որ­­­դուն։ Սա էլ իւր աւագ եղ­­­բօր պէս վա­­­րուեց։

Ապա թա­­­գաւո­­­րը կան­­­չեց իւր կրտսեր որ­­­դուն։ Եւ երբ թա­­­գաւո­­­րը հարցրեց, թէ ինչ պա­­­տահեց թու­­­րը աղ­­­բիւրը նե­­­տելու ժա­­­մանակ, կրտսեր որ­­­դին խո­­­ժոռուեց ողջ մարմնով ու ասաց։ «Մի հարցրու, հա՛յր իմ, յի­­­շել ան­­­գամ չեմ ու­­­զեր, թէ ինչ պա­­­տահեց։ Հէնց ես թու­­­րը աղ­­­բիւրը նե­­­տեցի, խառ­­­նուեցին Խաչ­­­լուայ ջրե­­­րը, դար­­­ձան պղտոր ու սեւ, եւ ան­­­դունդէն հնչեց ահա­­­սար­­­սուռ ձայն մը, ապա ջրե­­­րը վա­­­րարե­­­ցին, հե­­­ղեղուեցին շուրջը, այնքան տա­­­րածուեցին, մին­­­չեւ լայ­­­նարձակ մի լիճ գո­­­յացաւ, եւ քաջ­­­քեր ելան լճէն ու կլա­­­նեցին հրե­­­ղէն թու­­­րը»։

Պռոշ թա­­­գաւո­­­րը կը հասկնայ, որ կրտսեր որ­­­դին իրա­­­պէս նե­­­տել է թու­­­րը, եւ նրան իր ժա­­­ռանգ կը ճա­­­նաչէ եւ կը գու­­­շա­­­­­­­կէ, որ երբ լի­­­ճը չոր­­­նայ, երե­­­ւան կու գայ թու­­­րը յաղ­­­թած քաջ­­­քը։

Իսկ թու­­­րը յաղ­­­թել էր լճի յա­­­տակը բնա­­­կող քաջ­­­քե­­­­­­­րէն ամե­­­նահ­­­զօ­­­­­­­րը։ Այ­­­սօր Հաւ­­­լունի անուամբ յայտնի այդ հրա­­­շալի թու­­­րը նա իր գլխի տակ կը պա­­­հէ։ Ամէն Աստծու ուրբաթ օր միւս քաջ­­­քե­­­­­­­րը կու գան նրա հետ մարտնչե­­­լու եւ թու­­­րը խլե­­­լու, այ­­­դու մեծ աղա­­­ղակ ու շարժ տե­­­ղի կ՚ու­­­նե­­­­­­­նայ ջրի յա­­­տակը եւ լի­­­ճը կը պղտո­­­րի։

Ահա թէ ինչպէս գո­­­յացաւ պղտոր Խաչ­­­լուայ լի­­­ճը։ Եւ եթէ այդ ուրբաթ օրե­­րին մօ­­տակայ­­քում լի­­նես եւ ու­­շիկ մտիկ անես, ան­­պայման կը լսես քաջ­­քե­­­րի մար­­տէն ար­­ձա­­­գան­­գող որո­­տը։

http://www.agos.com.tr/am/hvotvadzi/19697/khvorhrtawvor-khachluah-lichn-u-hawluni-turi

Leave a Reply

Your email address will not be published.