Ի՞նչ եղաւ Վանի վանքերուն

  ԶԱՔԱՐ ՄԻԼՏԱՆՕՂԼՈՒ

 

Նկատի ունենալով Վանայ լիճի Աղթամար կղզիի Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ մէջ շուրջ հաիւր տարուան ընդհատումէ ետք 19 Սեպտեմբեր 2010-ին Ս. Խաչի տօնին առթիւ մատուցուելիք Ս. Պատարագը, քարտէսի մը վրայ տեղադրեցինք լճափի Գեւաշ-Ոստան (Կեւաշ), Արտամեդ  (Էտրէմիթ), Բերկրի  (Մուրատիյէ), Վան և Արճէշ  (Էրճիշ) քաղաքներուն եւ անոնց շրջակայքի մօտաւորապէս 90 վանքերը:

Քանի որ ժամանակին այսօրուան նման յստակ չէին Վանայ բնակավայրերու սահմանները, քաղաքներ, գիւղեր եւ գիւղաքաղաքներ ժամանակին ընթացքին ապրեցան զանազան վարչական բաժանումներ, եւ կազմուեցաւ ներկայ վարչային տարածքը: Այդ պատճառաւ քարտէսի վրայ կարգ մը հակասական տուեալներ գոյացան: Գեւաշն ու Արճէշը այս ուղղութեամբ յատկանշական օրինակներ են, կամ, օրինակ, այժմու Պիթլիսի սահմաններուն մէջ գտնուող բազմաթիւ եկեղեցիներ ու վանքեր կը ներկայանան Վանի ընդհանուրին մէջ:

Վանքերու կառուցուած տեղերուն անունները մեծաւ մասամբ հայերէն եւ քրտերէն են, իսկ փոքր մէկ մասը` թրքերէն:

Եթէ ոչ բոլորը, հնարաւորին չափ տեղանունները յիշեցինք իրենց այսօրուան   անուանումներով: Իսկ անոնք, որոնք չենք կրցած ստուգել, յիշուեցան բնագիրներով: Այս մասին օգտուեցանք Հ. Համազասպ Ոսկեանի ՙՎասպուրականի վանքեր՚ անուն եռահատոր գործէն, որ հրատարակուած է Վիեննական Մխիթարեան ուխտի կողմէ 1940-ին:

Վասպուրականի Թագաւորութիւնը կը բաղկանար 36 անջատ շրջաններէ: Վերոյիշեալ աշխատասիրութեան այս 36 շրջաններէն աւելի քան 200 վանքերու մասին տեղեկութիւններ կը տրուի:

Սխալ հասկացողութիւնը կանխելու համար պէտք է նշենք, որ այս թուանշանը կը պատկանի միայն վանքերուն: Իսկ եկեղեցիները մօտաւորապէս եռապատիկն են այս թիւին:

Իսկ մենք ընտրեցինք այսօրուան Վան քաղաքի վարչական սահմաններուն մաս կազմող 13 գիւղաքաղաքներուն մէջ գտնուող 90 անուն վանքերը: Օգտուեցանք նաեւ Հայր Ներսէս Սարգիսեանի 1848-ին պատրաստած Վանայ լիճի շրջակայքի քարտէսի տեղանուններէն: Քննեցինք Ռայմոնտ Գէորգեանի եւ Փոլ Փապուճեանի «Օսմանեան Կայսրութենէ Ներս Հայերը Նախքան 1915» անուն ուսումնասիրութեան Վանի բաժինը:

Ծանօթ. 1-էն  90 թուագրուած վանքերուն մօտաւոր տեղերը կարելի է ստուգել թերթիս թրքերէն բաժնի 12-րդ էջի քարտէսին վրայէն` ըստ թուարկութեան:

Վանայ լիճի կղզիներուն վանքերը

Գրաւոր աղբիւրներ կը վկայեն, թէ նախապէս Վանայ լիճի վրայ կը գտնուէին ձեռքի մը մատներու թիւէն աւելի կղզիներ, որոնցմէ ոմանք ջուրի մակերեսի բարձրացման պատճառաւ անհետացած են:

Մենք յատուկ խորագրի մը ներքեւ դասեցինք կղզիներու վանքերը՝ առանց նկատի ունենալու անոնց վարչական կեդրոնները:

1)      Լիմ Անապատը- Վանայ լիճի հիւսիս-արեւելքի ամենամեծ կղզիին վրայ

2)      Կտուց Անապատը- Լիճի երկրորդ մեծ կղզիին վրայ

3)      Աղթամարայ Վանքը եւ Սուրբ Խաչ Եկեղեցին- Լիճի հարաւային մասի նոյնանուն կղզիին վրայ

4)      Առտէրի Սուրբ Աստուածածին Վանքը- Աղթամար կղզիի արեւմտեան կողմը

5)      Ցիպնայ Սուրբ Ստեփանոսի Վանքը- Այժմ մնացած է ջուրին տակը                             

Վանայ լիճի հարաւային շրջանի` Գեւաշի եւ Արտամեդի վանքերը (Վանայ լիճի հարաւային շրջանի Դատվանի մօտակայ Կարճկան շրջանը միացուցինք Գեւաշի եւ Արտամեդի)

6)      Անծղնապատի կամ Անձնապատի Վանքը

7)      Առբերդի Ս. Աստուածածին կամ Պաղվանից Ս. Յովհաննէս Վանքը- Անմիջապէս դիմացն էր Նարեկավանքին, կը գտնուի Գեւաշի Քազանչ Գիւղին մէջ

8)      Արծուաբեր Ս. Աստուածածնի Վանքը- Հալվաբեր դաշտի Գանձակ գիւղի, մերօրեայ անուանումով Գեւաշի Ալթընսաչ գիւղի մօտակայքը

9)      Բերդաձորի Ս. Աստուածածնի Վանքը

10)  Զօրայ Վանքը Աղթամար Կղզիի դէմը, Աղաւանի հարավ-արեւելքին

11)  Ս. Թովմաս (Գանձակայ) Վանքը-Գեւաշի Ալթընսաչ գիւղի մօտակայքը, լիճի ափին

12)  Ս. Թովմաս (Մրորսայ) Վանքը

13)  Իլու Վանքը կամ Քառասուն Խորան Ս. Աստուածածնի Վանքը

14)  Լուսապտուղ Ս. Սահակի Վանքը

15)  Խասկայ կամ Խաչկայ Վանքը

16)  Խումսայ Վանքը

17)  Կապուտկողայ Ս. Յակոբի Վանքը

18)  Ս. Կարապետի (Գանձկայ) Վանքը

19)  Ս. Կարապետ (Սորբայ) Վանքը

20)  Կարմիր Վանքը

21)  Կարմրակ Ս. Աստուածածին կամ Միանձն կամ Անէն Վանքը

22)  Ս. Հայրապետի Վանքը

23)  Մահռաշտի կամ Ս. Պետրոսի Վանքը

24)  Մոխրաբերդի Վանքը

25)  Նոր Գիւղի Վանքը

26)  Սուրբ Յարութիւնի կամ Դիւաբոյնի Վանքը

27)  Նարեկայ Վանքը

28)  Նկար կամ Նկարենայ Ս. Ստեփանոսի Վանք

29)  Շախուռայ Ս. Աստուածածնի կամ Սքանչելագործի Վանքը

30)  Ուրանէ Ս. Աստուածածնի Վանքը

31)  Ներոց Ս. Թովմասի Վանքը

32)  Սմբատաշէնի Ս. Աստուածածին

33)  Չաղար կամ Չարահանի Ս. Նշանի (կը յիշուի նաեւ Եղիշէի կամ Վարդ Պատրիկի անուններով)

34)  Պըտըլիկի կամ Պուտլիկ Վանքը

35)  Ս. Պօղոսի Վանքը

36)  Չոջ գլուխ եւ Սուրբ Գէորգի Վանքը

37)  Սպիտակ կամ Սիվտկու Վանքը

38)  Ս. Վարդանի Վանքը

39)  Քարի Ս. Աստուածածնի Վանքը

40)  Օդէլի Վանքերը

Վանայ լիճի արեւելեան շրջանի եւ Բերկրիի (Մուրատիյէ) վանքերը

41)   Բերդակի Ս. Աստուածածնի Վանքը 

42)   Ս. Խաչի Վանքը 

43)       Ծառաքարի Վանքը

44)       Կարմրատր Ս. Աստուածածնի Վանքը

45)       Կաւալու Ս. Աստուածածնի Վանքը

46)       Կենդանանից կամ Կենդանանցի Վանքը

47)       Կռնկու կամ Ծովահայեաց Ս. Աստուածածնի Վանքը

48)       Հայկավանի Ս. Աստուածածնի Վանքը

49)       Ձորոյ Վանքը

50)       Յայնկոյսներու Ս. Աստուածածնի Վանքը

51)       Շուշանից Ս. Գեորգի Վանքը

52)       Սալնապատի Ս. Գրիգորի Վանքը

53)       Սղկայ կամ Սղգու Ս. Աստուածածնի Վանքը

54)       Վարագայ Ս. Նշանի Վանքը

55)       Ալերու Ս. Աստուածածնի Վանքը

56)       Ալերու Ս. Գեորգի Վանքը

57)       Արջակու Ս. Աստուածածնի Վանքը

58)       Արեկանից Վանքը

59)       Երերնոյ Ս. Սահակի Վանքը

60)       Երերնոյ Խաչգլուխ Վանքը

61)       Եղավանք

62)       Էջմիածին կամ Բազենից Ս. Աստուածածնի Վանքը

63)       Սուրբ Թադէի Վանքը

64)       Խաթուն Տիրամօր կամ Ընծայեաց Ս. Աստուածածնի Վանքը

65)       Խլու Վանքը

66)       Նախավկայի Վանքը

67)       Տէր Յուսկան Որդւոյ Վանքը

68)       Արգելանի Վանքը

69)       Տեր Պետոյի Վանքը

70)       Քրիստափորի Վանքը

 

Վանայ լիճի հիւսիսային շրջանի, Արճէշի վանքերը

 

71)  Ականց Ս. Գէորգի Վանքը

72)  Այրի Ձորի Վանքը

73)  Ասպիսընկայ Ս. Յարութեան Վանքը

74)  Արծուաբեր Ս. Ատուածածնի կամ Սուխարայ կամ Խառաբաստայ Վանքը

75)  Արջօնից կամ Առջեւից կամ Առաջուց Ս. Աստուածածնի կամ Հաւատաւոր Ս. Գէորգի Վանքը

76)  Գինեբեր Սուրբ Նշանի կամ Կէնաբեր Սուրբ Գէորգի կամ Կենափորի Վանքը

77)  Կէրմանից Վանքը

78)  Կողուց Վանքը

79)  Կոճերայ Վանքը

80)  Ձորոյ Վանքը

81)  Մանուկ Ս. Նշանի Վանքը

82)  Մատղայ Վանքը

83)  Մեծոփայ կամ Ս. Աստուածածնի Վանքը

84)  Նաւկայ Վանքը

85)  Ուռընկայ Ս. Նշանի Վանքը

86)  Սքանչելագործ Ս. Նշանի կամ Պատերազմի Ս. Նշանի Վանքը

87)  Ս. Խաչի կամ Երաշխաւորի Վանքերը

88)  Աւեր ու Ս. Յակոբի Վանքերը

89)  Վարդենիս կամ Պաղպոյ Վանքը

90)  Տկուց Անապատի Վանքը

 

Ագօս, թիւ 755

17.09.2010

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *