Պարզվում է` Միություն և առաջադիմություն կուսակցությունը հայ երեխաներին օգտագործել է որպես զինվոր

Այշե Հյուր

 

Միություն և

առաջիմություն

կուսակցության

մանուկ զինվորները

 

Քար նետած քուրդ երեխաները

Այսօր Դիարբեքիրում, Ադանայում, Մերսինում, Հաթայում, Մարդինում, Սիիրթում (Սղերդ), Շըրնաքում, Վանում և Իզմիրում 13-17 տարեկան շուրջ 800 քուրդ մանուկներ, հակառակ ՄԱԿ-ի՝ Երեխաների իրավունքների պայմանագրի դրույթների, որի տակ ստորագրել է նաև Թուրքիայի Հանրապետությունը, որպես «չափահաս» դատվում են` «Ահաբեկչության դեմ պայքարի» օրենքի «կազմակերպության անդամ չլինելով հանդերձ, հանուն կազմակերպության հանցանք գործածները պատժվում են որպես կազմակերպության անդամ» հոդվածով:

Մինչ օրս մոտ 130 երեխայի դատապարտել են մինչև 5 տարվա տաժանակիր ազատազրկման: Որոշ երեխաներ ծանր պատիժներ են կրում, քանի որ ունեցել են իրենց դեմքերը ծածկող բերետներ, ոմանք` ձեռքերին քարի նշաններ լինելու պատճառով, ուրիշները` շապիկների թաց լինելու համար, մյուսները` որովհետև սրտերն արագ էին խփում: Նրանցից ոմանք պահվում են չափահասների բանտում:

Լեռ բարձրանա՞լ

Այդ երեխաները նախ՝ մեծ զարմանք, ապա՝ հոգեբանական խնդիրներ են ունենում: Այնուհետև կորցնում են մեծերի, պետության, օրենքների հանդեպ վստահությունը, իսկ հետո էլ` հույսը ապագայի նկատմամբ: Քանի դեռ այսօրվա տեսքով շարունակվում է «Ահաբեկչության դեմ պայքարի օրենքի» կիրառումը, վաղը ոչ ոք չի կարող երաշխավորել, որ դրանից չեն տուժի նաև մեր երեխաները և եղբայրները: Եթե իրոք մտածում ենք, թե ինչպես լեռներ քաշվածներին ստիպենք զենքը թողնել և ընդգրկենք ժողովրդավարական կյանք մեջ, ապա պետք է հասկանանք, որ միայն կարգախոսը և այն վերաբերմունքը, թե ցանկանում ենք, որ քար նետած երեխաները լեռները քաշվեն, շշմեցուցիչ հակասություն է: Այդ կապակցությամբ այս շաբաթվա հոդվածս նվիրեցի իթթիհատականների կողմից «ազգային» նպատակներով կազմակերպված և դեպի ռազմաճակատներ աքսորված թուրք մանուկներին և այն հայ երեխաներին, որոնց կյանքը խավարեցրել են դարձյալ իթթիհատականները` դարձյալ «ազգային» նպատակներով:

Սկաուտությունից դեպի պարամիլիտար կազմակերպություն

Օսմանյան կայսրությունում սկաուտական կազմակերպության առաջին հիմքերը դրվեցին 1910 թ. վերջերին տպագրվող «Աշխատանք և առաջադիմություն» ամսագրում հրապարակված Լոզանում գտնվող Ռագըփ Նուրեթթինի` սկաուտության մասին հոդվածներով: Ձախակողմյան հայացքների տեր մի անգլիական ընտանիքից սերող, Հնադկաստանում ծնված, Սուլթանական դպրոցում (այսօրվա Գալաթասարայի լիցեյում) կրթված, ֆուտբոլիստ և մարզիկ Ահմեդ Ռոբենսոնի կողմից Ստամբուլում հիմնված առաջին սկաուտական օջախի գործողությունները բաղկացած էին շեփորներով քաղաքի մեջ արված շրջագայություններից ու արշավներից: Այդ առաջին օջախին հետևեցին Դարյուշշաֆաքայի լիցեյը, Քադըքյոյի Նումունե դպրոցը, Ստամբուլի լիցեյը, Վեֆայի և Սկյուտարի լիցեյները, իսկ Ստամբուլից դուրս առաջին սկաուտական կազմակերպությունները հիմնած նահանգներն էին Բուրսան, Բեյրութը, Իզմիրը (Զմյուռնիա), Սվասը (Սեբաստիա), Կայսերին (Կեսարիա) և Քյութահիան:

1912 թ. հոկտեմբերի 8-ին, երբ սկսվեց Բալկանյան պատերազմը, «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությաունը Էդիրնեում գտնվող իթթիհատական դպրոցի տնօրեն Նաֆի Աթուֆին (Քանսու) և վերջինիս ընկերոջը` Մանասթըրում գտնվող Ուսուցչաց դպրոցի տնօրեն Էթհեմ Նեժադին ուղարկել էր Եվրոպա` «մի անթերի երիտասարդական կազմակերպություն» հիմնելու համար ուսումնասիրություններ կատարելու նպատակով: Աթըֆ բեյը վերադարձին Էնվեր փաշային հաղորդել էր, որ նման գործի համար սկաուտությունը իդեալական գործունեություն է, և որ կարելի է եվրոպականի օրինակով ստեղծել նման մի կազմակերպություն: Այս գործի համար երկիր հրավիրվեց Բելգիայի հետախուզական կազմակերպության հիմնադիրը` անգլիացի Հարոլդ Փարֆիթը: Վերջինս 1914 թ. ապրիլի 9-ին Հետախուզական ընկերության բոյսկաուտական օջախը (Keşşaflık Cemiyeti İzci Ocağı) հիմնելուց հետո սկսեց նաև Բարձրագույն ուսուցչաց դպրոցում (Darü’l-Muallimin-i Aliye) սկաուտական դասերի, երթերի, ճամբարների, սկաուտական առաջնորդների համար դասընթացների միջոցով ինստիտուցիոնալ դարձնել սկաուտությունը Օսմանյան պետությունում: 1914 թ. մայիսի 22-ին սույն օջախի կողմից մշակված և 35 հոդվածից բաղկացած կանոնադրության 2-րդ հոդվածի համաձայն` «Սկաուտական գումարտակներ կազմավորելով` դրանց շնորհիվ ապահովվելու էր, որպեսզի երիտասարդները աչքաբաց, ճարպիկ, հմուտ, անվեհեր, վտանգների առաջ չերկնչող, անձնվեր ու հայրենասեր դաստիարակվեն, միևնույն ժամանակ` ունենան այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են համախմբվածությունը, կարգապահությունը, պատասխանատվության զգացումը և պատվախնդրությունը»: Օջախի առաջին գլխավոր հրամանատարը (բաշբուղը) դարձավ Էնվեր փաշան, իսկ հրամանատարի տեղակալը (քալգայը)` Հարոլդ Փարֆիթը:

Բաշբուղ Էնվեր փաշան

Սակայն, քանի որ ենթադրվում էր, թե սկաուտական կազմակերպությունը չէր կարող հասանելի լինել ողջ երիտասարդությանը, 1914 թ. հունիսի 15-ին հիմնվեցին Օսմանյան ուժային միությունները: Ի տարբերություն մյուս երիտասարդական կազմակերպությունների` ժամանակավոր օրենքով հիմնված Օսմանյան ուժային միությունները, որոնց` «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության հետ իբրև թե կապ չունենալու տպավորություն ստեղծել փորձեցին Էնվեր փաշայի այն հրահանգով, թե «երիտասարդներին արգելվում է քաղաքականությամբ զբաղվելը», իրականում ենթակա էին Ռազմական նախարարությանը: Օսմանյան ուժային միությունների գլխավոր հրամանատար նշանակվեց դարձյալ Ռազմական նախարար Էնվեր փաշան, իսկ մյուս ղեկավարներն էին դոկտոր Նազըմը, Էյուբ Սաբրին (Թոփրաք), Բուրդուրի պատգամավոր Աթըֆը, Տրապիզոնի պատգամավոր Ռեսուհին և Զիան:

Սկզբում թենիսի սպիտակ գլխարկներ կրող այդ խմբերը որոշ շրջանակների կողմից ընկալվեցին որպես մուսուլման երեխաներ, որոնց քրիստոնյա էին դարձրել անգլիացիները: Այն հանգամանքը, որ սկաուտները կիսատաբատ էին կրում, սկզբում բողոքի ալիք բարձրացրեց պահպանողական շրջանակների մեջ, սակայն այն բանից հետո, երբ համալսարանի ռեկտորը, ի նշան սկաուտներին աջակցության, սկաուտական հագուստ հագնելով` շրջեց կիսատաբատով, բացասական արձագանքները նվազեցին:

Տվյալ միություններում ազգայնական զգացմունքներն ամրապնդելու համար երգում էին այն քայլերգերը, որոնց խոսքերը պատկանում էին պանթուրքիստական հոսանքի գաղափարախոսներից Զիա Գյոքալփին, ինչպես նաև`«Լեռան գլուխը մշուշապատ է» քայլերգը, որը հորինվել էր շվեդ երգահան Ֆելիքս Քյորլինգին պատկանող «Երեք մանկամարդ աղջիկ» երգի նմանությամբ:

Երիտասարդ կազմակերպությունները` գերմանական մոդելով

Պատերազմի ընթացքում ծնվեց մի նոր կազմակերպություն հիմնելու գաղափարը` «օսմանյան երիտասարդությանը պատերազմի ժամանակ զենքի տակ պահելու և որևէ ոստիկանական կազմակերպության շուրջը համախմբելու» նպատակով: Այդ պարամիլիտար կազմակերպության գաղափարի ծնողը գերմանացի Գոլց փաշան էր, ով այստեղ էր եկել օսմանյան բանակը պրուսական մեթոդով կազմակերպելու համար: Գոլցի խորհրդով Գերմանիայում գործող «Կայսերլիխ Դյոթչե Յուգենբեխերի» տիպի երիտասարդական կազմակերպությունների ստեղծման և ղեկավարման առումներով մեծ փորձ ունեցող գնդապետ ֆոն Հոֆֆը բերվեց Ստամբուլ: Շատ շտապ փաշայի կոչում ստացած ֆոն Հոֆֆի և վերջինիս տեղակալ Սելիմ Սըրրըի (Թարջան) առաջնորդությամբ 1916 թ. ապրիլին հիմնվեցին օսմանյան երիտասարդական կազմակերպությունները:

Հե~յ, տասնհինգանոց, տասնհինգանո~ց

Ռազմական նախարարությանը ենթակա կազմակերպությունը, Գյուրբյուզի հաստատության հետ մեկտեղ, որի անդամները 12-17 տարեկան էին, կազմակերպվել էին Դինչ կազմակերպության ձևով, որի անդամները 17 և 17-ից բարձր տարիքի էին: Էդիրնեից մինչև Երուսաղեմ, Բիթլիսից մինչև Բասրա ձգվող երիտասարդական կազմակերպությունների թիվը 1917-ին հասել էր 706-ի: Դինչ կազմակերպության անդամները զինվորագրվեցին` 1917-ին հրապարակված և 1315 (1999) թ. ծնվածներին բանակ զորակոչելու մասին օրենքի համաձայն: Դժբախտաբար տեղեկություններ չունենք այդ երիտասարդների հետագա ճակատագրի մասին, երիտասարդներ, որոնց Տասնհինգանոց էին ասում` «Հե~յ, տասնհինգանոց, տասնհինգանո~ց, քարոտ են Թոքատի ճանապարհները» թյուրքյուի խոսքերով:

Քազըմ Կարաբեքիրի Գյուրբյուզլեր բանակը (Առույգ պատանիների բանակը)

Հայտնի է, որ ազգային պայքարի ժամանակաշրջանում Müdafaa-i Hukuk ընկերություններին  (1919 թ. Իզմիրի գրավումից հետո Թուրքիայի տարբեր քաղաքներում հիմնված և քեմալական շարժման առաջին կորիզը կազմած կազմակերպությունների անվանումը) աջակցություն են ցուցաբերել որոշ այնպիսի երիտասարդական միություններ, ինչպիսիք են Երիտասարդների ակումբը Քասթամոնուում, Երիտասարդների ակումբը Չերքեշում և այլն: Սակայն ամենաուշագրավ կազմակերպությունը Քազըմ Կարաբեքիրի Gürbüzler Ordusu-ն էր` Առույգ պատանիների բանակը: Ազգային պայքարի ժամանակ Արևելյան ռազմաճակատի հրամանատար Քազըմ Կարաբեքիրը Էրզրումի (Կարին) շրջակայքում փողոցներից կամ էլ նրանց խնամել անկարող ազգականների մոտից հավաքել էր տվել  որբ մնացած 2000 աղջիկ, 4000-ի չափ էլ տղա երեխաներին և տղաների կեսի միջոցով ստեղծել Gürbüzler Ordusu-ն (Առույգ պատանիների բանակը): Այս մանուկները ստացել են ռազմական կրթություն, անգամ դահուկորդության դասընթացներ անցել, նրանց մի մասն արհեստներ է սովորել Արդյունաբերական դպրոցում, որը հագուստ և կոշիկ էր մատակարարում բանակին: Անկախ նրանից, թե որտեղ էին նրանց տեղավորում, բոլորին էլ դաստիարակում էին թրքության գիտակցությամբ: Ասում են, որ երբ 1920 թ. սեպտեմբերի 26-ին Կարաբեքիրը ռուսներից հետ էր վերցնում Սարիղամիշը, մոբիլիզացվել էր նաև Gürbüzler Ordusu-ն: Կարաբեքիրի պահպանության տակ առնված ծնողազուրկ տղա երեխաների մեջ կային նաև հայ որբեր: Այս մանուկների մեջ ընդունակները Կարաբեքիրի կողմից ուղարկվել էին Բուրսայի նորաբաց Ըշըքլար ռազմական լիցեյը` այնպես ներկայացնելով, թե իբր նրանք թուրք ընտանիքների որբեր էին, իսկ մնացածները մասնագիտություն էին ստացել և կյանք մտել:

Երիտասարդական կազմակերպությունը` զինված ժողովրդի համար

1924 թ. հունվարի 3-ին Իսմեթ Ինոնյուի կողմից մեջլիս ներկայացված մի օրենքի առաջարկով նախատեսվում էր 12 տարեկանից զինվորական տարիքի մեջ մտած բոլոր երիտասարդներին ներառող մի կազմակերպության հիմնումը և դրա օգտագործումը` երկիրը պաշտպանելու նպատակով, բայց սույն առաջարկը հետաքրքրություն չառաջացրեց մեջլիսում: Այս անգամ գործն իր ձեռքը վերցրեց գլխավոր շտաբի պետ մարշալ Ֆևզի (Չաքմաք) փաշան, որի համոզմունքով` պետք էր իսկույն գործի անցնել՝ ժողովրդին զինված վիճակի մեջ դնող նման մի կազմակերպության ստեղծման համար: Սակայն այդ նախաձեռնությունը ևս անարդյունք մնաց: Խնդիրը դարձյալ մեջլիսի օրակարգ բերվեց 1927, 1928 և 1932 թ., բայց նորից օրենքի տեսք չստացավ: 1937 թ. գերմանական երիտասարդական կազմակերպության նախագահ Բալդուր Վոլ Շիղախը ժամանեց, բայց այդ տարեթվից հետո հարցը փակվեց:

Ոչ հայ, ոչ էլ թուրք, միայն որբ…

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրությունում անտեր, ծնողազուրկ կամ որբ մնացած երեխաներին պահպանության տակ առնելու և խնամելու գործը գտնվում էր Dâr’ül-Eytâm (Որբերի միություն) կազմակերպության պատասխանատվության տակ: Թե’ տարբեր ճակատներում զոհված զինվորների երեխաների և թե’ 1915 թ. հայոց կոտորածից մազապուրծ եղած բախտավոր (!) երեխաների թիվը այնքան շատ էր, որ որոշ ժամանակ անց Ստամբուլի բոլոր որբանոցները, գիշերօթիկ դպրոցներն ու դիսպանսերները լիուլի լցված էին: (Մուրադ Բարդաքչըի կողմից հրապարակված Թալեաթ փաշայի օրագրում հայ որբերի թիվը ներկայացվում է 10314 հոգի, իսկ կառավարության արխիվը լի է տասնյակ փաստաթղթերով, համաձայն որոնց` աղջիկ ու տղա երեխաներին խլել են իրենց ընտանիքներից, ցրել այն մուսուլմանական գյուղերում, որտեղ հայեր չկային, ամուսնացրել մուսուլմանների հետ կամ տարել որբանոց և դաստիարակել մահմեդական ավանդույթներով, այսինքն` բռնի ասիմիլացվել: Ըստ տվյալ փաստաթղթերում տեղ գտած արտահայտությունների` կառավարությունը նախապես նախատեսած է եղել այդ հարցի լուծումը):

Վկաների զավակների հարկը

Քանի որ առկա որբանոցները չեն բավարարել, պետությունը բռնագրավել և որբանոցների է վերածել արտասահմանցիներին պատկանող այնպիսի կառույցներ, ինչպիսիք են Էլմադաղում գտնվող Սիոնի Աստածամոր տաճարը, Յեդիքուլեի իտալական դպրոցը, Գալաթայում գտնվող հունական վանքը, Քադըքյոյի Սենտ Ժոզեֆ դպրոցը, սակայն իթթիհատականները չեն զբաղվել տվյալ հաստատություններով, և որբանոցները կարճ ժամանակահատվածում վերածվել են անօրինականությունների և չքավորության բների: Մեջլիսում այդ կապակցությամբ արված քննադատություններին պատասխանող Լուսավորության նախարարի խոսքերով` իբրև թե 65 կենտրոնում 16 հազար երեխա էր խնամվում, սակայն խիստ կասկածելի էր նախարարի ներկայացրած այդ թիվը:

Որբանոցներին եկամուտ ապահովելու համար 1915-ին ծխախոտի վրա դրվեց  ‘Evlad-ı Şüheda Vergisi’-ն` Վկաների զավակների հարկը, բացի այդ` որոշվեց, որ զանազան հաստատություններ ապահովեն որբանոցներին: Dâr’ül-Eytâm (Որբերի ընկերություն) կազմակերպությանն աջակից լինելու համար գործի անցան այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Hilal-Ahmer Cemiyeti (Կարմիր մահիկի ընկերությունը), Himaye-i Etfal Cemiyeti-ն (Երեխաներին պաշտանող ընկերությունը) և Kadınları Çalıştırma Cemiyeti İslamiyesi-ն (Կանանց աշխատեցնող իսլամական ընկերությունը):

Կանանց աշխատեցնող ընկերությունը

Պատերազմի ժամանակ իրենց ամուսիններին կորցրած մահմեդական կանանց աշխատանքային կյանքի վարժեցնելու նպատակով Ռազմական նախարար Էնվեր փաշայի ղեկավարությամբ հիմնված «Կանանց աշխատեցնող բարեգործական ընկերության» առաջին ղեկավար խորհուրդը Ռազմական նախարարության բարձրաստիճան սպաներից բաղկացած յոթ հոգանոց տղամարդկանց մի խումբ էր: Ղեկավարությունն իբրև թե հանձնվելու էր կանանց, սակայն մինչև վերջ էլ մնաց տղամարդկանց ձեռքում: Սույն ընկերության ամենաուշագրավ գործառույթը այրի կանանց ամուսնացնելն էր, իսկ ամենաօգտակար գործը` հայերի տեղահանության պատճառով անտեր մնացած 750 հայ մանուկների խնամքի ստանձնումը: Սակայն երբ լուրեր ստացվեցին, թե գալու են ևս 1.800 երեխաներ, ընկերության տնօրեն Իսմայիլ Հաքքը բեյի գլուխը եկավ «հանճարեղ» մի միտք, և նա Ներքին գործերի նախարարությանն առաջարկեց այդ երեխաներին որպես բանվոր, ծառա կամ աղախին ուղարկել երկրի տարբեր շրջանների վաճառատներ, արդյունաբերական կենտրոններ, ագարակներ ու տներ: Այս առաջարկի նպատակն իբրև թե այն էր, որ այդ երեխաները, իրենց հացը սեփական քրտինքով վաստակելով, բեռ չլինեին պետության կամ այն ընտանիքների համար, որոնց հանձնվելու էին: Շատ փոքր հասակում մեծ ողբերգությունների հերոսներ դարձած այդ խեղճ մանուկների փորը կշտացնելու համար նաև որպես բանվոր կամ ծառա աշխատեցնելու առաջարկը, ինչպես որ սպասելի էր, մեծ հավանություն ստացավ Ռազմական նախարարության կողմից և անմիջապես սկսեց կիրառվել: Այն աստիճան, որ անգամ Էնվեր փաշայի` Քյուչյուքչեքմեջեում գտնվող ագարակ էին ուղարկվել 50-ի չափ որբեր: Հայկական համայնքի այն հատվածը, որը տեղահանությունից փրկվել էր` արտասահմանցի միսիոներների աչքի առաջ լինելու շնորհիվ, խիստ քննադատությունների էր ենթարկում այդ  գործողությունները և ասում, որ իթթիհատականները շարունակում են թուրքացման քաղաքականությունը «դևշիրմեի» (մանկահավաքի) համակարգով:

Մուդրոսի զինադադարից հետո

1918 թ. նոյեմբերի 2-3-ին Էնվեր, Թալեաթ և Ջեմալ փաշաների` Գերմանիա ճողոպրելուց հետո Ստամբուլի ղեկավարությունն ստանձնած Դաշնակից տերությունների առաջին գործերից մեկը եղավ որբերի խնդիրը: Հատկապես ամերիկացի պաշտոնյաները սկսեցին ուսումնասիրել «Կանանց աշխատեցնող բարեգործական ընկերության» կողմից որպես էժան աշխատուժ կամ ծառա երկրի չորս կողմն ուղարկված երեխաների ցանկը և գտնել «մուսուլմանի» պիտակի տակ թուրք մահմեդականների ընտանիքներում ցրված երեխաներին: Այն ընթացքում, երբ կայսրության չորս ծայրերից դեպի Ստամբուլ անտեր երեխաների հոսք կար, երկու կողմերն էլ պնդում էին, թե այդ երեխաներն իրենց են պատկանում: Մանուկների խոսած լեզուն կամ անունները հասկանալի չէին, քանի որ փոքր տարիքում իրենց ընտանիքներից հեռանալ հարկադրված երեխաները մոռացած էին լինում իրենց մայրենի լեզուն, իսկ նրանց անուններն էլ արդեն իսկ այլոց կողմից էին դրված լինում` նրանց ինքնությունը թաքցնելու նպատակով: Որոշ երեխաներ էլ, թեև տեղյակ էին լինում իրենց արմատների մասին, սակայն անցյալի դառը փորձն ի նկատի ունենալով, նախընտրում էին լուռ մնալ: Որոշ չափով հնարավոր էր տարիքով մի փոքր մեծ տղա երեխաների ինքնության ստուգումը` վերջիններիս թլպատված լինել-չլինելը ստուգելով, բայց այդ մեթոդն անօգուտ էր աղջիկ երեխաների կամ տարիքով շատ փոքր մանուկների դեպքում:

Bitarâfhane-ի (Չեզոք տան) ստեղծումը

1919 թ. ապրիլ ամսին Դաշնակից պետությունները տարբեր կողմերում ցրված անտեր երեխաներին, իրենց գտնված վայրերից վերցնելով, որոշեցին նրանց հավաքել չեզոք մի տեղ, որը ստեղծվելու էր Ստամբուլում անգլիացի զավթիչ ուժերի հսկողությամբ: Էդիրնեում, Բուրսայում, Քոնիայում և Քըրքլարելիում թողնվեցին մեկական որբանոցներ, իսկ մնացածում ապաստանած երեխաներին սկսեցին տեղափոխել Ստամբուլ: Այս կենտրոնում հավաքված թուրք երեխաները հանձնվելու էին Օսմանյան անվտանգության տնօրինությանը, իսկ հայ մանուկները` Պոլսո հայոց պատրիարքարանին: Այդ նպատակով մի տուն վարձակալվեց Ստամբուլի Նիշանթաշ թաղամասում, որը ղեկավարելու նպատակով հիմնվեց երեք հոգանոց մի հանձնաժողով` բաղկացած ամերիկացի, թուրք ու հայ անդամներից: Ժողովրդի մեջ որպես Bitarâfhane (Չեզոք տուն) հայտնի այդ տանը նաև աշխատում էին երկու խոհարարներ, որոնցից մեկը հայ էր, մյուսը` մահմեդական, ինչպես նաև` մի հայ ծառա ու մուսուլման դռնապան: Երբ հասավ մայիս ամիսը, Դաշնակից ուժերի ոստիկանական կազմակերպությունն արդեն իսկ հավաքել էր վերոհիշյալ երեխաներին և նույնիսկ սկսել բերել նրանց Ստամբուլ: Սակայն անմիջապես ի հայտ եկան նաև խնդիրներ: Կեսարիայից եկած 360 հոգանոց առաջին խումբը, առանց մեծ վեճերի տեղիք տալու, ենթարկվեց էթնիկական-կրոնական դասակարգման և հանձնվեց կողմերին, սակայն դարձյալ Կեսարիայից բերված 220 մանուկներից կազմված երկրորդ խումբը պատկանելիության առումով խնդիրներ հարուցեց: 1919 թ. մայիսի 26-ին, ըստ «Իքդամ» օրաթերթի, Հայոց պատրիարքարանը բոլոր երեխաներին տարել էր ոչ թե Bitarâfhane, այլ Բեյօղլուում գտնվող հայկական եկեղեցին և բռնի կերպով քրիստոնյա դարձրել նրանց: «Իլերի» օրաթերթը 1919 թ. հունիսի 5-ի համարում պնդում էր, թե պատրիարքարանը երեխաներին քրիստոնյա դարձնելու համար անգամ խմորեղեն էր հյուրասիրել նրանց, իսկ այն երեխաներին, ովքեր դրանով չէին գայթակղվել, հրապարակավ ծեծել էին: Ըստ թերթի` երեխաներից 42-ը, չնայած ուժեղ ծեծին, պնդել էին, որ մուսուլման են և վերադարձվել Dâr’ül-Eytâm (Որբերի ընկերություն):

Կտրված կապեր

Այս ծանր մեղադրանքներից հետո Հայոց պատրիարքարանը ստիպված եղավ պարզաբանումներ տալ: Պատրիարքարանը չէր ժխտում, որ այդ 220 երեխաները բերվել էին Բեյօղլուում գտնվող եկեղեցին, սակայն հայտնում էր, որ նրանցից 108-ը եղել են հայ, իսկ 85-ը` մուսուլման երեխաներ, հնարավոր չի եղել ճշտել 27-ի ինքնությունը, վերջիններս հանձնվել են Bitarâfhane (Չեզոք տուն), բացի այդ` խոսք անգամ չի եղել բռնի քրիստոնեացման մասին: Պատրիարքարանի ներկայացուցչի համաձայն` այդ պնդումները տարածել էր Անվտանգության տնօրինությունը: Մեկ շաբաթ անց «Իքդամ» օրաթերթին այս անգամ փոխպատրիարք Երվանդ էֆենդին հայտնում էր, որ երեխաները տեղավորվել են` թուրք, հայ և ամերիկացի պաշտոնյաների տված տեղեկությունների համապատասխան, սակայն քանի որ հայ մանուկները շատ փոքր տարիքից որպես հոգեզավակ կամ բանվոր էին հանձնվել, մոռացել էին հայերենը, հետևաբար անիրավացի կլիներ թուրքերեն խոսող երեխային թուրք համարել, նա նաև ասում էր. «Ոչ մի ոստիկան մինչ այժմ մեզ որևէ երեխայի չի բերել-հանձնել. այդ բոլոր մանուկները մեր կողմից գտնվածներն են» և ընդգծում, որ եթե պատրիարքարանի ջանքերը չլինեին, անհնար կլիներ հայ որբերին գտնելը: Երվանդ էֆենդին հետևյալ կերպ էր ավարտում իր խոսքը հարցազրույցում. «Ես կարծում եմ, որ այսուհետ մի քիչ դժվար է լինելու հայերի և թուրքերի համատեղ կյանքը, որովհետև այդ երկու ժողովուրդները ցավ են պատճառել իրար, և հեշտ չի լինելու այդ ցավը հաղթահարելը»:

Իսկ տնօրինությունը հայտնել էր, որ Հայոց պատրիարքարանի կողմից ներկայացված Չաքըրյան էֆենդին վերցրել էր «Կանանց աշխատեցնող բարեգործական ընկերության»` որբ երեխաների գրանցումները, ու չնայած բոլոր նախաձեռնություններին և երեք ամիս անցած լինելուն` ժամանակին չէր վերադարձրել: Պնդվում էր, թե Չաքըրյան էֆենդին խեղաթյուրել էր գրանցումները և փորձել թուրք երեխաներին որպես հայ մանուկներ ներկայացնել: Կային նաև այն տասնյակ թուրք ընտանիքների բողոքները, թե Դաշնակից ուժերը, հայ կարծելով, իրենց ձեռքից խլել էին սեփական երեխաներին:

Քուլելիի ռազմական դպրոցը դառնում է որբատուն

Դաշնակից ուժերը, Քուլելիի ռազմական դպրոցը բռնագրավելով, այն դարձրեցին հայկական որբանոց: Երկար-բարակ բանակցություններից հետո Բեյլերբեյի նախկին ժանդարմերիայի դպրոցը և Բեյլերբեյի պալատի որոշ հատվածներ վերածվել են հայկական որբատների, և վերոհիշյալ դպրոցը դատարկվել է: Անգլիացիների և ֆրանսիացիների աջակցությամբ 3 հազար որբեր տարվել են Կիպրոս: Ամերիկյան օգնության Near East Relief հաստատությունը 1921 թ. սկսեց Անատոլիայում գտնվող հայ երեխաներին ուղարկել Սիրիա: 1922 թ. վերջերին որբերի թիվը հասավ 8 հազարի:

Քանի՞ հայ որբեր կային

Քանի որ 1915 թ. տեղահանությանը վերաբերող արխիվային նյութերի մեծ մասը գաղտնի է պահվում, ապա հայտնի չէ, թե քանի հայ որբ է եղել, և նրանցից քանիսն են որդեգրվել: Թուրքական պատմագիտական ընկերության հրապարակած «Հայեր. աքսոր և գաղթ» վերնագրով գրքում տեղ գտած փաստաթուղթը այն զեկույցն է, որը պատրաստվել է 1921 թ. Հայոց պատրիարքարանի կողմից, և որի անգլերեն պատճենը 1921 թ. ապրիլի 26-ին ուղարկվել է ԱՄՆ-ի Արտգործնախարարություն: Զեկույցում նշվում է, թե 1921 թ. դրությամբ մուսուլմանների տներում «դեռևս չփրկված» հայ որբերի թիվը հասնում էր 63 հազարի:

Երեխաներին մի’ կործանեք, էֆենդինե’ր

Թիվն անհայտ է, բայց ակնհայտ է, որ հազարավոր երեխաներ անպատասխանատու և անխիղճ մարդկանց կողմից ճշտվել են` հայ են, թե թուրք, այստեղից այնտեղ ցրվել, ընտանիքից ընտանիք փոխանցվել, ծեծ կերել, վիրավորանքների ենթարկվել, սուտ խոսելու հարկադրվել: Այդ երեխաների մեծ մասը զոհվել է: 1914-1918 թթ. միայն Ստամբուլում սպանվել է շուրջ 25 հազար որբ երեխա: Հանրապետական շրջանում երկրի որբատներում կային տասնյակ հազարավոր մանուկներ, որոնց էթնիկ և կրոնական պատկանելությունը դեռևս ճշտված չէր: Այդ երեխաների մեծ մասը հեռացավ այս աշխարհից` առանց վերադառնալու իրենց իրական ընտանիքների գիրկը: Նրանցից երկուսի իրական սրտաճմլիկ պատմությունները գրքի են վերածվել Ֆեթհիյե Չեթինի «Մեծ մայրս» վեպում (Մեթիս հրատարակչություն 2008 թ.) և Իրֆան Փալալըի «Տարագրության զավակները. պարզվում է` տատս հայ է եղել» (Սու հրատարակչություն 2008 թ.) վերնագրով գրքում: Խորհուրդ եմ տալիս ընթերցել:

            Օգտագործված գրականությունը

  1. Zafer Toprak, “Meşrutiyet ve Mütareke Yıllarında Türkiye’de İzcilik”, Toplumsal Tarih, İstanbul, Nisan 1998, Sayı 52, s.13-20.
  2. Toprak, “II. Meşrutiyet Döneminde Paramiliter Gençlik Örgütleri”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, İletişim Yayınları, C.2, İstanbul, 1985, s.531-536.
  3. Mustafa Balcıoğlu, “Osmanlı Genç Dernekleri” Türk Kültürü, Şubat 1992, S. 346, s. 98-102.
  4. Kazım Karabekir, Çocuk Davamız, 2 cilt, Emre Yayınları, 1995.
  5. Yavuz Selim Karakışla, “Savaş Yetimleri ve Kimsesiz Çocuklar: Ermeni mi, Türk mü?”, Toplumsal Tarih, Eylül 1999, sayı:69, s.46-49.
  6. Bülent Bakar, “Mondros Mütarekesi’nden Sonra Yaşanan Önemli Bir Problem: Türk ve Ermeni Yetimleri Sorunu”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, S.62, c.XXI, Temmuz 2005, s.569-588.
  7. İbrahim Ethem Atnur, Türkiye’de Ermeni Kadınları ve Çocukları Meselesi, Babil Yayıncılık, 2005.
  8. Elçin Macar, “Ortadoğu Yardım Örgütü”, Toplumsal Tarih, S. 120, Aralık 2003, s. 80-85.

 

«Թարաֆ» օրաթերթ

12.04.2009

Թարգմանեց Մելինե Անումյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *