Էլիզայից Զեհրա. «գաղտնի հայ» աստղը Թուրքիայում

Ուզայ Բուլութ

Էլիզա անունով հայ աղջիկը ծնվել է 1913 թ. մարտի 26-ին Էլյազըղ (Խարբերդ) գավառի Արաբկիր քաղաքում, որն այսօր արևելյան Թուրքիայի Մալաթիա վարչական շրջանի մի մասն է։  Նա նաև օպերետային պարուհի էր, ազգագրական երգեր ժողովող և ուսուցիչ։ 1990-ական թվականներին Ստամբուլի պետական կոնսերվատորիայի ազգագրական երգի բաժնի դոցենտին «թուրքական ազգագրական երգերի մայր» էին կոչում (թուրքերեն՝ «Թյուրքու անա»)։ Ըստ «Ստամբուլի կանանց թանգարանի» վեբկայքի՝ Էլիզայի հոր անունը Հարություն է եղել։   

Դժբախտաբար, կարիերայի ամբողջ ընթացքում նա երբեք հրապարակավ չի խոստովանել իր հայկական ծագման մասին, իսկ թուրքերը կարծել են, թե թուրք է, քանի որ թուրքական անուն է ունեցել՝ Զեհրա Բիլիր։ 1985 թ. Արաբկիրի այն փողոցը, որտեղ նրա տունն է գտնվել, անվանակոչվել է «Զեհրա Բիլիր»։ Նա մահացել է 2007 թ. հունիսի 28-ին Ստամբուլում՝ ծերանոցում։

Այսօր այլևս գաղտնիք չէ, որ նա հայկական ծագում ունի։ Համացանցում տարբեր աղբյուրներ փաստում են, որ նրա իրական ազգանունը Սուրհանդակյան է եղել, մինչդեռ լրագրող Պերճուհի Բերբերյանը, ով Էլիզայի մանկության ընկերուհին է եղել, անցած տարի «Ակօս» թերթում լույս տեսած իր հոդվածում նշում է, թե Էլիզայի ազգանունն իրականում Օլջույան է. «Նա ամուսնությունից հետո է դարձել Զեհրա Բիլիր… Ինչ-որ մեկը նրա անունը համացանցում է գրանցել, ինչ-որ մեկն էլ տեսել, որ հայկական ծագում ունի, և ամենուրեք Էլիզա Սուրհանդակյան անուն-ազգանունն է տարածվել։ Ես չգիտեմ, թե ով է հորինել դա, երբ կամ ինչպես, սակայն ինչ-որ կերպ որոշվել է, որ նրա ազգանունը պետք է որ Սուրհանդակյան լինի… Սա միանգամայն սխալ է։ Զեհրա Բիլիրի իրական անունն Էլիզա Օլջույան է»։

Բերբերյանը պատմում է, որ ինքն էլեկտրոնային նամակ է ստացել Ալի Բերքեր Բիլիրի կողմից, ով ներկայացել է որպես Զեհրա Բիլիրի թոռ։ Այնուհետև Բերբերյանն անձամբ հանդիպել է Ալիի հետ, իսկ վերջինս էլ ասել է, թե ինքը գաղափար անգամ չունի, թե որտեղից է ի հայտ եկել «Սուրհանդակյան» ազգանունը։ «Ալին համառորեն դիմել է Էլիզային սխալ ազգանուն վերագրողներից մի քանիսին, սակայն նրանք պնդել են, թե «դա նրա իսկական ազգանունն է»։ Ալիից լավ իր տատիկի ազգանունը ո՞վ կարող է իմանալ։ Ալին ինձ ուղարկել է նաև Էլիզայի մոր՝ Աղավնի Օլջույանի շիրմաքարի լուսանկարը, որտեղ հանգչում է նաև Էլիզայի եղբայրը՝ Կարապետը… Տեսնենք, թե ինչով կպսակվեն Ալիի ջանքերը, ով վճռական է տրամադրված` կենդանի պահել իր տատիկի անունն ու ժառանգությունը»,- գրում է Բերբերյանը։

Լրագրող Ալի Ջան Սեքմեջը գրում է, թե Էլիզայի հարազատները 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության զոհ են դարձել. «Էլիզայի հայրը՝ Հարությունը, Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակից է եղել, սակայն հայտնի չէ, թե որ ռազմաճակատում է կռվել, և նա պատերազմից հետ չի վերադարձել։ Արաբկիրը, ինչպես և ողջ տարածաշրջանը, քաոսի մեջ էր 1915 թ. ողբերգության հետևանքով։ Էլիզայի հարազատներից շատերը, ով այդ ժամանակ դեռ գրկի երեխա էր, տեղահանության ենթակաների ցուցակներում էին ընդգրկված։ Էլիզայի մայրը հուսահատ վիճակում էր, նա մեկ տղա և երեք աղջիկ ուներ, որոնք դեռ շատ փոքր էին։ Նրան սարսափեցնում էր տեղահանության միտքը, որի ճակատագիրն անհայտ էր։ Նա չգիտեր՝ ինչ անել, երիտասարդ էր և այրի։ Ի վերջո ընդունում է արաբկիրցի մի թուրքի ամուսնության առաջարկն ու որոշում նոր կյանք սկսել՝ այս կերպ խուսափելով Արաբկիրի հայերի մղձավանջից՝ տեղահանությունից։ Գուցե նրա բարեկամներն ու ընկերները թուրքի հետ ամուսնությունը տարօրինակ համարեին, սակայն նա այդ զոհաբերությունն արել էր հանուն իր երեխաների»։

2002 թ. թուրքական «Սաբահ» պարբերականը հարցազրույց է վերցրել Բիլիրից։ Երբ նրան հարցրել են իր արմատների մասին, նա պատասխանել է. «Ես բնիկ էլյազըղցի եմ։ Հորս չեմ հիշում, նա հայ է եղել, զինվորագրվել է և մասնակցել Առաջին աշխարհամարտին, երբ ես մեկ ու կես տարեկան եմ եղել։ Նրա մասին այլևս երբեք ոչինչ չենք լսել՝ կամ գնդակահարվել է, կամ մահացել։ Ես թուրք հորս գիտեմ։ Թեպետ գրանցման մատյաններով ես հայ եմ, սակայն թուրք եմ ու մուսուլման»։ Իսկ երբ «Սաբահ»-ի լրագրողը հարցրել է, թե ինչ է նրա իսկական անունը, պատասխանել է. «Դա կարևոր չէ, իմ իրական անունը չեմ ասի։ Ես փոխակերպված հայ եմ, բայց ինչպես ասացի, հարազատ հորս չգիտեմ»։ Նա նաև հավելել է, որ «Զեհրա» է անվանակոչվել մի մուսուլման մյուֆթիի կողմից՝ 22 տարեկանում, երբ պետք է թուրքի հետ ամուսնանար, իսկ «Բիլիր»-ը ամուսնու ազգանունն է։

«Ակօս» թերթի նախկին գլխավոր խմբագիր, լրագրող Ռոբեր Քոփթաշը 2007 թ. Էլիզայի կյանքի բոլորովին այլ մեկնաբանություն է ներկայացրել. «Նա երաժշտության դասեր է առել հայ երաժիշտ Արտակ Ջանդար-Թերզյանի մոտ… Նա իր իսկական անունը շշնջացել է Ստամբուլի հայ արվեստագետների ու մտավորականների մոտ, բայց երբևէ չի բարձրաձայնել հանրության համար։ Նրա առաջին ձայնագրությունները Վահրամ Կեսարյանի ձայնագրման ստուդիայում են արվել։ Նրա դիմանկարը ստամբուլաբնակ մի հայ նկարիչ է նկարել։ Մի քանի անգամ Հակոբ Այվազի հրատարակած «Քոնուք» ամսագրի շապիկին է հայտնվել։ Քչերը գիտեին նրա իրական ծագումը, սակայն երբեք այն չեն հրապարակայնացրել… երբեք նրան բարդ դրության մեջ չեն դրել»։

Էլիզան միակ հայ արվեստագետը չէր, որ թուրք հասարակությունից թաքցրել է իր հայկական ծագումը։ Թուրքիայում բազմաթիվ հայ դերասաններ ու երաժիշտներ են նույնն արել՝ իրենց թուրք երկրպագուներին, կարիերան և անգամ կյանքը կորցնելու վախից դրդված։ Նրանցից մեկն էլ Սամի Հազինսեսն էր (1925-2002)՝ հայտնի դերասան, կոմպոզիտոր և երգահան, ում իրական անունը Սամուել Հակոբ Ուլուջյան է եղել, սակայն երբևէ այդ անունով հանդես չի եկել։

Իր եզակի հարցազրույցներից մեկում՝ 1994 թ. հայտնի իրավապաշտպան ու լրագրող Յելդա Օզջանը հարցրել է նրա իրական ծագման մասին, և զրույցն անախորժությամբ է սկսվել, քանի որ Ուլուջյանը չի ցանկացել խոսել իր հայկական արմատների մասին.

«-Դուք չե՞ք ցանկանում խոսել Ձեր հայկական ծագման մասին,- հարցրել է Օզջանը։

-Երբեք,- պատասխանել է Ուլուջյանը։

– Այսինքն՝ դուք չե՞ք ցանկանում, որ հայտնի դառնա Ձեր հայկական ինքնությունը։

– Ձեզ ո՞վ է ասել, որ ես հայ եմ»։

Երբ լրագրողը պնդել է, Ուլուջյանն ընդունել է, որ հայկական ծագում ունի և հավելել. «Այն սերը, որ նրանք [թուրքերը] ունեն իմ հանդեպ, կանհետանա։ Ահա թե ինչու չեմ ուզում դա [իմ էթնիկական ծագումը հայտնի դառնա]։ Այս մասին դեռ մի գրեք, թողեք` մեռնեմ, հետո գրեք, իսկ առայժմ մոռացեք դրա մասին»։

Օզջանը հարցազրույցը հրապարակեց 2003 թ.՝ Ուլուջյանի մահից մեկ տարի անց։ Նրա հոգեհանգիստը տեղի ունեցավ Քադըքյոյի Սուրբ Թագավոր եկեղեցում, իսկ մարմինը հողին հանձնվեց Ստամբուլի Հասանփաշայի հայկական գերեզմանոցում։

Անշուշտ, Թուրքիայում տիրող հայաֆոբիան ու հայատյացությունն էին պատճառը, որ Էլիզան և Սամուելը զերծ են մնացել իրենց հայկական ինքնությունը հրապարակավ ընդունելուց։ Թուրքիայում բազմաթիվ մարդկանց՝ այդ թվում նաև պետական ու զինվորական հեղինակությունների համար «հայ» բառն անգամ հայհոյանք է։ Նույնիսկ Ցեղասպանությունից 102 տարի անց Թուրքիայի փոքրաքանակ հայ համայնքը՝ 60,000 մարդ, հաճախ ֆիզիկական ու բարոյական հարձակումների է ենթարկվում։

Հայոց ցեղասպանությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին զուտ իրենց հայրենի հողում հայերի զանգվածային կոտորած չէր. այն նպատակ ուներ ոչնչացնել նաև հայ մարդու ինքնությունն ու ոգին ոչ միայն պատերազմի տարիներին, այլև «խաղաղ ժամանակ»՝ տասնամյակների համար՝ սկսած Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից։

http://armenianweekly.com/2017/03/30/from-eliza-to-zehra/

Անգլերենից թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *