Բռնի իսլամացուած հայուհին գրականութեան մէջ. նրա թողած յիշատակների արձագանքը այսօր

 ՌուբինաՓիրումեան

 Նիւթս մատուցում եմ` արձագանքելով Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս, Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետի 2010-ը ՙՀայ կնոջ տարի՚ հռչակումին:

Հայ եւ օտար գրականութիւնն ու պատմագրութիւնը բազմաթիւ օրինակներ ունեն Եղեռնից անցած հայ կնոջ մասին, յիշատակումներ նրա անանձնական զոհաբերութեան եւ բարոյական բարձր սկզբունքների մասին, որպէս կին, որպէս մայր` նրա գերմարդկային կեցուածքի ու ընթացքի մասին: Այդ կանանցից ու աղջիկներից ոմանք այդպէս էլ զոհ գնացին անասելի տառապանքներին, չդիմացան սովին, ծարաւին, հիւանդութիւններին, ցրտին ու տաքին եւ դահիճների վայրագ վերաբերմունքին: Մեռան® Ու մենք այսօր ցաւով ու երկիւղածութեամբ նրանց յիշատակն ենք խնկարկում: Իսկ ոմանք հրաշքով վերապրեցին, մի կերպ ազատ աշխարհ հասան, նոր կեանքի մէջ մտան ու ընտանիքներ կազմեցին: Դրանք մեր մայրերն են, մեծ մայրերը, որ այսօր այլեւս չկան: Կենդանի նահատակների այդ սերունդը անցել է արդէն` մեզ թողնելով իր եղերական յուշերը ու իր պատգամը՝չմոռանալ, չներել:

Եղեռնի գրականութեան մէջ անխուսափելիօրէն հանդիպում ենք նաեւ բացասական կերպարանաւորումների՝հայ կինը բարոյական անկման մէջ: Հայ կինը՝ միայն ապրելու տենչով, իր ճղճիմ գոյութիւնը քարշ տալու սիրոյն պատրաստ որեւէ նուաստացում կրելու, զոհելու իր բարոյական ու ազգային բոլոր սկզբունքները: Ափսոսանքով ու մի քիչ էլ խորշանքով ենք կարդում դրանց մասին:

Ինչ որ ուսումնասիրման կամ յիշատակման չի արժանացել, դա այն կինն է կամ դեռատի աղջիկը, որ առեւանգուել է, կամ մի քանի ղրուշով ստրուկների շուկայից գնուել կամ թուրքի ու քուրդի միջոցով նախճիրից ՙազատուել՚ ու տուն է տարուել: Ջարդ ու սպանդից ‎ֆիզիքապէս փրկուած այդ կինը կարողացե՞լ է արդեօք բնական կեանք վարել, թուրքի ու քուրդի կին դառնալ, նրանից յղացած երեխաներին ծնել ու մեծացնել ու չյիշել  թէ դրանք մարդասպանի սերունդ են: Տաս-տասներկու տարեկանում շարունակական սեռային կեանքի պարտադրուած հայ աղջիկը ինչպէ՞ս է  կարողացել այդ ահռելի փորձառութեան հետ համակերպուել: Այդ հայ կանայք ինչպէ՞ս են կարողացել մոռանալ իրենց ինքնութիւնը, անգամ անունը ու դաւանանքը, սերնդէսերունդ իրենց փոխանցուած աւանդութիւնները, աղօթքները, հայի Աստուածը ու դաւանել Ալլահին. հենց այն Ալլահին, որին աղօթելով, նրանից ուժ ու քաջալերանք յայցելով էր թուրքը հային կոտորում: Եղեռնից անցած եւ իսլամ ընտանիքներում իրենց կեանքը շարունակող հայ կնոջ մասին է խօսքս: Ի՞նչ գիտենք նրանց մասին: Չէ՞ որ դրանք էլ հայ էին եւ հայ մնացին: Ինձ համար այս կանայք վաղուց մոռացուած ու մեզ համար անծանօթ մնացած մի մասնիկն են հայ կնոջ բազմազան, բազմերանգ ու բազմակողմանի հաւաքական կերպարի:

Այնքան շատ են օրինակները եւ զարմանալիօրէն աւելի յաճախ՝ թուրք մերօրեայ գրականութեան մէջ: Երրորդ սերդին պատկանող թաքուն (ծպտեալ) ‎հայ Սուլթանը յիշում է թէ իր հօրաքոյրը ինչպէս յաճախ կրկնում էր լալագին. ՙԻմ աչքի առջեւ քուրդը ամուսնուս սպանեց եւ ինձ պարտադրեց իր կինը դառնալ: Ես իմ կեանքը ազատելու համար ամուսնուս սպանողի կինը դարձայ: Երբեք չպիտի ներեմ այդ մարդուն՝իմ երկու զաւակների հօրը՚: Երուանդ Օտեանը յիշում է բռնի կրօնափոխ կանանց հետ իր հանդիպումը աքսորի ճամբին եւ փոխանակած բառերը. ՙԱյդ բառերը ընդհանրապէս անէծքներ էին իրենց նոր ամուսիններուն ուղղուած՚: Գրիրորիս Պալաքեանը իր աքսորի ճամբին յիշում է բռնի կրօնափոխ կանանց, որոնք, իրենց կեանքը վտանգելով, գաղտնի ուտելիք էին հասցնում աքսոեալների կարաւաններին: Սետրակ Բաղդոյեանը գրում է Սիրունի մասին՝ իր անուան պէս գեղեցիկ մի աղջիկ: Նա համաձայնուել էր կարաւանի հրամանատար թուրք Իպոշ Պէյի հետ գնալ, եթէ նա ընդունէր իր հետ տանել նաեւ Սիրունի պզտիկ եղբօրը եւ ընտանիքի մնացորդացին: Բաղդոյեանը չի հաւատում, թէ Սիրունը կարող էր կրօնափող դառնալ: Կրօնափոխ եղա՞ւ: Թուրքի հարճը, կինը, կամ սիրուհին դարձա՞ւ: Երեխաներ ծնե՞ց: Խարբերդցի մի հայ կին արաբի կին էր դարձել ու արդէն երեք զաւակներ ունէր նրանից: ՙԿեանքիցս աւելի եմ սիրում զաւակներիս. ինչպէ՞ս թողնեմ նրանց ու ձեզ հետ փախչեմ՚,- լալով խոստովանել էր հայ վերապրողների խմբին, որոնք պատերազմից յետոյ Թել-Ա‎ֆարից դէպի Մուսուլ էին անցնում: Սեհեր/Հրանուշը՝ Ֆեթհիէ Չեթինի մեծ մայրը, առիթն ունէր Ամերիկա գալու եւ իր ընտանիքին միանալու. բայց նախընտրեց մնալ ու հաւատարմօրէն ծառայել իր ամուսնուն ու զաւակներին: Պատերազմից յետոյ շատերին այսպիսի առիթներ ներկայացուեցին, բայց քչերը ընդառաջեցին: Ի՞նչ էր պատճառը, անսահման սէր ու զոհաբերութի՞ւն դէպի իրենց միս ու արիւն երեխաները. թէ՞ դրսում սպասող անորոշ ճակատագրի սարսափ: Կամ գուցէ մի աւելի խոր պատճառ: Դրսում արդէն մոռացուել էին նրանք, գուցէ նոյնիսկ մեռած էին սեպւում: Եթէ փախչէին, եթէ վերապրող մնացորդացին միանային, գաղտնիքը պիտի բացայայտուէր իր ամբողջ տգեղութեամբ՝բռնաբարում, ստորացում, նուաստացում, պարտադրուած կրօնափոխութիւն, ամուսնական կապ, յետոյ գուցէ եւ աստիճանաբար սէր եւ կամաւոր սեռային կապ իսլամ ամուսնու հետ: Աւելի լաւ չէ՞ր միայնակ տառապել ու գաղտնիքը գերեզման տանել:

Գիտենք այսօր թէ թուրք ոճրագործները, որպէս ցեղասպանութեան հատու գործիք, իրենց զոհերից նախ խլեցին մարդկային բոլոր յատկութիւնները, նրանց անարժան արարածների վերածեցին. այդպէս, դրանց սպանելը աւելի դիւրին կլինէր: Այս նուաստացումներն ու ամօթանքի զգացումները ամենադժուարին արգէլքներն էին, որոնց յաղթահարելով միայն կարելի պիտի լինէր մարդկային հասարակութեան վերադառնալ ու որպէս սովորական մարդ ապրել: Շատերին չյաջողուեց:

Գիտենք այսօր նաեւ, թէ բռնաբարութիւնն ու սեռային ոտնձգութիւննրը, երկարատեւ սեռային կեանքի պարտադրանքը որքան տարածուած երեւոյթներ էին ցեղասպանութեան տարիներին: Դրա պատճառն այն չէր միայն, որ տեղահանութիւններից ու ջարդից առաջացած իրավիճակը թուրքին ու քուրդին ազատութիւն էր տուել՝ մինչ այդ արգիլուած ու անհասանելի պտուղ համարուող հայ կնոջը ենթարկել իր սեռային ախորժակը գոհացնող իր հիւանդ երեւակայութեան թելադրանքներին: Ճիշտ է, սեռային անյագուրդ բնազդը կար. բայց կար նաեւ վերից եկած կարգադրութիւնը՝ հայ կանանց եւ մանր երախաներին իսլամ տներում տեղաւորելու: Եւ դա Հենրի Մորգենթաուի կարծիքով ցեղային բարեփոխում էր առաջադրում. ՙՀայի արիւնը թուրք ժողովրդին խառնելը գենետիկ մեծ նշանակութիւն պիտի ունենար ամբողջի վրայ՚: Օսման Քօքերը փաստագրական հիմքերով եզրակացնում է, թէ հայ կանանց ու երեխաներին իսլամ ընտանիքների մէջ առնելն ու նրանց կրօնափոխելը վերից եկած հրաման էր նաեւ: Ճիշտ է՝ պարտադրուած կրօնափոխութիւնը ցեղասպանութեան մէկ միջոցն էր, սակայն այն, ինչ որ ցեղասպանները չէին նախատեսել, պատմական յիշողութեան գոյատեւումն էր: Այդ մէկը ջնջել չկարողացան:

Կրօնափոխութիւնը վայրագութեամբ պարտադրուեց ցեղասպանութեան տարիներին: Հետագայում, սակայն, կարծես նացիական գաղափարախօսութեան ազդեցութեան տակ ձուլումի քաղաքականութիւնը փոխուեց: Արհամարհանք դէպի հայը եւ, ընդհանրապէս, այլ ազգը դարձաւ թուրք հասարակութեան վարքագիծը: Ֆեթհիէ Չեթինը վկայում է, թէ թուրքերը խուսափում էին ամուսնական կապ հաստատել այն ընտանիքների հետ, որոնց մէջ հայի արիւն կար: Նման ընտանիքների երկրորդ-երրորդ սերունդները փորձում են գոնէ պաշտօնական արձանագրութիւններում ջնջել այդ պատկանելիութիւնը, որպէսզի ազատուեն խտրականութիւնից, որպէսզի հասարակութեան մէջ իրենց վերելքը անդադար արգելքի չհանդիպի: Մաքրարիւն թրքութիւնը (եթէ նման բան գոյութիւն ունի) այսօր էլ դեռ մեծ խնդիր է Թուրքիայում եւ ծայր աստիճանի քաղաքականացուած: Իշխանութեան անդամի կամ կառավարական բարձր պաշտօնեայի համար ամենամեծ վիրաւորանքն է նրա հասցէին հայկական ծագում ունենալու յերիւրանքը շպրտելը:

Թուրք պատմագրութիւնը, գրականութիւնն ու մամուլը երկար ժամանակ լուռ մնացին եւ չանդրադարձան իսլամ հարեմներում տուայտող հայ կանանց կեանքի պատմութեանը: Դրութիւնը փոխուած է: Հրանտ Դինքը համարձակութիւնն ունեցաւ քաջարելելու հայ ծագում ունեցող անհատներին՝բացայայտել գաղտնիքը եւ տէր կանգնել իրենց իրական ինքնութեանը: Հրանտ Դինքը տեսնում էր խառնածինների հսկայ թիւը, տեսնում էր թրքութեան հասկացութեան փլուզումը եւ ինքնութեան տագնապը Թուրքիայում. ՙժամանակի ոգին է՚, գրում էր. ՙԱյսօր շատերն են դեգերում իրենց ինքնութեան լաբիրինթոսում՚: Ժամանակի ոգին է պարտադրել Այշէգիւլ Ալթընային ու Ֆեթհիէ Չեթինին՝ հաւաքել աւելի քան 200 խառնածինների պատմութիւն ու հրատարակել ՙԹոռունլար՚ (ՙԹոռները՚, 2010) հաւաքածոն: Ժամանակի ոգին է, որ մղեց ԵնիԱքթուէլ թերթին՝ 2007-ին հրապարակելու մի ամբողջ շարք հայի արիւն ունեցողների խոստովանութիւններ: Բացայայտումները միշտ էլ դրական արդիւնքների չեն հասնում: Մեծ է թիւը այն անհատների, որոնք իրենց հայ արմատները ուրանալու փոյթով միանգամայն հակառակ դիրք են բռնում ու հայութեան թշնամի դառնում: Վերջերս էլ Դողու Փերինչեքը Շուեցարիայում դատապարտուեց բացէ ի բաց Հայոց Ցեղասպանութեան իրողութիւնը ժխտելու համար: Նրա մեծ մայրը հայ էր:

Հակազդեցութիւնը դէպի որ կողմն էլ որ թեքուի, մի բան յստակ է՝Թուրքիան ինքնութեան տագնապ է ապրում: Իշխանութիւնները չեն կարող այլեւս թուրք հասարակութեան միատարրութեան վրայ պնդել: Թուրք քաղաքացու բնութագրումը՝ազգութեամբ թուրք, կրօնով իսլամ, կատակ է՝ի համեմատութիւն երկրի բազմազգ ու բազմակրօն հասարակութեան:

Շարժումը սկսուած է ներսից: Հայ կանայք՝այսօրուայ հազարաւոր թուրք քաղաքացիների հայ մեծ մայրերը, կատարել են իրենց դերը: Որոշ պարագաներում տառապագին լռութեամբ, այլ պարագաներում՝ ընտանիքի մի վստահուած անդամին պահ տալով իրենց յուշերը մանրամասնութեամբ, փոխանցել են կատարուած ցեղասպանութեան իրողութիւնը: Հրաբուխը պայթել է եւ աւելի ուժգնութեամբ պիտի հոսի, երբ երկիրը աւելի մօտենայ ժողովրդավարութեան: Հայոց Ցեղասպանութեան եւ թուրք վայրագութիւնների այս դժբախտ ՙզոհերը՚ կարծես կենդանացել են այսօր՝թրքութեան հասկացութեան եւ թուրք ազգային ինքնութեան հիմերը շարժելու:

Աղբիւրների եւ կատարուած յղումների համար, տես՝

Ռուբինա Փիրումեան, And Those Who Continued Living in Turkey after 1915 (2008),

Ռուբէն Մելքոնեան, «Հայերի բռնի իսլամացումը ցեղասպանութեան տարիներին» (2010):

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *