ԱՍԱԼԼԱ-ն ու ՊԿԿ-ն մի ժամանակ

 Այշե Հյուր

Կառավարության ՙքրդական նախաձեռնության՚ մեջ, ցավոք, առաջխաղացում չի նկատվում: Այն դեպքում, երբ անուշադրության են մատնվում այնպիսի պահանջներ, ինչպիսիք են` մայրենի լեզվով կրթության իրավունքը և տեղական իշխանությունների ինքնավարությունը, ՙահաբեկչական կազմակերպության հետ առնչություններ ունենալու՚ մեջ մեղադրվող հազարից ավել ընտրված քուրդ ղեկավարներ դատարան են բերվում 10 ամիս հետո միայն: Այն դեպքում, երբ մի կողմից՝ գաղտնի բանակցություններ են վարվում ՊԿԿ-ն երկրից դուրս հանելու ուղղությամբ, մյուս կողմից էլ՝ սահմանից դուրս կատարվող գործողությունների համար իրավասություն են ստանում Մեջլիսից: Այս և նման այլ դիրքորոշումները մեզ ստիպում են մտածել, որ մեր ընտրյալ իշխանությունները դեռ չեն կարողացել ըմբռնել քրդական խնդրի բուն էությունը: Իրականում չպետք է դրա վրա զարմանալ, որովհետև այս տարածքներում ՙպաշտոնական պատմության հաստոցի՚ տակով են անցել ոչ միայն հասարակ մարդիկ, այլև՝ երկրի էլիտան: Այս շաբաթ փորձելու եմ հայացք գցել պաշտոնական պատմագրության` մեր ուղեղներ մխրճված մեկ ուրիշ կանխակալ կարծիքի ետնաբեմի վրա:

Սանտա Բարբարայի դեպքը

Երբ 1973 թ. հունվարի 27-ին Թուրքիայից ԱՄՆ գաղթած Գուրգեն Յանիկյան անունով մի տարեց գորգավաճառ հայ ատրճանակով սպանել էր Լոս Անջելեսում Թուրքիայի գլխավոր հյուպատոս Մեհմեդ Բայդարին ու փոխհյուպատոս Բահադըր Դեմիրին, որոնց ճաշի էր հրավիրել Սանտա Բարբարա քաղաքում գտնվող Բալթիմոր հյուրանոցում, այս դեպքը մեծ արձագանք էր ստացել ԱՄՆ-ում և Թուրքիայում: Ըստ պնդումների` Յանիկյանը հանցագործությունից հետո հետևյալն էր ասել հյուրանոցի տնօրենին ու մատուցողներին. ՙԸնտանիքիս 26 անդամներին թուրքերն ու ռուսներն են սպանել. նրանց վրեժն առա՚, իսկ սպանությունից առաջ ՙԿալիֆորնիա կուրիեր՚ թերթին ուղարկած 118 էջանոց նամակում գրել էր հետևյալը. ՙԵրբ դուք ընթերցեք իմ այս նամակը, ես արդեն մի նոր պայքարի ձև եմ հորինած և կիրառած լինելու: Ես գնում եմ առջևից, թո’ղ հայերը հետևեն ինձ: Հասել է հայերին երկարատև քնից արթնացնելու և հայերի` թուրքերի հետ նրանց իմացած լեզվով խոսելու ժամանակը: Ոչ մի ազգ չպետք է հարաբերություններ հաստատի թուրքական կառավարության հետ, իսկ նրանց ներկայացուցիչները պետք է ոչնչացվեն. այլևս հետդարձ չկա՚:

Ոգեշնչել է արմատականներին

Թեև սպանությունն անհատական վրեժխնդրության դեպք էր, սակայն այն, որ սույն իրադարձությունը տեղիք տվեց ամերիկյան և եվրոպական մամուլում տպագրված երկար-բարակ մեկնաբանությունների, ոգեշնչեց լիբանանաբնակ արմատական հայերին: Իսկ դրա համար պարարտ հող կար: Այն տարիներին աշխարհի չորս կողմում, գաղութարարության դեմ մղվող պատերազմի հետ մեկտեղ, գլուխ էր բարձրացրել նաև ազգային անկախության համար մղվող պայքարը: 1967 թ. Իսրայելի և արաբական երկրների միջև ընթացող Յոթօրյա պատերազմի հետևանքով հետզհետե լարվող քաղաքական մթնոլորտում Իսրայելի զինվորների ներխուժած Լիբանանում ապրող հայ երիտասարդները, բնականաբար, մտերմացան պաղեստինցիների հետ: Ինչպես հայտնի է, այն ժամանակ Պաղեստինի ազատագրության կազմակերպությանը ենթակա Էլ-Ֆեթիհ զինյալ միավորումները, արաբաքրիստոնեական Ժորժ Հաբբաշին ենթակա լինելով, բազմաթիվ գործողություններ էին ձեռնարկում` ընդհուպ մինչև ինքնաթիռ հափշտակելը, և նման դեպքերին մեծ համակրանքով էին հետևում Թուրքիայում և Եվրոպայում: Դժվար չէ կռահել, որ անկախացման այս և նման շարժումների դասական մեթոդները ոգևորիչ էին Թուրքիայի համառ լռությունը ոչ մի կերպ խախտել չկարողացող հայ ազգայնականների համար:  

1970-ական թվականներին  բնոշոշ ձախակողմյան ժարգոնով՝ ՙմիջազգային իմպերիալիզմի կողմից աջակցություն վայելող թուրքական իմպերիալիզմի դեմ՚ պատերազմ հայտարարած այդ խմբերի առաջին գործողությունը եղավ Վիեննայի արտակարգ և լիազոր դեսպան Դանիշ Թունալըգըլի սպանությունը 1975 թ. հոկտեմբերի 22-ին: Երկու օր անց դրան հետևեցին Փարիզի արտակարգ և լիազոր դեսպան Իսմայիլ Էրեզի և նրա վարորդի` Թալիփ Յեների սպանությունները: Սակայն քանի որ սկզբում ոչ մի կազմակերպություն իր վրա չվերցրեց այս երկու սպանությունների պատասխանատավությունը, կասկածն ընկավ կիպրոսցի ֆաշիստ Գրիվասի EOAK-B կազմակերպության անդամ Չաքալ Ռամիրեզ Կարլոսի կամ Թուրքիայի ժողովրդի ազատագրության բանակ (THKO) կազմակերպության վրա: 1977 թ. հունիսին Վատիկանի արտակարգ և լիազոր դեսպան Թահա Քարըմի` Քըրըքքալեի մեքենաշինական արտադրամասում պատրաստված 9 մմ զենքով կատարված սպանությունից կամ էլ 1978 թ. հունիսի 2-ին Մադրիդի արտակարգ և լիազոր դեսպան Զեքի Քուներալփի կնոջ, քենակալի և ծառայողական վարորդի սպանություններից հետո Մադրիդի ոստիկանությունն արդեն Թուրքիայից պահանջել էր այս դեպքերի մեջ կասկածվող 4 թուրք քաղաքացիների տվյալները, և ամեն ինչ խառնվել էր իրար, երբ 1979 թ. օգոստոսին Թուրքական ավիաուղիներ ընկերության` ֆրանֆուրտյան գրասենյակում տեղի ունեցած պայթյունն իր վրա վերցրեց ԱՍԱԼԼԱ-ն (Armenian Secret Army for the Liberation of Armenia-Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակը): ԱՍԱԼԼԱ-ի անունը երկրորդ անգամ լսվեց 1979 թ. հոկտեմբերին` Հաագայի արտակարգ և լիազոր դեսպան Օզդեմիր Բենլերի որդու` Ահմեդ Բենլերի սպանության դեպքի կապակցությամբ:

Հովանավորող կազմակերպությունը` ԱՍԱԼԼԱ

Թեպետ 1980 թ. սկսած սպանություններ կազմակերպեցին բազմաթիվ այնպիսի տարբեր կազմակերպություններ, ինչպիսիք են «Հոկտեմբերի 3»-ը, «Սև ապրիլի 24»-ը, «Եվրոպայի 21-րդ մարտիկների խումբ»-ը, «Անդրանիկ փաշայի մարտիկներ»-ը, «Նոր հայկական դիմադրություն»-ը (NAR), «Շվեյցարիա 15»-ը, «Հայոց ցեղասպանության դեմ պայքարող արդարության մարտիկներ»-ը (JCAG), «Հայ ազատագրական շարժում»-ը, բայց Թուրքիայում նման գործողությունները հիմնականում վերագրվեցին ԱՍԱԼԼԱ-ին:

Տարիներ շարունակ հարց է տրվում, թե ո՞վ է հիմնել ԱՍԱԼԼԱ-ն: Այս հարցի  հիմքում այն թերագնահատող կանխակալ կարծիքն է, թե հայկական պնդումների պատմական ծագումը ժխտող հնամենի քաղաքականության պայմաններում հայերն ինքնուրույն չէին կարող հիմնել նման ազդեցիկ կազմակերպություն, կարծիք, որը ձևավորվել է հայկական պնդումների պատմական հիմնավորումը ժխտել ձգտող հին քաղաքականության արդյունքում: Այն հարցին, թե 1915-ից ի վեր իրենց դատից չհրաժարվող հայերն ինչու՞ չէին կարող նման կազմակերպություն ստեղծել, պատասխան չի տրվում, քանի որ այս հարցում հայերին անկարող համարողները միևնույն ժամանակ համոզված են, թե հայերը պատմության ընթացքում, անընդհատ ավազակախմբեր, կոմիտեներ և գաղտնի կազմակերպություններ հիմնելով, թիկունքից հարվածել են Օսմանյան պետությանը և անգամ պատճառ դարձել վերջինիս անկմանը: Մյուս կողմից, ըստ այդ շրջանակների, հայերը 1920 թ. հետո իրենց ստեղծած Նեմեսիս կազմակերպության միջոցով սպանել են 1915 թ. ցեղասպանության համար պատասխանատու այնպիսի երիտթուրքական առաջնորդների, ինչպիսիք են Թալեաթ փաշան, Բեհաեդդին Շաքիրը և Ջեմալ Ազմին: Այս խնդրի հեգնական կողմն այն է, որ Օսմանյան պետության անողոք որոշման արդյունքում իրենց կյանքը կորցրած հայերի համար դույզն-ինչ ափսոսանք կամ ցավ չզգացողները չեն զլացել հայ վրիժառուների կողմից սպանված այդ մի քանի հոգուն տարիներ շարունակ որպես հայերի` արյան ծարավ լինելու ապացույց ներկայացնել:

Սառը պատերազմի քաղաքականությունը

Ակնհայտ է, որԱՍԱԼԼԱ-ն, ճիշտ այնպես, ինչպես ՊԿԿ-ն, առնչվում է թուրքական պետության կոշտ ժխտողական քաղաքականության հետ, սակայն վերոհիշյալ երկու կազմակերպություններն էլ չպետք է որակվեն համաշխարհային քաղաքական մթնոլորտից առանձնացված: Այսպես` հարգարժան Հասան Քյոնիի` ուշադրությունս գրաված մի աղբյուրում հայ ուսումնասիրող Կայծ Մինասյանը իր «Guerre et Terrorisme Arméniens» («Պատերազմը և հայկական ահաբեկչությունը») գրքում ԱՍԱԼԼԱ-ի հիմնումը կապում է սառը պատերազմի քաղաքականության հետ:

Ըստ Մինասյանի` 1956 թ. Սուեզի ջրանցքի ճգնաժամից և դրան հաջորդած՝ Իսրայելի և Եգիպտոսի միջև պատերազմից հետո Միջին Արևելքում իր դիրքերն ամրապնդել սկսող ԽՍՀՄ-ը ԱՄՆ-ի կողմը բռնած Թուրքիային նեղը գցելու համար 1957 թ. հարաբերությունների մեջ էր մտել Իրանի և Իրաքի դաշնակցական առաջնորդների հետ: Այն ժամանակաշրջանում, երբ 1962 թ. տեղի ունեցավ Կուբայի հրթիռային ճգնաժամը, 1964 թ.` Կիպրոսի դեպքերը, 1965-ին էլ Թուրքիան խուսափեց ՆԱՏՕ-ի բազմակողմ կառույցին մասնակցելուց, և այս ամենի արդյունքում տարածաշրջանում ավելացան քաղաքական ճնշումները, ենթադրվում է, որ հայկական կողմը ստացավ մանևրելու հնարավորություն: Թուրքական կողմն էլ նման ձևով զանգվածներին հայկական ազգայնականության դեմ ուղղելու համար Կիպրոսի հարցի համատեքստում կարիք էր զգացել կապ ստեղծել հույների նկատմամբ թշնամության հետ: Այն տարիներին մամուլում հրապարակումներ էին  լինում, թե առաջին անգամ Լիբանանում կազմակերպված «Ցեղասպանության 50-րդ տարելիցի ոգեկոչման» արարողությունը եղել է Կիպրոսի արտգործնախարար Կիպրիյանուի գործը: Ըստ էության՝ դա կարելի էր հասկանալ, որովհետև ժողովուրդը դեռևս իր իմացած մի արդիական խնդրի կատալիզատորը չեղած` համակարգված մոռացման քաղաքականության պատճառով կարող էր չհիշել, թե ինչ են ուզում հայերը թուրքերից, հետևաբար` կարող էր ըմբռնել, թե ինչու է պետք դուրս գալ հայերի դեմ:

Խաղաղության վերջին նախաձեռնությունը

Սակայն Կիպրոսի պատճառով Թուրքիային պատժել ցանկացող ԱՄՆ-ի կողմից «1915 թ. տեղահանությունը» 1968 թ. Կոնգրեսի օրակարգ բերվելուց հետո ԽՍՀՄ-ը Հայաստանի և Թուրքիայի հարաբերությունները կարգավորելու (և այդպիսով թուրք-սովետական հարաբերություններն ամրապնդելու) համար հրաժարվեց դաշնակցականներին աջակցելուց: Որպես այդ քաղաքականության մի մաս` Անկարային առաջարկվեց միջին դարերում հայկական թագավորության մայրաքաղաք եղած Կարսի մերձակայքում գտնվող Անիի և Խորհրդային Հայաստանի Հանրապետության սահմանների միջև գտնվող Աքաբա լեռների վրա հիմնված ադրբեջանական երկու գյուղերի փոխանակումը, սակայն Անկարան դրան բացասական պատասխան տվեց: ԱՍԱԼԼԱ-ն հենց այդ ժամանակ ի հայտ եկավ, երբ թելերը կտրվել էին: Երբ մտածում ենք սույն կազմակերպության անդամների ընտրած թիրախների մասին, ապա հասկանալի է դառնում, որ հայ մարտիկները թիրախ էին համարում ոչ միայն Թուրքիային, այլև այն ժամանակվա քաղաքական մթնոլորտին համապատասխան` իմպերիալիզմի ամրոց համարվող ԱՄՆ-ին, Եվրոպային և ՆԱՏՕ-ին ահաբեկելը: Օրինակ` 1980 թ. ապրիլին Ֆրանկֆուրտում Թուրքիայի գլխավոր հյուպատոսության վրա կախված ռումբով պաստառի վրա օգտագործվել էր բավականին հայտնի ձախակողմյան ժարգոն. «Անիծյա’լ լինես, ֆաշի’զմ», և ոչ մի խոսք չէր գնում հայերի մասին: Նույն տարում` օգոստոս ամսին, Աթենքում որպես վարչական կցորդ աշխատող Գալիփ Օզմենի և վերջինիս ընտանիքի դեմ կատարված հարձակման առնչությամբ տվյալներ կային, թե դրանում խառն է եղել Հունաստանի ձախակողմյան կազմակերպություններից ENEP-ի մատը:

Բայց «իմպերիալիստական կիզակետերը», քանի որ կա’մ նրանց դուր չէր գալիս, կա’մ զգում էին 1915-ի պատասխանատվությունը, կա’մ էլ այս կամ այն պատճառներով համակրանք չէին զգում Թուրքիայի հանդեպ, շատ մեղմ վերաբերմունք ցուցաբերեցին հայ մարտիկների նկատմամբ: Բազմաթիվ դեպքեր, ինչպես որ հարկն է, չհետաքննվեցին, կասկածյալներն ըստ արժանվույն չդատվեցին կամ էլ ենթարկվեցին փոքր պատժամիջոցների: Մեծ տերությունների այս վերաբերմունքը է’լ ավելի ուժեղացրեց հինավուրց «Սևրի պարանոյան», որ տիրում էր Թուրքիայում:

Ըստ էության՝ Քենան Էվրենի նախագահական շրջանում միակ բանը, որ արել է Թուրքիան, եվրոպական պետություններին, հիմնականում` Ֆրանսիային բազմաթիվ նոտաներ հղելն է եղել: Արտակարգ և լիազոր դեսպաններին զրահապատ մեքենա տրամադրելու համար բյուջեով գումար է նախատեսվել միայն 1982 թ., իսկ թուրքական դեսպանատների շենքերն անվտանգ դարձնելու համար անհրաժեշտ եղող 4 միլիարդ լիրան այդպես էլ չի գտնվել:

Թուրքիայի հայերի անելանելի դրությունը

Այս նեղ դրության ժամանակ պոլսահայոց պատրիարք Շնորք Գալուստյանը, ազդեցիկ շրջանակներին այցելելով, ձգտում էր բացատրել, որ Թուրքիայի հայերը չեն աջակցում ահաբեկչական գործողություններին, իսկ հայկական ծագում ունեցող արվեստի գործիչներն ու գիտնականները մրցության մեջ էին մտել իրար հետ` Թուրքիային իրենց հավատարմությունն արտահայտելու գործում: Ճնշումն այնքան մեծ էր, որ 1982 թ. օգոստոսին թերթերում հրապարակումներ եղան, թե մոտ 2000 հայ, հույն և հրեա քաղաքացիներ, Բնակչության վարչություն դիմելով, ստացել են թուրքական անուններ:

1982 թ. օգոստոսի 7-ին Արթին Փենիկ անվամբ Թուրքիայի մի հայ քաղաքացի 9 հոգու մահվանը և 72 հոգու վիրավորվելուն պատճառ դարձած Էսենբողայի հարձակման դեմ իր բողոքն արտահայտելու համար ինքնահրկիզվեց Թաքսիմ հրապարակում` իր վրա  նավթ լցնելով: Էսենբողայի հանցագործներից Լևոն Էքմեքչիյանը, ըստ ոստիկանության, սեփական կամքով հանդես եկավ մամուլի առաջ և հայտնեց, թե «Հայերի հիմնական թշնամին հենց ԱՍԱԼԼԱ-ն է, և որ իր ընտանիքը վտանգի տակ է գտնվում»: Հետագայում էին իմանալու, որ Էքմեքչիյանը հարցաքննվել է Քենան Էվրենի փեսա և նախագահի` անվտանգության հարցերով խորհրդատու, գաղտնի հետախույզ Էրքան Գյուրվիթի կողմից, որը կյանքի դեմ սպառնալիքով համոզել էր Էքմեքչիյանին տալ որոշ անուններ ու հասցեներ:

Օրլիի սպանդը՝ որպես շրջադարձային կետ

ԱՍԱԼԼԱ-ի համար վերջի սկիզբը եղավ այն հարձակումը, որը նա կազմակերպել էր 1983 թ. հուլիսի 15-ին Ֆրանսիայի Օրլի օդանավակայանում գտնվող Թուրքական ավիաուղիներ ընկերության գրասենյակի վրա: Այն, որ հարձակման արդյունքում սպանվածների և վիրավորվածների մեջ եղան նաև Ֆրանսիայի քաղաքացիներ, պատրվակ եղավ, որպեսզի մինչ այդ նման գործողությունների վրա աչք փակած Ֆրանսիան փոխի իր դիրքորոշումը այս հարցում: ԱՍԱԼԼԱ-ին աջակցություն ցուցաբերած «Պաղեստինի ազատագրության կազմակերպությունը» Իսրայելի կողմից Լիբանանի գրավման պատճառով կորցնում է իր հենասյունը, որից համարձակություն ստացած Ֆրանսիան էլ պաշտոնապես հանդես է գալիս ԱՍԱԼԼԱ-ին ուղղված «գործողությունները Ֆրանսիայից դուրս ծավալելու» նախազգուշացմամբ: Ըստ որոշ աղբյուրների` ԱԱՍԱԼԼԱ-ի անդամների լուսանկարներով անվանացանկը ֆրանսիական ոստիկանությանն էր տրամադրել Արաֆատի հատուկ մարդկանցից մեկը` Էբու Իյադը: Ոստիկանությունը Փարիզում բացահայտելու էր սույն կազմակերպության զինանոցը, որից հետո էլ սկսվելու էին ձերբակալությունները: Սուսուրլուքի վթարի հայտնի հեղինակներից Աբդուլլահ Չաթլըի ղեկավարությամբ չորս հոգանոց խմբի` Ֆրանսիայում գտնվող որոշ հայկական օբյեկտների դեմ ուղղված գործողությունները, որոնց մեծ մասն անհաջողությամբ պսակվեց, հնարավոր եղան Ֆրանսիայի կողմից  մթնոլորտի հստակեցումից հետո միայն:

Հակոբ Հակոբյանը սպանվե՞լ է

1983 թ. սեպտեմբերին Լոնդոնում արաբերենով հրապարակվող «Էլ-Մեջելե» ամսագիրը, որպես ակունք արևմտյան աղբյուրները մատնանշելով, առաջ քաշեց այն տեսակետը, թե Թուրքիայի զինված ուժերին ենթակա կոմանդոսների խումբը հանկարծակիի էր բերել Լիբանանի Բեքաա հովտում տեղակայված ԱՍԱԼԼԱ-յի ճամբարը: Ըստ հրապարակման` այդ հարձակման ժամանակ սպանվել էին բազմաթիվ հայ մարտիկներ և ղեկավարներ: 1988 թ. ապրիլի 28-ին ԱՍԱԼԼԱ-ի լեգենդար առաջնորդ Հակոբ Հակոբյանի (որի անունն, ի դեպ, ասում են, թե իրականում այլ է եղել) սպանությունն Աթենքում` մի գնացքի մեջ, սպանություն, որը, ըստ ենթադրությունների, կատարվել էր կազմակերպության ներսում եղած հաշվեհարդարների հետևանքով (պետք է նշել, որ ոմանց համոզմունքով` Հակոբ Հակոբյանը չի սպանվել և ներկայում ապրում է Հայաստանում), և աշխարհի քաղաքական մթնոլորտի փոփոխմամբ ԱՍԱԼԼԱ-ն կորցրեց իր ազդեցությունը, սակայն սույն կազմակերպությունը հասավ իր նպատակին, և այն գաղափարը, թե «1915-ին հայերի դեմ ցեղասպանություն» է իրականցվել, մտավ միջազգային հանրության օրակարգ:

ԱՍԱԼԼԱ-ի թողած ազդեցությունները թուրք հասարակության վրա  

Այն, որ ԱՍԱԼԼԱ-ի գործած հարձակումների արդյունքում 10 տարվա մեջ սպանվել էր ընդհանուր 70 հոգի, որոնցից 34-ը թուրք դիվանագետներ էին, իսկ մյուսները` պաշտոնյաներ և նրանց ընտանիքների անդամները, և վիրավորվել 524-ը, անշուշտ, շատ ցնցեց թուրք ժողովրդին: Քանի որ պաշտոնական պատմագրության թեզերի շնորհիվ երկար տարիների ձմեռվա քուն մտած ժողովրդի մեծ հատվածը մի այնպիսի դատարկված հիշողություն ուներ, որ ի վիճակի էլ չէր հասկանալու հարձակումների հետևում եղած պատմական թեզերը. ժողովրդի առաջին արձագանքը եղավ մեծ զարմանքը:

Ինչպես որ հետագա տարիներին դա խոստովանեցին նաև մեր բազմաթիվ դիվանագետները, մի հասարակության մեջ, որում Արտաքին գործերի նախարարության աշխատակիցներն անգամ անտեղյակ են եղել 1915 թ. տեղահանության արյունոտ հետևանքների մասին, պաշտոնական պատմագրության ներկայացուցիչների համար բոլորովին էլ դժվար չի եղել հասարակության ենթագիտակցության մեջ մտցնել այն գաղափարը, թե իբր «Իթթիհադականները շատ էլ իրավացի են եղել` այդ վտանգավոր խումբը վերացնելու» առումով: Ի վերջո թե’ թուրք մտավորականները և թե’ հասարակ ժողովուրդը ԱՍԱԼԼԱ-ի ծավալած ահաբեկչությանը տեղիք տված պատմական իրադարձությունների մասին խոսելու կամ դրանք հասկանալ փորձելու փոխարեն տրվեցին պաշտոնական շրջանակների վաղուցվա քաղաքականությունը հանդիսացող «հայկական դավաճանություն», «ներքին թշնամի-արտաքին թշնամի» հռետորաբանությանը:

Որպես այդ քաղաքականության մի մաս` Թուրքիայի Արտգործնախարարությունը, որը հայտնի է/ենթադրվում է, թե ունի թուրքական բյուրոկրատական համակարգում «ամենակշռադատված», «ամենասառնարյուն», «ամենափորձառու» կադրերը, քանի որ ԱՍԱԼԼԱ-ի ահաբեկչության պատճառով զոհաբերվել էին իր 34 զավակները, վերածվեց Հայոց ցեղասպանության պնդումների դեմ ամենաուժեղ հակազդեցությունը ցուցաբերող նախարարության, որովհետև այս հարցը սույն նախարարության համար գրեթե դարձել էր «արյան վրեժի» անձնական խնդիր: Թերևս մեր Արտգործնախարարության հենց այդ կոշտ դիրքորոշումն էլ նպաստել է, որ Թուրքիան ոչ մի կերպ չի կարողանում այնպիսի մեղմ քաղաքականություն վարել, որպեսզի կարողանա լուծել Հայկական հարցը:

ԱՍԱԼԱ-ՊԿԿ փոխառնչությունը

Այն պարանոյիկ դիրքորոշումը, երբ յուրաքանչյուր հարցում փնտրում են հայերի մատը, մտածում, որ Թուրքիայից տարբեր մտածող ամեն մի երկիր ուղղորդվում է հայկական սփյուռքի կամ լոբբիի կողմից, հատկապես ընդգծվել էր` սկսած 1980-ականներից, երբ Ստամբուլից դեպի Այաշ ուղարկված առաջին քարավանի ճամփա ընկնելու օրը` (1915 թ.) ապրիլի 24-ը, աշխարհի տարբեր երկրներում մեկը մյուսի հետևից հռչակվեց որպես «Հայոց ցեղասպանության ոգեկոչման օր»:

Թուրքիան ՊԿԿ-ի հետ էլ էր այդ օրերին ծանոթացել: Պաշտոնական շրջանակները, խելք անելով ԱՍԱԼԱ-ն ՊԿԿ-ի հետ կապել, հաջողացնելու էին հասարակայնության աչքին հարցականի տակ դնել քրդական ազգայնականության օրինականությունը, ճիշտ այնպես, ինչպես երբ ամեն պատեհ առիթով ԱՍԱԼԼԱ-ի «մարքսիստական» լինելը շեշտելով` ջանում են  վակաբեկել ձախակողմյան շարժումը…

Օջալանի մեկնաբանությունները

1890-ական թվականներից ի վեր իրենց ողջ ռազմավարությունը հայերին Անատոլիայից վռնդելու վրա հիմնած քրդերի միջից «հայերին բարեկամ» մի խմբի ի հայտ գալը պետք է որ կապված լիներ ՊԿԿ-ի մարքսիստական ծագման հետ, սակայն ԱՍԱԼԼԱ-ի և ՊԿԿ-ի ճանապարհները կարողացել էին հատվել միայն 5 տարի (1980-1985): Այն ժամանակ հազիվ սկսնակի կարգավիճակում եղող ՊԿԿ-ի կողմից 1980 թ. ապրիլի 21-28-ը որպես «Կարմիր շաբաթ» հռչակելը, ինչպես նաև` Աբդուլլահ Օջալանին Հայ գրողների միության կողմից շնորհված պատվավոր անդամի կոչման պես սիմվոլիկ դեպքերը այդ հարաբերությունների ախտանշանները դարձան: Հատկապես հետախուզական մարմինները, ամեն առիթով ՊԿԿ-ի և ԱՍԱԼԼԱ-ի միջև այդ հարաբերությունները շեշտելով, որոնք, ըստ իրենց, ստեղծվել էին Հունաստանի ու Սիրիայի առաջնորդությամբ Թուրքիայի` Կիպրոսի հարցում վարած քաղաքականությունը սաբոտաժի ենթարկելու համար, չզլացան առաջ քաշել այն տեսակետը, թե  դրանք զարգացել էին 1979-1980 թթ. Լիբանանում, և որ դրանց վերջնական նպատակն էր «Հայ-քրդական ֆեդերալ պետության» հիմնումը: Այդ պնդման արդյունքը եղավ այն, որ Կիպրոսի խնդրում ի հայտ եկած դժվարությունները, «քուրդ-հայկական դավադրությանը» հանդիպելով, Կիպրոսի հարցում հանգեցրին անհամաձայնեցման:

Մինչդեռ 1988 թ. Աբդուլլահ Օջալանը լրագրող Մեհմեդ Ալի Բիրանդին ասել էր. «ԱՍԱԼԼԱ-ի հետ եղել է մի քանի հանդիպում: Տեսանք, որ քաղաքացիականներին ուղղված գործողությունները վնասակար են, հետևաբար ասացինք, թե անհնար է համագործակցել և 1982 թ. հրաժարվեցինք: Դրանից բացի՝ այլ համագործակցություն չի եղել: Բացառությամբ մեկ-երկու շտապ արված ժողովի` այլ առնչություններ չենք ունեցել: Այն կազմավորումներից չէ, որոնց հետ կարող ենք հարաբերություններ զարգացնել, ըստ էության` ԱՍԱԼԼԱ-ի դեպքը շատ չափազանցվեց Թուրքիայում», իսկ 1991 թ. մայիսի 4-ին հետևյալն է ասել մեկ այլ լրագրողի` Ռաֆեթ Բալլըին. «Որտե՞ղ են հայոց երկիրը կամ հայկական սահմանները: Եթե հարցնենք, թե որտեղ է Քուրդիստանը, ապա կասենք, որ դա պատմական հարց է: Պատմական հարցին էլ շատ քաղաքական պատասխան տալը կնշանակի մի փոքր օպորտունիզմի մեջ ընկնել, իսկ ես նման մտադրություն չունեմ: Սակայն մենք սիրում ենք հայ ժողովրդին: Եթե հայ ժողովրդի ներկայացուցիչները գան, այցելեն, մինչև իսկ մնալու ցանկություն հայտնեն, նրանց մինչև վերջ կպատվենք մեր հյուրասիրությամբ»: Օջալանը վերոհիշյալ խոսքերով ակնարկել էր, որ կապը չի կտրել «Արևելյան Անատոլիայի` իրականում քրդական հայրենիք լինելը» առաջ քաշած վաղեմի քրդական քաղաքականության հետ: Սակայն այս բոլոր հայտարարությունները համոզիչ չթվացին թուրքերին, և տարիների ընթացքում ԱՍԱԼԼԱ-ՊԿԿ կապի մասին այդ տեսությունը, իր ճշմարտացիությունը կասկածելի մանրամասներով զարդարելով, անընդհատ պահվեց օրակարգում: Այդ քաղաքականության գագաթնակետը դարձած մի դեպք էլ տեղի ունեցավ մոտ անցյալում:

Հալաչօղլուի մարգարիտները

Թուրքական պատմագիտական ընկերության նախկին նախագահ Յուսուֆ Հալաչօղլուն 2007 թ. օգոստոսի 18-ին Կայսերիում (Կեսարիա) գտնվող Դադալօղլու փառատոնի ընթացքում ասել էր. «Մեր ուսումնասիրությունների ժամանակ տեսանք, որ այն մարդիկ, որոնց քուրդ էինք համարում, իրականում կառուցվածքային առումով թուրքմենական ծագում ունեն, իսկ որպես քուրդ ալևի հայտնի քաղաքացիները` հայկական արմատներ: Մեր երկիրը տարանջատել ձգտող ՏԻԿԿՕ և ՊԿԿ ահաբեկչական կազմակերպություններում ընդգրկված անդամների մեծ մասը բաղկացած է կրոնափոխ հայ քրդերից: ՏԻԿԿՕ և ՊԿԿ շարժումները, հակառակ մեր համոզմունքի, քրդական չեն», և փորձել էր մի տեսակ պատրանքի վերածել թե’ այս հողերում հազարամյա քրդական գոյությունը և թե’ 85 տարվա պատմություն ունեցող քրդական հարցը:

ՏԻԿԿՕ-ի հանդեպ ալերգիան

ՏԻԿԿՕ-ն (Թուրքիայի բանվորագյուղացիական ազատագրական բանակը), որի մասին խոսում է Հալաչօղլուն, հիմնվել է 1972 թ. Իբրահիմ Քայփքքայայի կողմից: Այն, որ ՏԻԿԿՕ-ն տեղահանության ժամանակ հիմնականում գործունեություն է ծավալել Դերսիմի շրջանում, որը կենտրոնական կառավարությանը դեմ դուրս գալով` իր պահպանության տակ էր վերցրել հայերին, բացի այդ` այն հանգամանքը, որ սույն կազմակերպության լիդերների կադրերում են ընդգրկվել հայկական ծագմամբ բազմաթիվ անձինք` Կարպիս Ալթընօղլուի և Արմենակ Բաքըրջըյանի (Օրհան Բաքըր) գլխավորությամբ, նմանապես այս կազմակերպության անդամների շարքում ևս բազմաթիվ հայ մարտիկների առկայությունը և ամենակարևորը` ՏԻԿԿՕ-ի կողմից 1915 թ. տեղահանության ճանաչումը` որպես ցեղասպանություն, պատճառ են եղել, որ պետությունը վերին աստիճանի խիստ վերաբերմունք ունենա սույն կազմակերպության հանդեպ: Այսպես, օրինակ, Իբրահիմ Քայփաքքայան երեք ու կես տարի տևած ծանր կտտանքներից հետո բանտում սպանվել էր 1973 թ. մայիսի 18-ին:

Այն, որ ՙԱկօս՚ շաբաթաթերթի խմբագրապետ Հրանտ Դինքը ևս իր երիտասարդ տարիներին առնչություն է ունեցել տվյալ կազմակերպության հետ, հաճախ է օրակարգ բերվել նրա մահից հետո, իսկ այն հանգամանքը, որ Դինքը սպանվել է պետության խորքային ուժերի կողմից, հովացրել է որոշ շրջանակների սրտերը և ընդունվել  գրեթե որպես պատիժ` դժբախտություն բերող համագործակցության համար:

Հենց այդ ավադույթի արդյունքն էր այս տարվա օգոստոս ամսին Թուրքիայի պետնախարար Ջեմիլ Չիչեքի կողմից արված այն հայտարարությունը, թե «Հայկական ահաբեկչության ու ՊԿԿ-ի ահաբեկչության միջև սերտ համագործակցություն կա, դրանք արյան եղբայրներ են: Այն ժամանակաշրջանն անցավ, և գործը հանձնեցին այս կողմին: Արդեն իսկ, ներողություն եմ խնդրում արտահայտությանս համար, բայց այն, որ մի խումբ ահաբեկիչներ թլփատված չեն, ինքնին շատ բան կարող է ձեզ հուշել»:

Որպես եզրակացություն ասենք, որ Հալաչօղլուի կամ Չիչեքի բնորոշմամբ` «արտաքին թշնամու հետ առնչվող ներքին թշնամին», պաշտոնական պատմագրության կողմից մեր ուղեղներ ներմուծված քրդից, հայից, ալևիից, ձախակողմյանից, «դյոնմեից» բաղկացած այդ հինգ թշնամու միահյուսումը, որպես վերին աստիճանի բարդ մի կառույց, նպատակ ուներ հարցական նշաններ դնել վերոհիշյալ շրջանակների պահանջների օրինականության վրա, որն, ըստ իս, հաջողությամբ պսակվեց: Էդվարդ Սայիդի խոսքերով` որևէ քաղաքական գործողություն ահաբեկչություն անվանելը նշանակում է չճանաչել դրան քաղաքական, պատմական, ավանդական բացատրություն տալու իրավունքը: Հենց այդպես է եղել Պաղեստինի, Քրդական ու Հայկական հարցերի դեպքում:

hurayse@hotmail.com

Հայթերթ-ID:742,  17.10.2010

http://www.hyetert.com/yazi3.asp?s=0&Id=742&DilId=1

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *