Հայաստան-Թուրքիա հարաբերություններին առնչվող խնդիրների արծարծումը «Ակօս» շաբաթաթերթի էջերում Հրանտ Դինքի խմբագրապետության տարիներին (1996-2007թթ.)

Hrant Dink AgosԷլինա Միրզոյան

Թուրքագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու

«Եթէ կ’ ուզէք լաւ բան մը ընել,

կրնաք նեցուկ հանդիսանալ կամ թելադրել, որ

Թուրքիոյ եւ Հայաստանի միջեւ դիւանագիտական

յարաբերութիւնները հիմնուին եւ սահմանները բացուին»[1]:

Հրանտ Դինք

Հայթուրքական հարաբերություններն ունեն հարյուրավոր տարիների պատմություն, սակայնՀայաստանի և Թուրքիայի միջև այսպես կոչված «միջպետական հարաբերությունները», որպես այդպիսին, դեռևս շատ նոր են՝ չհաշված 1918-1920թթ. Հայաստանի Առաջին Հանրապետության շրջանը: Այստեղ մեկնակետը 1991թ. անկախ Հայաստանի Հանրապետության հռչակումն է: 1990թ. օգոստոսի 23-ին հռչակվել էր  Հայաստանի անկախության գործընթացի սկիզբը, որն, ի վերջո, ավարտվեց 13 ամիս հետո՝ 1991 թսեպտեմբերի 21-ին անկախության վերականգնումով:

Անկախության հռչակումով հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման խնդիրը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքականության դիսկուրսի անքակտելի թեմաներից մեկն է դառնում: Իր հերթին Թուրքիան, որն առաջիններից մեկն էր, որ 1991թ. դեկտեմբերի 16-ին ճանաչեց Հայաստանի  անկախությունը[2], այսուհանդերձ, չարձագանքեց իր «նոր» և անկախ հարևանի հետ առանց նախապայմանների միջպետական հարաբերություններ հաստատելու Երևանի առաջարկին[3]: Ավելին՝ Թուրքիան ձևակերպեց և մինչև օրս էլ առաջ է քաշում մի քանի նախապայման` Հայաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու համար[4].

  1. վերահաստատել Կարսի պայմանագիրը և հրաժարվել Թուրքիայի նկատմամբ տարածքային պահանջներից,
  2. հրաժարվել Օսմանյան կայսրությունում 1915թ. Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացից,
  3. դուրս բերել զորքերը Լեռնային Ղարաբաղից, ներառյալ ազատագրված տարածքներից և ճանաչել դրանք որպես Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականություն. այսինքն` ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորումը իրականացնել ադրբեջանանպաստ տարբերակով:

Հայաստանի նորագույն պատմության այս դինամիկ և դրամատիկ շրջափուլում՝ Ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ, երբ 1993թ. հայկական զորքերի կողմից ազատագրվում է Քարվաճառը, Թուրքիան, շփոթության մեջ հայտնվելով, շրջափակում է Հայաստանը և դրանով մեկ անգամ ևս հաստատում, որ հայ-թուրքական հարաբերությունները պայմանավորում է ղարաբաղյան հակամարտությամբ, ինչպես նաև` «եղբայրական» հարաբերությունների մեջ գտնվող Ադրբեջանին հաճոյանալու առիթը: Բացի այդ՝ Թուրքիան ի ցույց է դնում իր պանթյուրքիստական մոտեցումները, մասնավորապես՝ իր աջակցությունը «կրտսեր եղբայր» Ադրբեջանին: Այսպես, Թուրքիան, Քարվաճառի ազատագրմամբ պատճառաբանելով, փակում է իր օդային տարածքը Հայաստան թռիչքների համար, դադարեցնում է իր բոլոր կանոնավոր կամ չարտերային թռիչքները դեպի Հայաստան, կասեցնում Կարս-Գյումրի երկաթուղու շահագործումը: Այս առումով թուրք դիվանագետ Գյունդուզ Աքթանը նկատում է. «Թուրքիա, հակառակ անոր որ Հայաստանի անկախութիւնը ճանչցող առաջին պետութիններէն մեկը եղած է, Ատրպէճանի կապակցութեամբ լուրջ տարակարծութիւններ ծագած են երկու երկիրներու միջեւ…»[5]:

Ավելին՝ Թուրքիայի Նախագահ Թ. Օզալը, մեղադրելով Ռուսաստանին` Հայաստանին օգնություն տրամադրելու մեջ[6], հայտարարում է, որ Թուրքիան Ադրբեջանի հետ ռազմական հարաբերությունները կակտիվացնի` պատրաստ լինելով մարտական գործողությունների: Սակայն Ռուսաստանի կոշտ արձագանքից և նախազգուշացումից հետո[7] Թ. Օզալը, 1993թ. ապրիլին գտնվելով Բաքվում, հայտարարում է, որ որ ադրբեջանցիները իրենց` թուրքերի ընկերներն են, ավելին` բարեկամները. «Միջազգային հարթակում մենք պաշտպանում ենք մեր ադրբեջանցի եղբայրներին, սակայն ոչ մեկը չպետք է սպասի ավելին»[8]:

Քննվող ժամանակաշրջանի փոփոխությունները, բնականաբար, իրենց արտացոլումն են գտնում մամուլում, իսկ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման բարդ գործընթացը դառնում է ամենալայն հետազոտման նյութ: Այդ հարցը դառնում է նաև «Ակօս» շաբաթաթերթի կարևոր թեմաներից մեկը, որի շուրջ սկսված լրագրողական վերլուծությունները հետագայում հիմք են դառնում հասարակական լայն քննարկումների հարթակի ձևավորման համար:

Ավելորդ չէ նշել, որ հայ-թուրքական հարաբերությունների նկատմամբ որդեգրած մոտեցման մեջ պարբերականը որոշակիորեն տարբերվում էր պոլսահայ այլ թերթերից:

Հայ-թուրքական հարաբերությունների մեջ շաբաթաթերթը, վերջինիս հոդվածագիրները միջպետական՝ Հայաստան-Թուրքիա հարաբերություններից առավել կարևորում էին երկու ժողովուրդների և հասարակությունների հարաբերությունները: Այդ մասին շաբաթաթերթում կարդում ենք. «Բուն լուծումը գտնել կարելի է միմիայն երկու ժողովուրդներուն նախաձեռնութեամբ…անխուսափելի լուծումը պէտք է որոնել այս յարաբերութեան հիմնումին մէջ, քանի որ Թուրքիա, իր անմիջական դրացիին՝ Հայաստանի հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններ չհաստատելը դիւանագիտական ճարպիկութիւն մը համարելով եւ երկու ժողովուրդներու միջեւ յարաբերութիւններու բնականոնացման շրջանը սկսելու կոչուած ձեռնարկներու յապաղումով՝ միջազգային կրկէսի մէջ իր բոլոր ձեռնարկներով միշտ ալ իր վախը պիտի ստեղծէ»[9]: Պարբերականն առաջադրում է այն տեսակետը, որ  պատմական իրականության վրա այլևս որևէ ազդեցություն չի գործում Թուրքիայի կողմից իրագործվող այս կարգի օրինագծերի անցնել կամ չանցնելը: Հարկ է նկատել, որ «Ակօս»-ը բավական կոշտ քննադատական դիրքերից է մոտենում Թուրքիայի պահվածքին՝ այն համարելով ոչ արդյունավետ և ոչ կառուցողական. «Այլեւս Թուրքիան է որ պէտք է զգաստանայ…Դեռեւս գետնին տակը շարունակ ոսկորներ փնտռելով, զանոնք հեռատեսիլներէն ցուցադրելով՝ իր ժողովուրդին պատուաստումներ կատարելու ջանալով, կամ այլ «Հայկական Անհիմն Պնդումներ»ու դէմ աշակերտներէն շարադրութեան նախադասութիւններ ակնկալելով կարելի չէ այս հարցերուն լուծում բերել: Նման ձեռնարկներ կը ծառայեն միմիայն անգամ մը եւս հիշեցնելու, որ պատմութիւնը այլեւս պէտք է դուրս հանուիէ հարց մը ըլլալէ»[10]: Շաբաթաթերթի  գնահատականը բավական կոշտ է նաև Հայաստանի շրջափակման հարցում թուրք-ադրբեջանական համագործակցության վերաբերյալ և հագեցած` սարկաստիկ նրբերանգներով. «Հայաստան անկախութիւնը շահելով, շահեցաւ նաեւ Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի շրջափակումը»[11]:

«Ակօս»-ը մեծ հնարավորություններ է ստեղծում հայ և թուրք տարբեր քաղաքական-հասարակական  համոզմունքների տեր անձանց ազատ աշխատակցության և թղթակցության համար, ինչի շնորհիվ պարբերականը գերիշխող դիրք է զբաղեցնում ընթերցող լսարանի քանակային կազմով: Պարբերաթերթում հարցի շուրջ վերլուծական և խմբագրական նյութերը լուսաբանվում, ներկայացվում և քննության են դրվում  ուղղակիորեն` առանց փակագծերի և սիմվոլների: Հրանտ Դինքը  1996թ. համարներից մեկում տպագրած իր վերլուծական հոդվածով սկզբունքային կեցվածք է դրսևորում երկու կողմերի միջև դիվանագիտական հարաբերություններ սկսելու գործում` առաջադրելով նոր մոտեցումներ գոծընթացի կարգավորման շուրջ, որը, ինչպես Թուրքիայում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս անմիջապես հակազդեցություն առաջացրեց` ակտիվացնելով թուրքական ժխտողական ուժերի ճամբարը:  Դինքը նշում է, որ ակներև է երկկողմ հարաբերությունների նոր շրջափուլ մտնելը: Վերոնշյալ հոդվածում նա նկատել է տալիս այն, որ հարաբերությունների «սիրաբանության / սիրախաղի» / (flört) շրջանն է, որին  ապա կհաջորդի հարսանիքը[12]:

Դինքն իր այս հոդվածով «Ակօս»-ում սկիզբ է դնում հարցի շուրջ ձևովորվող նոր շրջանակի, ուր արծարծվում են հայ-թուրքական հարաբերությունների հիմնախնդիրները:

Հայաստան-Թուրքիա կամ հայ-թուրքական հարաբերությունների անվերջանալի և բարդ գործընթացը Հ. Դինքը համեմատում էր բարդ ծածկագիր ունեցող փականի հետ: Նա համոզված էր, որ այստեղ օգտագործվելիք բանալին պտույտ առ պտույտ պետք է բացի այդ փականը, ուր յուրաքանչյուր ծածկագրի գաղտնազերծումը հեշտացնելու է հաջորդի լուծումը: Սակայն, ըստ նրա՝ առաջինների շարքում չպետք է տեղ զբաղեցնի «պատմությունը»: Ինչպես նշում է նա, հայ-թուրքական հարաբերություններում հիմնական արգելքը  պատմությունը և պատմությունից ժառանգած հոգեվիճակներն են: Իսկ պատմությունը ոչ միայն պետությունների, այլև ժողովուրդների միջև ծագած հարց է: Այդ պատճառով Հայաստանի և Թուրքիայի միջև պատմության լուծումը չի նշանակի ժողովուրդների  միջև հարցի լուծում: Նա պաշտպանում է այն տեսակետը, որ պատմությունը պետք չէ լուծել, այն պետք է հասկանալ: Այդ իսկ պատճառով Դինքն առաջարկում է  թողնել պատմությունը  պատմաբանների`[13] առաջ ձևավորելով հավաքական հիշողություն,[14] քանի որ պատմությունը, որի վրա խարսխվել է ժողովուրդը, կարող է հակադարձվել և բանտ դառնալ[15]:

Հ. Դինքը չի համաձայնվում բոլոր նրանց հետ, ովքեր կարծում էին, թե երկկողմ դիվանագիտական հարաբերություններ կարելի է հաստատել միայն պատմական խնդիրների լուծումից հետո: Նա վստահ էր, որ բանալու առաջին պտույտը Հայաստանի և Թուրքիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումն ու սահմանների բացումը պետք է լինեն: Միայն դրանից հետո ավելի կհեշտանա Ղարաբաղի, պատմության, ինչպես նաև սահմանների հետ կապված խնդիրների լուծումը: Նա վստահ էր, որ Կարսի պայմանագրի վերահաստատումը չէ փականը բացելու առաջին ծածկագիրը: Այն դեպքում, երբ մի շարք փորձագետներ համարում են, որ եթե Կարսի պայմանագիրը վերահաստատվի, ապա մնացած հարցերը կդադարեն նախապայման լինել: Լեռնային Ղարաբաղի և Ցեղասպանության հարցերն էլ ժամանակի ընթացքում, վերջիվերջո, կլուծվեն: Ըստ նրա` Թուրքիայի` Հայաստանի իշխանություններին ներկայացվող Կարսի պայմանագիրը վերահաստատելու պահանջը գործընթացը տանում է փակուղի: Նա պարզորոշ տեսնում էր, որ Հայաստանը երկընտրանքի առջև է: Եվ Թուրքիան էլ դրա հրահրողն է, ուստի գտնում էր, որ երկու կողմերի անկեղծության դեպքում իրականում դժվար չէ խնդիրը հաղթահարել դիվանագիտորեն: Պետք է միայն կամք դրսևորել:

Հ. Դինքն այսպես քննության է դնում հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի բոլոր հիմնական կողմերը` փորձելով բացահայտել դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայության պատճառները:  Նա գիտակցում էր, որ Կարսի պայմանագիրը Հայաստանի անելանելիության, պարտության ու տարածքային կորստի մասին վկայող փաստաթուղթ է: Բնական է, որ հայության շրջանում այդ պարտությունը չընդունողները ամեն հնարավոր պահի հանդես են գալիս ազգայնական քաղաքականության դիրքերից: Օրինակ, ինչպես նշում է Դինքը, 1993թ. ՀՅԴ կողմից ՀՀ խորհրդարանական հանձնաժողովներից մեկում Կարսի պայմանագիրը չճանաչելու մասին օրենք ընդունելու առաջարկ է արվել, որը, սակայն, մերժվել է[16]:

«Ակօս»-ում հաճախ են զուգահեռաբար քննության դրվում Հայաստան-Թուրքիա-Ադրբեջան միջպետական հարաբերությունները, որտեղ հատկապես շեշտվում է Արցախի հիմնահարցը, որը, ինչպես հայտնի է, թուրքական կողմն անհիմն շահարկում է և համարում նախապայման Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների հաստատման համար: Որոշ թուրք հեղինակներ ուղղակիորեն կամ տողատակում պաշտպանում են պետական այդ թեզը[17]  և հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը քննում թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունների համատեքստում. «Որքան ատեն որ Հայաստան-Ատրպէյճան պատերազմը կը շարունակուի, այս բնականոնացմանը պիտի չիրականանայ»[18] դիրքորոշումը թուրքական իրականության մեջ պաշտպանված մոտեցում է: Հրանտ Դինքը, կարծիք հայտնելով, որ Ղարաբաղյան հիմնահարցը Կովկասում խաղաղության հաստատման խոչընդոտ խնդիր է և պահանջում է շուտափույթ լուծում, միևնույն ժամանակ նկատում է, որ Թուրքիան, Հայաստանի հետ հարաբերություններ զարգացնելով, կկարողանա Ղարաբաղի հարցում կառուցողական դեր ստանձնել և կողմերի միջև հանդես գալ որպես միջնորդ[19]: Սա իհարկե ռոմանտիկ մոտեցում էր, քանի որ Թուրքիայի դիրքորոշումը, պահվածքը տարիներ շարունակ ապացուցել է հակառակը:

Այսպիսով, Հայաստան-Թուրքիա  դիվանագիտական հարաբերությունների խնդիրները քննության դնելով  շրջահայաց մեկնակետից, բոլոր հնարավոր հայեցակետներից` «Ակօս»-ը, նորովի և բազմակողմ կարծիքների վրա հիմնվելով, ժամանակի նորագույն սերնդի ուշադրությունը սևեռում է մշակվելիք անհրաժեշտ քաղաքականության վրա:

[1]«Ակօս», Ստամբուլ, թիվ 388, 5 սեպտեմբեր 2003:  Շարադրանքում՝ բոլոր տեղերում, պահպանում ենք պարբերաթերթի բնագրային ուղղագրությունը:

[2]V. Oskanyan, “Turkey misses its chance with Armenia …with its neighbour” Armenia Foreign Ministry website (February 7, 2007). (http://www.armeniaforeignministry.com/minister/070207-la-times.html)

[3] http://fes.ge/de/images/Fes_Files/2011_GEO/20%20years%20of%20independence%20rus.pdf

[4]“Türkiye’nin Ermenistan’a sunduğu şartlar” Dünya Bülteni website (December 22, 2007) (http://www.dunyabulteni.net/news_detail.php?id=30113)

[5] «Ակօս», թիվ 276, 13 հուլիս 2001:

[6]E.Fuller., The New York Times and ITAR-TASS, 15 April 1993. Svante E. Cornell, Turkey and the Conflict in Nagorno Karabakh: A Delicate Balance, Middle Eastern Studies, vol. 34,  No. 1, January 1998.

[7] ՙThe Independent», 1 July 1993.

[8]ՙАзг»,18.08.1993.

[9]«Ակօս», թիվ 380, 11 հուլիս 2003:

[10]Նույն տեղում:

[11]«Ակօս», թիվ 253, 2 փետրվար 2001:

[12]Hrant Dink, «Düğün ne zaman?», Agos, 25 Şubat 1996.

[13]«Ակօս», թիվ 115, 12 հունիս 1998:

[14]Hrant Dink, «Ortak anıttan önce ortak bellek», Agos, 17 Mayıs 2002.

[15] http://www.youtube.com/watch?v=oAwDPfkuqEI

[16] Տե՛ս Հրանտ Դինք, Երկու մոտ ժողովուրդ, երկու հեռու հարևան, Ե., 2009, էջ 73-78:

[17] Gün Kut, «Herkes Çözüm istiyor», Agos, 19 Nisan 1996.

[18]«Ակօս», թիվ 115, 12 հունիս 1998:

[19]«Ակօս», թիվ 288, 5 հոկտեմբեր 2001:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *