Խարբերդի նահանգ (համառոտ)

Խարբերդի նահանգ, – Էլյազըգ, Էլյզըգ, Էլյազըկ, Էլյզըղ, էլյազիգ, Խարբերդ, Խարբերդի կուսակալություն, Խարբերդ, Խարբուդ. Խարբութ, Խարբուտ, Խարպերտ, Խարպութ, Խարպուտ, Խարպուրտ, Խարփութ, Խսւրփուտ, Կարբերդ, Հարբերդ, Հարբուտ, Հզնիզիատ, Հըսն Զիատ, Հըսն Զիյատ, Հիսն Զիադ, Հիսն Զիաթ, Հիսն Զիաւո, Հիսն Զիյադ, Հիսն Զիյաթ, Մամուրեթ-ել-Ազիզ, Մամուրեթ-յուլ-Ազիզ, Մամուրեթ-յուլ-Էազիզ, Մամուրեթ-ուլ-Ազիզ, Մամուր-ուլ-Ազիզ, Մեմուրեթ-ալ-Ազիզ, Քարպութ, Քարպուտ, Քարփութ—Նահանգ (վիլայեթ), կուսակալություն Արևմտյան Հայաստանում, Արևմտյան Եփրատի և Արածանիի հովտում: Համապատասխանում է Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք աշխարհին (Ծոփք) և Փոքր Հայքի Երրորդ Հայք պրովինցիայի մի մասին: Արևմտյան Հայաստանի 6 նահանգներից (վիլայեթներից) մեկն էր: Հայկական աղբյուրներում հիշատակվում է նաև որպես կուսակալություն, Կազմավորվել է 1878 թ.: Վարչական կենտրոնը Մեզիրե (այժմ՝ էլյազըգ) քաղաքն էր, որի նախկին անունով նահանգը կոչվել է Մեմուրեթ-ուլ-Ազիզ, իսկ նորագույն շրջ-ում՝ էլյազըգ: Սահմաններն էին՝ Խարբերդից և հյուսիս-արևելքից՝ էրզրումի, արևելքից և հարավից՝ Դիարբեքիրի, հսյուսիս-արևմուտքից՝ Սեբաստիայի, հարավից՝ Հալեպի նահանգները, հարավ-արևմուտքից՝ Ադանայի նահանգի Մարաշի գավառը: Բաժանված էր երեք գավառների (սանջակների)՝ Խարբերդի, Դերսիմի, Մալաթիայի: Խարբերդի նահանգի տնտեսական և մշակութային կենտրոնը Խարբերդն էր: Մինչև 1830-ական թթ. նրա տարածքը մտնում էր նախ՝ Սեբաստիայի (Սվազի), ապա` Դիարբեքիրի նահանգի մեջ: 1880-ական թթ. ստեղծվում է Խարբերդի նահանգը և Դիարբեքիրի նահանգին են անցնում Բալուի, Արղնամաղենի, Արզնիի, Ջերմուկի, Չնքուշի և Սևերեկի գավառակները: Նահանգը ղեկավարում էր նահանգապետը (վալին):

20-րդ դարի սկզբին զբաղեցնում էր 32,900 քառ. կմ տարածություն, որից մշակելի հողերը միայն 2500 քառ կմ էին: Կենտրոնական մասում Խարբերդի արգավանդ դաշտն էր: Հողատարածությունները ոռոգվում էին Արածանիի, Արևմտյան Եփրատի և մայր Եփրատի ջրերով ու սրանց սնող գետակներով: Նահանգի համեմատաբար բարեկարգ և բանուկ ճանապարհներն էին Մալաթիա — Խարբերդ-Դիարբեքիր, Խարբերդ—Արաբկիր, Խարբերդ —Խոզաթ խճուղիները: Գլխավոր քաղաքներն էին՝ Խարբերդ, Մեզիրե (այժմ՝ Էլյազըգ), Քեբանմադեն (Կապանմադեն), Արաբկիր, Ակն, Մալաթիա, Բեհեսնի, Ադյաման (Հասան Ման սուր), Չարսանջակ, Խոզաթ, Բերրի (Փերի): 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի բնակավայրերի քանակի վերաբերյալ կան հակասական տվյալներ: Այդ ժամանակ, ըստ վկայությունների, ուներ 1153 գյուղ: Ըստ հավաստի վկայությունների 1882 թ. նահանգն ուներ 270 000 հայ բնակիչ, իսկ բնակչության ընդհանուր քանակը մոտ 500 000 էր: 20-րդ դարի սկզբին հայերը կազմում էին նահանգի բնակչության 50, քրդերը՝ 27, թուրքերը` 22, ասորիները` 1%-ը: 1912 թ. ռուսական աղբյուրների վիճակագրությամբ նահանգն ուներ 450000 բնակիչ, որից 168000-ը՝ հայեր, 182000-ը՝ թուրքեր, 95000-ը՝ քրդեր, 5000-ը՝ ասորիներ: Ասորիները բնակվում էին Խարբերդում և եփրատամերձ մի քանի գյուղերում, հայերը և թուրքերը հիմնականում դաշտային, իսկ քրդերը լեռնային բնակավայրերի բնակիչներ էին: Զբաղվում էին դաշտավարությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, բամբակագործությամբ, շերամապահությամբ: Ուներ պղնձի, ոսկու, կերակրի աղի հանքեր, հանքային աղբյուրներ: Խարբերդում գործում էին Բարիկյան եղբայրների գործիքաշինական, Քյուրքչյան եղբայրների մետաքսի գործարանները, Մեզիրեում՝ մետաքսի, Մալաթիայում և Արաբկիրում՝ գործվածքեղենի գործարանները: Խարբերդի նահանգում 1912—14 թթ. գործում էին երեք միսիոներական կոլեջ, մեկ աստվածաբանական դպրոց, հինգ ճեմարան, բազմաթիվ վարժարաններ, նախակրթարաններ, մանկապարտեզներ: Ուսումնական կրթարանների սովորողների ընդհանուր թիվը 35000 էր, որից 28000-ը՝ հայեր: Նշանավոր էին Խարբերդ և Մեզիրե քաղաքների կոլեջներն ու վարժարանները: Հուշարձաններով և հնավայրերով հարուստ նահանգ էր: 20-րդ դարի սկզբին ուներ 15 վանք և 190 եկեղեցի: 1895 թ. հայկական կոտորածի ժամանակ թուրքերը ավերել են նահանգի, 138 հայաբնակ գյուղ ու քաղաք, այրել՝ 5064 տուն, սպանել՝ 12708 հայ: Մոտավոր տվյալներով եղեռնի նախօրեին հայ բնակչությունը 204000 էր, որից մոտ 180000-ը զոհվեց, թալանվեցին ու կողոպտվեցին 68 եկեղեցի, 12 վանք, 83 դպրոց: Խարբերդի, նահանգի կոտորածից փրկված հայ բնակչությունը տարագրվեց աշխարհով մեկ: Նրանց մի մասը ապաստան գտավ Արևելյան Հայաստանում:

Leave a Reply

Your email address will not be published.