Չավարտվող պատմություն

Ջեմ Սեյ  

Մի բարբարոս ռեժիմ, դրա դեմ դիմադրողներ… և չդիմադրողներ, ապա, արտասահմանցի «ազատարարների» շնորհիվ, անցում մաքուր ու ժողովրդավարական կացութաձևի:

Այդպիսի՞ն է… արդյոք Գեմանիայի նորագույն պատմությունը:

 Ո’չ, նացիստական ռեժիմից հետո եղել են Գերմանիայի ճակատագրին երկար ժամանակ տեր կանգնած, հասարակության մեծ մասին վերակազմավորած «չդիմադրողներ», որոնց մասին վերը նշեցի:

Դա միայն իմ տեսակետը չէ:

Գերմանիայի նախկին արտգործնախարար Յոշկա Ֆիշերը “Deutschland” ռադիոյին տված իր հարցազրույցներից մեկում ասում է հետևյալը. «Այն տարիներին լրիվ ուրիշ էր հասարակության մեծ մասի հոգեվիճակը, և մեծամասնությունը նախկին գերմանական զինվորներն էին, ռեժիմին հարմարվողները և հանցագործները»:

Այդ ռեժիմի, այսինքն` նացիոնալ-սոցիալիզմի վերանալուց տարիներ անց դեռ շարունակում են վերացնել դրա հետևանքները: Ի վերջո Գերմանիայի Արտաքին գործերի նախարարության օրակարգում էին դրա հետևանքների վերացման աշխատանքները: Երբ նախարարի պաշտոնում էր Ֆիշերը, մի ծանուցագիր ստանալուց հետո արգելք էր եղել նախարարության նախկին աշխատողներից մեկին գովաբանող մի հոդվածի տպագրմանը նախարարության ամսագրում: Արգելել էր, որովհետև նացիստների ժամանակ Արտաքին գործերի նախարարությունում աշխատող այդ անձը եղել էր նրանց շարքերում, ովքեր հավանություն էին տվել բազմաթիվ անմեղ մարդկանց մահապատժին: Սակայն հետագայում թեև մնացել էր նախարարությունում, բայց որպեսզի գլխին փորձանք չգա, 12 տարով գործուղվել էր Իտալիա, որը դեռ գտնվում էր ֆաշիստների իշխանության տակ: Ֆիշերը բացատրում է, որ տվյալ հոդվածի տպագրմանն արգելք է եղել, քանի որ պաշտոնապես նման մեկի գովաբանումը մեծ վիճաբանությունների տեղիք էր տալու: Բայց՝ ընդհակառակը. մեծ աղմուկ բարձրացավ հոդվածի տպագրման վրա դրված արգելքի պատճառով, և այդպիսով Ֆիշերը նկատեց, որ տվյալ անձը միակը չի եղել նախարարությունում: Այս դեպքի կապակցությամբ Ֆիշերի հիմնած հանձնաժողովն անցած շաբաթ հրապարակեց մի զեկույց, որը բացահայտում էր նացիստական ռեժիմի ժամանակ Գերմանիայի Արտաքին գործերի նախարարության ունեցած սև դերը, այդ հարաբերությունների գաղտնի շարունակումը պատերազմից հետո, նացիստների և նրանց մեղսակիցների` տարիներ շարունակ միմյանց  չմատնելը և հովանավորելը:  

Ինչ վերաբերում է արտգործնախարար Գուդիո Վեստերվելլեին, ապա վերջինս հայտարարեց, որ վերոհիշյալ զեկույցը դառնալու է դիվանագետների կրթության հիմնական նյութերից մեկը:

Թեև նացիզմից հետո 65 տարի է անցել, Գերմանիան դեռ քննարկում է այն ժամանակաշրջանի մութ հարցերը, բայց այդ վիճաբանությունը թե’ ինքնավստահություն է հաղորդում այդ երկրին և թե’ բարձրացնում նրա միջազգային վարկանիշը:

Երբ մարդ այս քննարկումներին հետևում է որպես թուրքիացի, մեղավորության զգացում է ապրում: Չեմ ուսումնասիրել և չգիտեմ` Հիտլերի և Էնվերի ու Թալեաթի գաղափարախոսությունների միջև նմանություն կա՞, թե ոչ, բայց այս երկու շարժումների` պատմությանը նվիրած «արտադրանքը» նույն որակի է: Իրար նման են նաև երկու հասարակությունների` այս ծանր ժառանգությունը մարսելու հարցում ունեցած դժվարությունները: Սակայն աներկբա ճշմարտություն է, որ Գերմանիայի ժողովուրդը, թուրքիացիների համեմատ, շատ է տարբերվում իր պատմության հետ առերեսվելու հարցում: Իմ պատմած դեպքը եթե անգամ ցույց է տալիս, որ այն մթության ստվերը հասնում է մինչև մեր օրերը, այնուամենայնիվ, նաև մատնանշում է, որ գերմանացիները վճռական են տրամադրված դրա դեմ պայքարելու հարցում: Ավելին` ոչ ոք չի ասում, թե այս խնդիրը մնացել է պատմության մեջ և այլ նման բաներ, որովհետև բոլորը գիտեն, որ այդ իրադարձությունների արտացոլումը անմիջական տեղ ունի նաև այսօրվա գերմանական քաղաքական կյանքում, և որ դա չի կարող այլ կերպ լինել:

Իսկ երբ մարդ այս համատեքստում հայացք է գցում Թուրքիային, ցավ է ապրում:

Այո’, այստեղ արդեն կան մարդիկ, ովքեր կարողանում են ասել, որ հայերի դեմ ցեղասպանություն է իրագործվել: Բայց այն, որ չնայած բոլոր «բարեփոխումներին»` այդ մարդիկ դա ասում են` ստիպված լինելով աչքի առաջ ունենալ բոլոր լուրջ ճնշումները, ցույց է տալիս գրող Դողան Աքհանլըի, մեղմ ասած, ոչ լուրջ աշխատող իրավական համակարգի անիվների մեջ մնալու հանգամանքը:

Հասարակության մեծ մասը դեռ կա’մ պահում է «իր մարդկանց», կա’մ էլ, այս թեմայով զբաղվելու վճռականությանն ի տես, ասում. «Ա’յ մարդ, եկեք այս հարցը թողնենք պատմաբաններին»:

Վերջին օրինակը Հրանտ Դինքին սպանած Օգյուն Սամաստին անչափահասների դատարան ուղարկելն էր: Գուցե և կարելի է ընդունել, որ մարդասպանը տվյալ հանցագործությունը կատարելիս «անչափահաս» է եղել, սակայն եթե այդ մարդասպանի հետևում կանգնած է բազմաթիվ պետական պաշտոնյաներից և իրավական գործիչներից բաղկացած մի ավազակախումբ, որոնց անունները գրվում և ջնջնվում են, ապա դրա չբացահայտումը, այդ հարցի նկատմամբ պետության անտարբերությունը, ամեն բան անելը, որպեսզի չհասկացվի, թե այլ դերակատարներ եղել են, թե ոչ, և այս վերջին որոշումն այդ ուղղությամբ օգտագործելու ջանքերը հիշեցնում են հետպատերազմյան Գերմանիան:

Իսկ նրանք, ովքեր դիմադրում են, խիստ պարսավանքների են ենթարկվում:

Սակայն մարդու հուսադրում են Յոշկա Ֆիշերի հետևյալ խոսքերը, որը նշում է նաև, թե «արդարության կողմ լինելը միշտ չէ, որ նշանակում է հաղթանակածների կողմնակիցը լինել». «Ի վերջո, ժողովրդավարությունը զարգանալու է ոչ թե մյուսների վերաբերմունքի, այլ՝ անարդարությունների դեմ դիմադրողների արածների շնորհիվ»:

tarafalmanya@email.de 

01.11.2010

taraf.com.tr

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *