Դերսիմի հայերի ազգագրությունը – 1

 Գևորգ Հալաջյան

Մինչև 17-րդ դարը չի հանդիպում Դերսիմ անունը: Թուրքական տիրապետությունից հետո է, որ Մանանաղիք, Քարիա և նույնիսկ Զրուան տեղանունների փոխարեն հանդես է գալիս Դերսիմը, որի մասին ժողովրդի մեջ պահպանվել էր պատմական հիմք ունեցող ավանդություն:

1604 թ. մի կողմից Շահ-Աբասն էր ամայացնում Արևելյան Հայաստանի շեն ու բարգավաճ ավաններն ու գյուղերը, իր հետ Պարսկաստան տանելով հայ բնակչությանը, մյուս կողմից Սինան փաշայի դաշնակից ջալալաիները ոչնչացրեցին Արևմտյան Հայաստանի մինչև Կարին հասնող տարածությունը: 1605 թ. գարնանը Կարինի, Երզնկայի, Ակնա և Կամախի հայ բնակչությունը, սարսափահար` ջալալիների կոտորածներից և ավերներից, լքում էր տուն-տեղ, ստացվածք և մերկ ու բոկոտն, անոթի ու ծարավ հեռանում իր ծննդավայրից և ապաստանում արևմտյան նահանգներում, օգնության ու բնակության տեղ փնտրելով Պոլսո և Թրակիո շրջաններում:

Եվ ահա աղետի ու ողբերգության այդ թվականներին, հայրենիքից չհեռանալով հանդերձ, մյուս կողմից ջալալիներիկողոպուտից ու կոտորածներից զերծ մնալու համար, մի շարք շրջանների հայ բնակչությունը դիմում է կրոնափոխության: Այսպես, ասվում է, թե Քեշիշդաղի ստորոտից մինչև Սբընգոր և Չարդախլիի ստորոտների հայ գյուղերը նախընտրում են կրոնափոխ լինել, բայց հայրենիքից չհեռանալ: Այդ գյուղերից են` Փշկըթաղ /Փրկչաթաղ/, Գալառիճ /Գալառիս/, Քյարթաղ /Քարթաղ/, Սբընգոր, Էսեսի, Սըրկաթաղ /Սրբաթաղ/, Ձորմես, Խախ, Սըլպուս /Սուրբ լույս/, Հանդեսի, Թիլ, Վարդան-շահ, Խաշ-խաշլի, Մելիք-թաղ, Խորան-թաղ, Վերի-թաղ /ավեր/, Թլխաս, Նորգեղ, Քյոշիկներ, Մեքեզինկեր, Կապրիշի, Վասկարիլ, Համտեսի, Չորխաս և այլն1:

Սրանք մահմեդականացած այն գյուղերն էին միայն, որոնք պահպանել էին իրենց հայկական անունները և ունեին մեկ կամ մեկից ավելի եկեղեցի` կանգուն կամ ավերակ, իսկ մահմեդականացած մյուս հայ գյուղերը, որոնք օտար անուններ էին ընդունել, նկարագրել ենք տեղագրական և ազգագրական բաժնում:Կրոնափոխ լինելով հանդերձ, դրանց բնակիչները չայրեցին կամ չքանդեցին իրենց եկեղեցիները, այլ լքեցին միայն, սակայն չմոռացան:

Եթե դաշտային շրջանների հայության ճակատագիրն այդ կերպ դասավորվեց, ապա լեռնայինների`Պաղրին, Մնձուրին, Ավզերտին և Ղազանդաղին, Սուրբլույսին, Սիմին, Տուժիկին, Մալին ու Տավրոսին ապավինածների ճակատագիրը այլ կերպ տնօրինվեց: Այստեղ է, որ սկսվում է ավանդությունը:

Ասվում է, թե ջալալիների կատաղությունից զերծ մնալու համար լեռնաշխարհի հայությունը որպեսզի որոշի իր դիրքը, սպասում էր շրջանի առաջնորդ բանիմաց և քաջարթուն Տեր-Սիմոն քահանայի վերադարձին, որն այդ թվականներին լեռնաշխարհից դուրս մասնակցելիս է եղել մի կրոնական ժողովի:

Տեր-Սիմոնն ու իրեն ուղեկցող պաշտոնակիցները կրոնական ժողովից վերադառնալիս, վերահասու լինելով օրվա ողբերգական վիճակին և որոշելով ամեն գնով և անվտանգ լեռնաշխարհ հասնել, առանց տատամսելու և ժամանակ կորցնելու որոշում են փոխել իրենց լեռնականի տարազն ու գլուխներին կապել մի-մի կանաչ փուշի և ճամփի ընթացքին իրենց ներկայացնել որպես ալևի քրդերի կրոնապետներ:

Անվտանգ հասնելով լեռնաշխարհ` Տեր-Սիմոնը ժողովի է հրավիրում իր թեմի կրոնական և քաղաքացիական ղեկավարներին և պարզելով օրվա դժնդակ կացությունը՝ առաջարկում է կրոնափոխություն, բայց փոխանակ թրքանալու և կամ իսլամական կրոնն ընդունելու, նախընտրում են ընդունել լեռնաշխարհի իրենց դրացի քուրդ ալևիների կրոնը:

Ժողովը միաձայնությամբ ընդունում է իր առաջնորդի թելադրանքները և որոշում հետևել նրա ցուցումներին:

Ինքը` Տեր-Սիմոնը, ընդունում է Սեիդ-Ալի անունը և դառնում Քուրեշանների օջախի փիրը, բայց շատ չանցած հայ և քուրդ կրոնապետների հորդորմամբ կոչվում է փիե-փիրան /կաթողիկոս/:

Այս ավանդության, ավելի ճիշտ` պատմական իրադարձության մասին տեղում կազմված ժողովի ատենագրությունը, իր բոլոր մանրամասնություններով արձանագրված մագաղաթե թերթերի վրա, սրբությամբ պահվում է փիրե-փիրանի ժառանգորդների մոտ: Այն անձեռնմխելի է և, բացի փիրե-փիրանի ավագ արու ժառանգորդից, ոչ ոք իրավունք չունի ձեռք տալ դրան: Ժառանգորդ փիրը երդումով ուխտել է հավատարմությամբ կատարել իր հորից կամ էլ մեծ հորից ժառանգած այս մագաղաթի վերաբերյալ բոլոր ծիսակատարությունները և նրա բովանդակությունը ուրիշներից խիստ գաղտնի պահելու վերաբերյալ բոլոր պատվիրանները:

Այսպես ուրեմն` լեռնաշխարհի հայությունը, ընդունելով ալևիությունը, մնացել է անվտանգ և որպեսզի հավերժացնի իր առաջնորդի անունը, Բարձր Հայքի ամենաբարձր լեռնաշխարհը անվանել է Տերսիմոն, որը ժամանակի ընթացքում աղավաղվելով և կրճատվելով, ստացել է Տերսիմ /Դերսիմ/ ձևը:

1.      Գալառիճի և Քյարթաղի միջև Ճիմին /Ճեմքիմ/ անունով թրքական գյուղն ուներ երկու եկեղեցի, մեկը գյուղի մեջ /ավերակ/, մյուսը` գյուղի ծայրին` Ս. Գևորգ անունով: Ճիմինցիք Խըդր-Էլիաս /Ս. Գևորգ/ էին անվանում այն և ուխտի էին գնում այնտեղ: Դա աչքի հիվանդության և ջերմի բուժիչ սուրբ էր համարվում:

Դերսիմի հայերի ազգագրությունը

Մասն Ա

Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 1973 թ. , Էջ 249 -250:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *