Ուրարտուի նոր շերտերը՝ Էրեբունու պեղումների հետքերով

MediamaxԱվարտվում է «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոցի հնավայրում հայֆրանսիական հնագիտական խմբի կողմից իրականացվող պեղումների երկրորդ փուլը: 2008թ.-ից իրականացվող պեղումների արդյունքները հետագայում հիմք են ծառայելու Էրեբունի միջնաբերդի վերականգնման եւ այցելուների սպասարկման բարելավման ծրագրի իրականացման համարՄեդիամաքսն այցելել է հնավայր, զրուցել հնագետների հետ ու հետեւել նրանց աշխատանքներին

Հայ-ֆրանսիական արշավախմբի ֆրանսիական կողմի ղեկավար, Փարիզի հնագիտական ծառայության ղեկավար Ստեֆան Դեշամպը, ամփոփելով անցած 8 տարիների աշխատանքը, ասել է, որ ամենամեծ ձեռքբերումներից են հայտնաբերված նոր խճապատ փողոցը, որը բացառիկ ու հետաքրքիր կառույց է, ջրահեռացման համակարգի հատվածը, Խալդ աստծո տաճարին հանդիպակաց սյունազարդ սրահում բացահայտված տարբեր ժամանակաշրջանների հնագիտական շերտերը:

Անդրադառնալով բացված խճապատ փողոցին, «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանի տնօրեն Գագիկ Գյուրջյանն ասել է, որ այն չեն թողնի հողի տակ, այլ համապատասխան ձեւով կկարողանան պահպանել ու ցուցադրել այցելուներին. «Դա բացառիկ ճանապարհ է իր կառուցման ձեւով։ Խճաքարերով պատրաստված ճանապարհն ահռելի ինֆորմացիա է փոխանցում այն ժամանակի շինարարական աշխատանքների մասին»:
Ստեֆան Դեշամպն էլ ընդգծել է, որ հնավայրի ռեստավրացիայի ժամանակ ամենակարեւոր բանը ճիշտ թվագրումն է, եւ այժմ, երբ ճշգրտումներ են արվել, վերականգնման ժամանակ հնարավոր կլինի խուսափել տարբեր շերտեր իրար խառնելուց։

«Այս տարի մեր աշխատանքները հիմնականում կենտրոնացել են Խալդ Աստծո տաճարի եւ Սյունազարդ դահլիճի ժամանակագրական խնդրի շուրջ։ Ուսումնասիրել ենք Ուրարտական թագավորության վերջին փուլը։ Այդ առումով Էրեբունին եւ Կարմիր բլուրը մեծ ինֆորմացիա են հաղորդում թագավորության անկման մասին։ Մյուս կարեւոր ձեռքբերումը Սյունազարդ դահլիճի թվագրությունն է, որը նախկինում համարվում էր ուրարտական, իսկ այժմ արշավախումբն այն թվագրում է հետուրարտական ժամանակաշրջանի»,- Մեդիամաքսին ասել է նա:

Էրեբունու հնագիտական արշավախմբի հայկական կողմի ղեկավար, թանգարանի Կարմիր բլուր մասնաճյուղի վարիչ Միքայել Բադալյանի խոսքով, ժամանակագրության եւ շերտագրության հայտնաբերումը պեղումների գլխավոր նպատակներից է եղել:

«Խորհրդային շրջանում, երբ գտան Երեւան քաղաքի ծննդյան վկայականը՝ սեպագիր արձանագրությունը, եւ հաշվեցին, որ 1968թ.-ին լրանալու է Էրեբունի-Երեւանի 2750-ամյակը,  բավական արագ կազմակերպեցին հնագիտական աշխատանքներ, որոնց ընթացքում, ցավոք, շտապողականության արդյունքում մի շարք շերտեր բաց էին թողնվել։ Այժմ փորձում ենք հասկանալ կառույցների ժամանակագրական, շերտագրական հարաբերակցությունը։ Եթե խորհրդային ժամանակաշրջանում համարում էին, որ Խալդ Աստծո տաճարը բաղկացած է եղել բուն տաճարից եւ Սյունազարդ դահլիճից, ապա այժմ պեղումները գալիս են ապացուցելու, որ Սյունազարդ դահլիճը պետք է թվագրվի հետուրարտական ժամանակաշրջանով։ Այն ավելի շատ նման է այսպես կոչված մարական հուշարձաններին։ Սա շեշտում եմ, քանի որ սա կարեւոր շրջան է, որովհետեւ մենք բավական տեղեկություն ունենք Ուրարտական պետության մասին, սակայն, թե ինչպես կործանվեց այն, դրանից հետո ինչ տեղի ունեցավ, այդ փուլը մեր հնագիտության քիչ ուսումնասիրված ժամանակաշրջաններից է»,- Մեդիամաքսին ասել է Միքայել Բադալյանը:

Պեղումների արդյունքում արշավախումբը հայտնաբերել է հզոր երկրաշարժի հետքեր, որը ըստ թվագրման՝ ք.ա. 7-րդ դարի առաջին կեսում է տեղի ունեցել։ Այդ երկրաշարժի հետեւանքով ավերվել է Էրեբունի հնավայրի մի մասը։

«Ֆիքսված երկրաշարժի հետքերը կարեւոր են` հասկանալու համար, թե ինչու են Էրեբունիում մի փուլում վերակառուցումներ եղել։ Սա կարեւոր տեղեկություն է՝ բացատրելու, թե ինչու մեկ դար հետո Ռուսա II-ը կառուցեց Թեյշեբաինի քաղաքը։ Եթե դիտարկենք երկրաշարժի կոնտեքստում, շատ հնարավոր է, որ դա էր կառուցման պատճառներից մեկը»,- ասել է արշավախմբի հայկական կողմի ղեկավարը:

Պեղումներին զուգահեռ հնավայրի տարածքում մասնագետներն ուսումնասիրում են նաեւ հում աղյուսները:

«Էրեբունիում շրջելիս կարող եք տեսնել, որ ժամանակին արված բետոնի շերտը չի խանգարել, որպեսզի 2800 տարի առաջ արված հում աղյուսի շերտը պահպանվի։ Վերջին 50 տարիներին այդ առումով ավելի շատ վնասներ են տրվել հուշարձանին։ Տեղի հողը, հում աղյուսները ուսումնասիրելով` մենք փորձում ենք գտնել աղյուսների կառուցման տեխնոլոգիան: Սա անհրաժեշտ է ոչ այնքան վերականգնման, որքան եղածը պահպանելու համար։ Սա կարող է զբոսաշրջության նոր ճյուղ բացել, քանի որ մարդկանց միայն եկեղեցիները չէ, որ հետաքրքիր են, եւ նրանց լավ, ճիշտ վերականգնված հնավայր ցուցադրելը շատ կարեւոր է»,- Մեդիամաքսին ասել է Սյուզան Մոնոն, ով ներկայացնում է Լիոնի ազգային բարձրագույն ճարտարապետական դպրոցը:
Հում աղյուսների տեխնոլոգիայի ուսումնասիրման համար Ֆրանսիայից Երեւան է ժամանել նաեւ հողաշեն, կավաշեն կառույցների մասնագետ, ծագումով իրանցի Մաջիթ Հաջմիրբաբան, ով ուսանողների, թանգարանի աշխատողների, դասախոսների համար դասընթացներ է վարել։

«Կավի տարբեր տեսակներով փորձեր ենք արել տեղում։ Կարողացանք հայտնաբերել, թե որ հողն է ավելի հարմար հում աղյուս ստեղծելու համար եւ ինչ տեխնոլոգիայով է պետք պատրաստել։ Մոտ 100 տարբեր նմուշ ենք պատրաստել։ Հողաշեն կառուցվածքի վրա բետոնով սվաղը շատ վտանգավոր է, պետք է հնավայրի վերականգնումն արվի կառուցման տեխնոլոգիայով։ Ասեմ նաեւ, որ տեղի շինանյութեր օգտագործելը ավելի մատչելի կլինի, հուսով ենք որ այս արդյունքի հիման վրա կկարողանանք ֆինանսավորում գտնել, պահպանել հնավայրը կառուցման տեխնոլոգիայով»,- ասել է նա:
«Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանի տնօրեն Գագիկ Գյուրջյանը, ամփոփելով աշխատանքները, նկատել է, որ մասնագետների համագործակցության, փորձի փոխանակման եւ բացված հնագիտական շերտերի շնորհիվ հետագայում հնավայրի վերականգնումը կարվի պատշաճ կարգով:

Նա հավելել է, որ այժմ պատրաստվում են Էրեբունի-Երեւանի 2800-ամյակին եւ մինչ այդ պետք է հասցնեն վերականգնել Միջնաբերդը:

«Կարծում եմ, կկարողանանք մինչ այդ պատրաստել թանգարանը։ Ինչ վերաբերում է կառուցվելիք ամֆիթատրոնին, ասեմ, այն ավելի քիչ ռեսուրսներ ու ժամանակ է պահանջում, քան հնավայրի վերականգնում ու պահմանումը, այնպես որ, դա եւս հնարավոր է իրականացվի»,- ասել է թանգարանի տնօրենը:

2015 թվականի մայիսին Մեդիամաքսը պատմել էր «Էրեբունիի» բարելավման հավաք ծրագրի մասին, իսկ 2015 թվականի դեկտեմբերին՝ Լիոնի Ճարտարապետական համալսարանի ուսանողների՝ «Էրեբունի» արգելոց-թանգարանի արդիականացման նախագծերի մասին:

Մարի Թարյան
Լուսանկարը` Մարիամ Լորեցյանի

http://www.mediamax.am/am/news/special-report/18993/

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *