Գևորգ Չաուշի թզբեհը

13578960_513918842140727_634418559_nՓասուրը Անդովկ լեռան դիմացի լանջին կառուցված մի փոքրիկ գյուղ է: Փասուր գետակն է իրարից բաժանում Անդովկ լեռn (բարձրությունը` 2900 մ) ու գյուղը: Գյուղի հյուսիսարևելյան կողմում կան բնակավայրեր և ևս մի փոքրիկ գյուղ: Փասուր գետակն անցնելուց հետո, դիմացի Հեսամդին լեռան լանջին է գտնվում Ներչըգ գյուղը, իսկ ավելի վերևում` Քոչըքա և Գըրընդես բնակավայրերը:

Գըրընդես գյուղը շատ մոտ է Հեսամդին լեռան գագաթին, ուրում գտնվում է Արքինա աղբյուրը: Այդուհետև սկսվում են Գըյանք շրջանին պատկանող գյուղերն ու բնակավայրերը: Վերջիններս գտնվում են դեպի Անդովկ լեռան գագաթ ձգվող մեծ և բարձրադիր մի հովտում, որտեղից սկվսում են Հելին գյուղը և Ինիքան շրջանը: Այստեղ է գտնվում Գուզնագ և Սևիթ գյուղերն ընդգրկող Իշխանաձոր հովիտը: Իշխանաձոր հովտի ամենաբարձր բնակավայրը նույնանուն Իշխանաձոր գյուղն է, որի ներկայիս անվանումը Աքչասեր է: Գյուղում կա Սուրբ Աստվածածին վանք անվամբ մի եկեղեցի: Քանի որ այս բնակավայրերը գտնվում են խիստ բարձրադիր տեղերում (2700-2800 մ), այդ վայրեր հասնելը շատ բարդ է եղել: Տարիներով այդտեղ տանող մեքենայի ճանապարհ չի եղել: Այդ կողմեր հասնում էին միայն ձիերով կամ ջորիներով: Տարվա մեջ վեց ամիս ձյունը փակում է ճանապարհները, իսկ ձյան շերտի հաստությունը 5-6 մետր է: Թեև վերջին 10-15 տարվա մեջ մի քանի անգամ ճանապարհներ կառուցվեցին, բայց դրանք բոլորն էլ փչացան տեղումների հետևանքով: Այսօր էլ ձմեռային ամիսներին անհնար է ավտոմեքենայով գնալ այդ գյուղերը:

1894-95 թթ.՝ Սասունի դիմադիրությունից անմիջապես հետո, դեպի Գըյանքի այդ գյուղեր երթևեկությունն ամբողջովին հայ ֆիդայիների հսկողության տակ էր: Ոչ մի օտարական չէր կարող թափանցել այնտեղ` առանց ստուգման ենթարկվելու: Հայ ֆիդայիներն իրենց և գյուղացիների անվտանգությունն ապահովելու նպատակով զանազան գագաթներին հսկիչ կետեր էին ստեղծել: Թուրքերի համար հետախուզություն անող քուրդ գյուղացիները բազմիցս ձերբակալվել և պատժվել էին: Այդ պատճառով Գըյանքի գյուղացիների հետ շատ լավ հարաբերությունների մեջ գտնվող որոշ անձինք միայն հատուկ թույլտվությամբ էին կարողանում այստեղ գալ:

Աքչասեր գյուղը բաղկացած էր Անդովկ լեռան գագաթի ստորոտում հիմնված մի քանի թաղամասերից: Բնակչությունն իր ապրուստը հայթայթում էր անասնապահությամբ, շերամապահությամբ, ձկնորսությամբ, ինչպես նաև` ընկույզ և աղտոր վաճառելով: Քանի որ գյուղը շատ հեռու էր քաղաքից, մարդիկ տարեկան հազիվ մի քանի անգամ էին քաղաք գնում: Հարկ էր լինում հաղթահարել այն բոլոր դժվարությունները, որ ի հայտ էին գալիս ճանապարհ չլինելու և խիստ դժվարին ու երկար տարածություն հաղթահարելու հետևանքով: Պետք էր մոտ 10-12 ժամ ոտքով գնալ: Դրա համար էլ տարեկան միայն մի քանի անգամ էին կարողանում քաղաք իջնել` անհրաժեշտ գնումների համար: Նույնիսկ կային մարդիկ, ովքեր երբեք քաղաքոում չէին եղել. առևտուր անում էին վստահելի վաճառականների միջոցով:

Գըրընդես գյուղից քուրդ Միրզոն հենց նման վստահելիներից մեկն էր, ով զբաղվում էր անասունների առևտրով: Միրզոյին վստահում և սիրում էին շրջակայքի թե քուրդ և թե հայ գյուղացիները: Նա երբեմն այդ գյուղեր այցելելով` հավաքում էր ծախու անասուններին, դրանք վաճառում քաղաքում և գյուղացիներին վճարում դրանց գինը:

Սասունի դիմադրությունից հետո Գըյանքի գյուղացիները գրեթե բոլորովին չէին կարողանում քաղաք իջնել: Մի անգամ Միրզոն գնում է Աքչասեր գյուղ` անասուն գնելու: Այդ պահին նրա մտերիմ ընկեր Արթինը փայտ էր կոտրում, որպեսզի կրակ վառեր դռան առաջ գտնվող մի մեծ կաթսա միսը եփելու համար: Արթինը բավականին սառն է դիմավորում Միրզոյին: Միրզոն նկատում է, որ Արթինը խիստ հուզված է: Հետաքրքրվում է, թե ինչ է պատահել, ընկերն ինչու է իր հետ այդպես վարվում: Արթինը Միրզոյին խնդրում է մի փոքր սպասել և ուղղվում է դեպի տուն: Արթինի տանը 20-ի չափ ֆիդայիներ էին գտնվում: Արթինը գիտեր, որ ֆիդայիները կսպանեին Միրզոյին, ուստի նրանց ասում է, թե Միրզոն լավ մարդ է, ինքը նրան եղբայր է համարում, նրան սպանելու դեպքում հարկ կլինի իրեն էլ սպանել, և նրանցից Միրզոյին չսպանելու մասին խոստում ստանալուց հետո է միայն դուրս գալիս տնից: Արթինը ուրախ և ժպտերես մոտենում է Միրզոյին: Քուրդ Միրզոն մահմեդական էր: Նա չէր ուտի քրիստոնյա հայի մորթած անասունը` դա համարելով «հարամ»: Արթինը կաթսայի մեջ մորթած այծը պատրաստել էր տանը գտնվող հյուրերի համար. նա չէր կարող ստիպել Միրզոյին համտեսել իր մորթած այծից, քանի որ ինքը քրիստոնյա էր: Այդ պատճառով էլ Արթինը Միրզոյին խնդրում է մի աքլոր բռնել և մորթել: Այնուհետև նրան հրավիրում է իր տուն: Արթինը վերագտել էր իր զվարթությունը. անհանգստությունն անցել էր:

Երբ Միրզոն ներս է մտնում, տեսնում է շուրջ 20 զինված ֆիդայիներ: Նրա ուշադրությունը գրավում է այն, որ այդ ֆիդայիներից երկուսի դեմքը փակ է, և միայն աչքերն էին երևում: Ակնհայտ էր, որ նրանք ցանկացել էին իրենց թաքցնել: Միրզոն ճանաչել էր դեմքը փակ ֆիդայիներից մեկին, որն իր սիրելի ընկերներից էր: Նրան մոտենալով` Միրզոն քրդերենով ասում է. «Kırivé Kiverk tu çı ma xu jımın vedışéri?» («Քիրվե’ Գևորգ, դու ինչո՞ւ ես քեզ ինձանից թաքցնում»):

Այդ մարդը մեծ հերոս Գևորգ Չաուշն էր: Նա  դեմքը բացում է և գրկախառնվում իր բարեկամ Միրզոյի հետ: Միասին ճաշում են: Միրզոն ուտում է աքլորի միսը, իսկ ֆիդայիները` այծի…

Ճաշից հետո Միրզոն, ֆիդայիներին հրաժեշտ տալով, պատրաստվում է հեռանալ: Երբ ողջագուրվում է Գևորգ Չաուշի հետ, վերջինս Միրզոյին է տալիս իր դեղին սաթի թզբեհը, որ միշտ ձեռքին էր: Նա Միրզոյին պատվիրում է, որ եթե հսկիչ կետերում ֆիդայիներն իրեն կագնեցնեն, այդ թզբեհը ցույց տա: Եվ նրանք միմյանց հրաժեշտ են տալիս:

Միրզոն, Արթինին և մյուս գյուղացիներին պատկանող անասունները հավաքելով, ճանապարհ է ընկնում դեպի Փասուր: Իրոք էլ ճանապարհին մի քանի հսկիչ կետերում ֆիդայիները կանգնեցնում են Միրզոյին: Գևորգ Չաուշի թզբեհը ցույց տալով` նա անցնում է հսկիչ կետերը: Բոլոր ֆիդայիները ճանաչում էին Գևորգ Չաուշի թզբեհը:

Միրզոն երկար տարիներ պահպանել էր մեծ ֆիդայու տված թզբեհը` այն իր տան պատից կախելով: Թզբեհը Միրզոյի մահից հետո էլ էր տան պատից կախված մնացել մինչև 1992-93 թթ., երբ թուրք զինվորները, գյուղերի վրա հարձակվելով, կողոպտել էին գյուղացիներին: Զինվորներից մեկն էլ թզբեհն էր թռցրել:

Թուրքական բանակը տարիներ շարունակ չէր կարողանում սպանել հերոս Գևորգ Չաուշին: Հատուկ ծառայությունները քսակներով ոսկի էին խոստացել Գևորգ Չաուշին մատնողին կամ սպանողին, սակայն՝ ապարդյուն:

1907 թ. մայիսին Սուլուխի հռչակավոր կռվում մեծ հերոսը զոհվեց… Թուրքերը Գևորգ Չաուշի կյանքը խլեցին, իսկ հոգի՞ն… Հոգին անդադար ապրելու է այս հողերում` Արտակի, Սասունի, Կարոտի, Մկրտիչի մարմիններում…

ԿԱՐՈՏ ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ  (Փասուր գյուղ, Սասուն)

Թարգմանեց Մելինե Անումյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *