Մի անգամ էլ նրանից լսենք 1915 թվականի մասին… «Մայրս մինչև մահ վախից չկարողացավ իր անունն ասել»

TarafՌեզմի Բուդանջըր

Էլյազիգի (Խարբերդ-Ակունքի խմբ.) Քովանջըլար գավառի կազմում գտվող Սարահբահչե գյուղը, որը նախկինում կոչվել է Չընազ, մինչև 1915 թ. հայերով հոծ բնակեցված մի բնակավայր էր: Այն բանից հետո, երբ 1915 թ. իրադարձությունները (Հայոց ցեղասպանությունը-Ակունքի խմբ.) միանգամից սկսվեցին, այս շրջանը վերածվեց մեծ ողբերգությունների թատերաբեմի: Ներկայում Քարաքոչան շրջանում հարյուրավոր ընտանիքներ են բնակվում, որոնց տատիկները հայ են: Շրջանի բնակիչները դեպքերն այսպես են ներկայացնում. «Հայերի տեղահանությունների ժամանակ մնացին կանայք ու երեխաները: Որոշ կայանք, այստեղ ամուսնանալով, կարողացան թաքնվել, անունները փոխեցին: Այդ կանայք միայն ծերանալուց հետո կարողացան իրենց ողբերգության մասին պատմել իրենց թոռներին»: 

Մյուս ընտանիքների նման` հայերի հետ ազգակցական կապեր ունեցող Շյուքրյու Գյունեշն այժմ 100 տարեկան է: Ըստ նրա թոռների՝ 100-ն անց է: Քովանջըլարում հայերի տեղահանությունների ժամանակ երբ ընտանիքին սպանել են, մայրն ամուսնացել է Շյուքրյու Գյունեշի հոր հետ: Շյուքրյու պապիկը «Թարաֆ» թերթին ականատեսի աչքերով պատմելով դեպքերի մասին` ասում է, որ պետությունը դաժան է գտնվել:

Կա՛մ ամուսնանալու են, կա՛մ մահանալու

Շյուքրյու պապիկը պատմելով, որ Քովանջըլարում, Քարաքոչանում, Բալուում քրդերն ու հայերն իրար հետ են ապրել, հիշում է, որ բազմաթիվ գյուղերում դեռևս եկեղեցիների ավերակներ կան, ու այսպես է ներկայացնում շրջանի էթնիկ կառուցվածքի և տեղի ունեցած դեպքերը. «Ոչ ոք ոչ մեկի հետ խնդիր չուներ: Պետությունն ասաց` հարվածեք, հարվածեցին, սպանեք, սպանեցին, ավիրեք, ավիրեցին: Իմ մանկության տարիներին այստեղ անընդհատ դրա մասին էին պատմում: Այժմ այստեղ բոլորը հայերի հետ բարեկամ են: Տեղահանությունից մնացած բազմաթիվ կանայք ամուսնացել են այս գյուղում, քանի որ այլ հնարավորություն չեն ունեցել: Եթե չամուսնանային, ապա գնալու այլ տեղ չէին ունենա: Բոլորին կսպանեին: Մայրս էլ եթե հորս հետ չամուսնանար, կսպանվեր: Գիտեմ, որ միայն Չընազ գյուղում հայ կին է ամուսնացել, ովքեր թոռներ ունեն: Դեհ մնացած շրջանների մասին էլ ինքներդ պատկերացում կազմեք»:

Մայրս մահացավ` այդպես էլ մեզ իր անունը չասելով

Շյուքրյու պապիկի մայրը հայ է, հայրը՝ քուրդ: Ծնողների մասին պատմում է. «Հայկական դեպքերի ընթացքում մորս ամբողջ ընտանիքին սպանեցին: Մորս երկու եղբորը հաջողվում է փախչել Ամերիկա: Մորաքույր ունեի, անունը Գիլլի էր: Այստեղ նրան Գյուլ էին ասում: Մորաքրոջս ամուսնուն էլ են դեպքերի ժամանակ սպանել: Երկու երեխա է ունեցել: Դեպքերից հետո պետությունը օրենք ընդունեց, համաձայն որի՝ ով ցանկանում էր, կարող էր լքել երկիրը: Մորաքույրս էլ այդ օրենքից հետո լքեց երկիրը»: Շյուքրյու պապիկն այդքան էլ լավ չգիտի իր մորական կողմի մասին: Ասում է՝ «Գիտեի, որ մորս անունը Էմինե է: Մինչդեռ պարզվում է՝ իրական անունը Էմինե չի եղել: Վախից ստիպված է եղել փոխել իր իսկական անունը: Որքան էլ որ հարցրեցինք, մայրս վախից մեզ այդպես էլ չասեց իր իսկական անունը»:

Ամերիկայում բնակվող մորեղբայրներիս նամակով գտանք

Շյուքրյու պապիկը, պատմեց, որ թեև մայրը վախենում էր տեղի ունեցածի մասին պատմել, սակայն ջանք չէր խնայում իր ընտանիքի մյուս անդամների հետ կապ հաստատելու համար: Երբ Շյուքրյու պապիկը 15 տարեկան է դարձել, մոր և մորեղբայրներից մեկի միջև կապը իր նամակագրության միջոցով է պահպանվել. «Այստեղ բնակվող մի հայ Ամերիկա էր գաղթում: Անունը Կրպո էր: Մորս հետ միասին մի նամակ գրել տվեցինք և հանձնեցինք Կրպոյին, որպեսզի Ամերիկա փախած մորեղբայրներիս հասցներ: Պատասխանն իրեն երկար սպասեցնել չտվեց: Կրպոն գտել էր մորեղբայրներիս»:

Մորեղբայրս մորս մանկության հուշերի շնորհիվ ճանաչեց…

Շյուքրյու պապիկը պատմում է, որ Կրպոն նամակում գրել է, որ «Մորեղբայրներս չէին հավատում, որ մայրս ողջ է: Վստահ լինելու համար հարցրել են, թե մանկության ժամանակ ինչ են արել, որտեղ են խաղացել, այգու չգիտեմ ինչի անունն ինչ էր: Երբ այս հարցերը նամակի տեսքով եկավ, մայրս սկսեց արտասվել: Մայրս պատմեց, մենք էլ նամակ գրեցինք: Ահա այսպես մորեղբայրներիս հետ սկսեցինք նամակագրություն պահպանել: Այնուհետև 1-2 անգամ նամակ եկավ: Մորիցս հետո այս կապն ընդհատվեց: Ավելի ճիշտ նամակ եկավ, սակայն ես չպատասխանեցի: Չգիտեմ, թե հիմա ովքեր են, որտեղ են: Այն ժամանակ պատմում էին՝ քեռիներս նավեր ունեին»:

Ըստ Շյուքրյու պապիկի՝ մորաքույրը գնացել է Ֆրանսիա. «Այնտեղից նամակ ուղարկեց, այնուհետև Հայաստանից նամակ գրեց՝ ասելով, որ ամուսնացել է: Այնուհետև նրա հետ ևս մեր կապն ընդհատվեց»:

80 բեկեր կամրջի վրա սվինահարվեցին

Շյուքրյու պապիկը, հայկական դեպքերից հետո անդրադառնալով Բինգյոլից մինչև Էլյազիգ-Բալու տարածված Շեյխ Սաիդի ապստամբությանը, հիշում է որոշ ցավալի դրվագներ. «Մարդ դառը դեպքերի մասին անգամ գերեզմանում չի մոռանա: Շեյխ Սաիդի դեպքերի ժամանակ փոքր էի, սակայն որոշ դեպքերի մասին կյանքում չեմ մոռանա: Հայրս ապստամբությանը չէր մասնակցել: Երբ Բալուում Մուրադ գետն անցնելիս զինվորները կրակել են, 30-40 տարեկան է եղել: Այս շրջանից 80 շեյխ, բեկ և միր են հավաքել: Նրանց մեջ էր նաև Քյուլֆի բեկն ու Փաշա բեկը, որոնց անունները հիշում եմ: Իբր թե բնակչությանը ապստամբության են հրահրել: Դատարան-բան չկար: Եթե զինվորականն ասում էր՝ մեղավոր ես, ուրեմն մեղավոր ես: Այդ 80 հոգուն Գուլիշքիր կամրջի վրա սվինահարել-սպանել էին»:

Սեյիդ Ռըզային շղթայակապ են տարել

Շյուքրյու պապիկը պատմում է, որ Դերսիմում դեպքերը զարգացել են Շեյխ Սաիդի ապստամբությունից հետո: Սեիդ Ռըզային շղթայակապ է հիշում: Շյուքրյու պապիկը պատմում է. «Դերսիմի դեպքերի ժամանակ ավելի երիտասարդ էի: Երզնկա էինք գնում, մեքենա-բան չկար, ոտքով էինք գնում: Քեմալիյե կամրջով եկող զինվորները մորուքավոր մեկին էին բերում: Սեիդ Ռըզան էր: Ձեռքերը շղթայակապ էր, շուրջբոլորը զինվորականներ էին: Մորուքը շատ երկար էր: Գիտեմ, որ այնտեղից տանում էին կախաղանի: Այդ տեսարանը մոռանալ հնարավո՞ր է»:

http://www.taraf.com.tr/1915i-birde-onun-agzindan-dinleyin-annem-olene-kadar-korkudan-ismini-soyleyemedi/

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *