10. Հայաստանն աքեմենյան և հելլենիստական ժամանակաշրջաններում

Հայկ Հակոբյան

ՀՀ Կոտայքի մարզ, Գառնի, բաղնիքի հատակի խճաքանդակ, Ք.հ. I-III դդ. (պեղ.՝ Բ. Առաքելյանի, լուս.՝ Ա. Մովսեսյանի)

ՀՀ Կոտայքի մարզ, Գառնի, բաղնիքի հատակի խճաքանդակ, Ք.հ. I-III դդ. (պեղ.՝ Բ. Առաքելյանի, լուս.՝ Ա. Մովսեսյանի)

Երևան, Էրեբունի, պտյակ՝ եղջերվի գլխի քանդակով: Անոթի վերևում՝ Ասկլեպիոսի, նրա կնոջ և երկու դստեր դրվագապատկերներ, Ք.ա. VI-IV դդ., արծաթ (լուս.՝ Մ. Բաղդասարյանի: Ըստ` Armenien, 1995, նկ. 108; Arménie. Trésors, 1996, fig. 183)

Երևան, Էրեբունի, պտյակ՝ եղջերվի գլխի
քանդակով: Անոթի վերևում՝ Ասկլեպիոսի, նրա
կնոջ և երկու դստեր դրվագապատկերներ,
Ք.ա. VI-IV դդ., արծաթ
(լուս.՝ Մ. Բաղդասարյանի: Ըստ` Armenien, 1995,
նկ. 108; Arménie. Trésors, 1996, fig. 183)

Վանի թագավորության անկումից հետո, Ք. ա. VI դարի սկզբին, Մերձավոր Արևելքում հին կայսրությունների (Ասորեստան, Բաբելոն, Եգիպտոս) կործանման ժամանակաշրջանում, Երվանդունի տան ներկայացուցիչները, սկսած Երվանդ I Սակավակյացից ու Տիգրան Երվանդյանից, կարողացան պահպանել Հայաստանի տարածքային և հոգևոր ամբողջականությունը: Դարեհ I-ի Բեհիսթունյան արձանագրության մեջ Ուրարտու կամ Արմինա կոչված այս ընդարձակ երկիրը, որի սահմանները հասնում էին Անտիտավրոսից մինչև Կասպից ծով, Միջագետքից մինչև  Պոնտական լեռները և Կուր գետի ափերը, դարձավ Վանի թագավորության քաղաքական և մշակութային լիիրավ հաջորդը:  Երևանդյան Հայաստանի արքաները և սատրապները կարևոր դիրք ունեին Մարաստանի և  սրան հաջորդած Աքեմենյան Պարսկաստանի արքունիքում: Օրոնտիդները (Երվանդյանները) սատրապներ էին Փոքր Ասիայի տարբեր նահանգներում: Ալեքսանդր Մեծի Արևելյան արշավանքի վճռական պահին` Գավգամելայի ճակատամարտում (Ք.ա. 331 թ.), նրա ախոյան Դարեհ III-ի աջ թևում կռվող մակեդոնացիներին խիստ նեղում էին Երվանդունիների միավորումները:

Ալեքսանդրի և դիադոխների ժամանակ Հայաստանն անկախ էր: 201 թ. Մեծ Հայքի թագավոր Երվանդ Վերջինից գահը խլեց մեկ այլ Երվանդունի` Արտաշես I-ը (Ք. ա. 201-163 թթ.): Ստրաբոնի «Աշխարհագրությունում» վկայված է, որ այդ ժամանակ Հայաստանում բոլորը խոսում էին հայերեն: Արտաշեսն էր, որ Երվանդունիների Հայաստանը կրկին վերամիավորեց իր ընդարձակ սահմաններում, հարևաններից ետ բերելով կորցրած նահանգները:

Հելլենիստական դարաշրջանի Հայաստանում, ինչպես Մերձավոր Արևելքի մյուս երկրներում, զարգացել է քաղաքաշինությունը: Հայոց արքաները շենացրին քաղաքների` Վանը, Արմավիրն, Էրեբունին ու հիմնեցին տասնյակ նոր քաղաքներ, որոնք կոչեցին իրենց անուններով` Սամոսատը, Արսամեաները` Կոմմագենեում, Արշամաշատը` Ծոփքում, Երվանդաշատը և Արտաշատը` Արարատյան դաշտում: Սրանք Չինաստանից և Հնդկաստանից դեպի Միջերկրածովի ավազան ձգվող միջազգային առևտրական ուղու մարդաշատ և բարեկարգ քաղաքներից էին, որոնց մասին վկայում են հունա-հռոմեական մի շարք պատմիչներ: Դրանցում ապրում էին հայեր և հելլենիստական երկրներից Հայաստան տեղափոխված այլ ժողովուրդների տասնյակ հազարավոր ներկայացուցիչներ, ծաղկում էին զանազան արհեստներ: Հայաստանը ներմուծում էր ապրանքներ և արտահանում գյուղատնտեսական ու արհեստագործական արտադրանք, հանքանյութեր, որի մասին վկայում է հռոմեական պատմիչ Պլինիոս Ավագը: Հայաստանի վարպետները հատկապես հմուտ էին գեղարվեստական մետաղագործության մեջ: Սրա վկայությունը Վանից, Արմավիրից, Արտաշատից, Լոռի բերդից հայտնաբերված բարձրարվեստ զարդերն են`  կենդանիների գլուխներով ապարանջաններ, կրծքազարդեր, թանկարժեք մետաղյա սպասք: Աչքի են ընկնում, մասնավորապես, անոթների ձևավոր բռնակները, արծաթե պտյակները:

Երևան, Էրեբունի, պտյակ՝ ձիու առաջամասով, Ք.ա. VI-IV դդ., արծաթ (լուս.՝ Մ. Բաղդասարյանի)

Երևան, Էրեբունի, պտյակ՝ ձիու առաջամասով,
Ք.ա. VI-IV դդ., արծաթ
(լուս.՝ Մ. Բաղդասարյանի)

Հելլենիստական Հայաստանի պետություններից ամենախոշորը Մեծ Հայքն էր, որն իր հզորության գագաթնակետին հասավ Արևելքի տիրակալ, արքայից-արքա Տիգրան Մեծի (Ք. ա. 95-56 թթ.) օրոք: Նա ծնկի բերեց պարթևներին և Եփրատի ափերից հեռացրեց Հռոմեական կայսրության բանակները, Արևելքի և Արևմուտքի միջև կարգավորեց տարանցիկ առևտուրը: Նրա մայրաքաղաքներից մեկը` Տիգրանակերտը, Տիգրիսի վերին ավազանում, կառուցվեց նախապես մշակված նախագծով: Կառուցվում են հզոր ամրոցներ: Դրանցից էր Գառնին, որի մասին հիշատակում է հռոմեական պատմիչ Տակիտոսը:

Երվանդունիների տանը վերջին արքաներն իշխում էին Սիրիայում, Պոնտոսում, Իբերիայում և Հայաստանում: Բնիկ հայկական այս արքայատոհմին Հայաստանում փոխարինեցին հայ Արշակունիները (66 թ.): Երվանդյան Հայաստանի մշակույթը հելլենիստականի և հինարևելյանի սինթեզ է, բովանդակությամբ` խիստ ավանդական: Այն դարձավ քրիստոնյա Արևելքի մշակույթի աղբյուրներից մեկը:

ՀՀ Արմավիրի մարզ, հին Արմավիր մայրաքաղաք, կրծքազարդ, Ք.ա. VI-V դդ., ոսկի, արծն (պեղ.՝ Բ. Առաքելյանի: Ըստ՝ Armenien, 1995, fig. 102; Arménie, 1996, fig. 180)

ՀՀ Արմավիրի մարզ, հին Արմավիր մայրաքաղաք,
կրծքազարդ, Ք.ա. VI-V դդ., ոսկի, արծն
(պեղ.՝ Բ. Առաքելյանի: Ըստ՝ Armenien, 1995,
fig. 102; Arménie, 1996, fig. 180)

Պատմական Հայաստան, Երզնկա, թաս-ըմպանակ, Ք.ա. VI-IV դդ., արծաթ (Ըստ՝ Arménie, 1996, fig. 194)

Պատմական Հայաստան, Երզնկա, թաս-ըմպանակ,
Ք.ա. VI-IV դդ., արծաթ
(Ըստ՝ Arménie, 1996, fig. 194)

 

ՀՀ Արարատի մարզ, հին Արտաշատ մայրաքաղաք, Աֆրոդիտեի քանդակը, Պրակսիտելի դպրոցի աշխատանք, Ք.ա. II-I դդ., մարմար (պեղ.՝ Բ. Առաքելյանի: Ըստ՝ Armenien, 1995, fig. 97; Arménie. Trésors, 1996, fig. 267)

ՀՀ Արարատի մարզ, հին Արտաշատ մայրաքաղաք, Աֆրոդիտեի քանդակը, Պրակսիտելի դպրոցի աշխատանք, Ք.ա. II-I դդ., մարմար
(պեղ.՝ Բ. Առաքելյանի: Ըստ՝ Armenien, 1995, fig.
97; Arménie. Trésors, 1996, fig. 267)

ՀՀ Արմավիրի մարզ, հին Վաղարշապատ մայրաքաղաք, Մելագրոսի արձանիկի բեկոր, I-II դդ., թրծակավ (լուս.՝ Վ. Հակոբյանի: Ըստ` Բ.Ն. Առաքելյան, Ակնարկներ հին Հայաստանի արվեստի, Երևան, 1976)

ՀՀ Արմավիրի մարզ, հին Վաղարշապատ մայրաքաղաք, Մելագրոսի արձանիկի բեկոր,
I-II դդ., թրծակավ
(լուս.՝ Վ. Հակոբյանի: Ըստ` Բ.Ն. Առաքելյան,
Ակնարկներ հին Հայաստանի արվեստի, Երևան, 1976)

Տիգրան Մեծի դրամ, Ք.ա. I դ., արծաթ, չորեքդրամյան

Տիգրան Մեծի դրամ, Ք.ա. I դ., արծաթ, չորեքդրամյան

ՀՀ Արտաշատի մարզ, Արտաշատ մայրաքաղաք, բաղնիքի հատակի խճաքանդակ, Ք.հ. I-II դդ. (պեղ. և լուս.՝ Ժ. Խաչատրյանի)

ՀՀ Արտաշատի մարզ, Արտաշատ մայրաքաղաք, բաղնիքի հատակի խճաքանդակ, Ք.հ. I-II դդ.
(պեղ. և լուս.՝ Ժ. Խաչատրյանի)

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *