8. Հայաստանը ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարերում (Ք.ա. 1500-800 թթ.)

Հակոբ Սիմոնյան

ՀՀ Կոտայքի մարզ, Քարաշամբ, հատված դամբարանադաշտից, Ք.ա. XV-XIII դդ. (պեղ.` Պ. Ավետիսյանի, լուս.՝ Ա. Պետրոսյանի)

ՀՀ Կոտայքի մարզ, Քարաշամբ, հատված դամբարանադաշտից, Ք.ա. XV-XIII դդ.
(պեղ.` Պ. Ավետիսյանի, լուս.՝ Ա. Պետրոսյանի)

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն, «արևային համակարգի» մանրակերտ, Ք.ա. XI-IX դդ., բրոնզ (լուս.` Վ. Հակոբյանի: Ըստ` Armenien Wiederentdeckung einer alten Kulturlandschaft, 1995, նկ. 59, այսուհետ` Armenien, 1995; Au Pied, 2007, p. 82, fig. 35)

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն,
«արևային համակարգի» մանրակերտ,
Ք.ա. XI-IX դդ., բրոնզ (լուս.` Վ. Հակոբյանի:
Ըստ` Armenien Wiederentdeckung einer alten Kulturlandschaft,
1995, նկ. 59, այսուհետ` Armenien,
1995; Au Pied, 2007, p. 82, fig. 35)

Հայաստանի միջին բրոնզի դարն էվոլյուցիոն զարգացման արդյունքում փոխարինվում է ուշ բրոնզի դարի միասնական մշակույթով: Այն բնորոշվում է քաղաքների, բերդշեների, կոթողային ճարատարապետության լայն տարածմամբ, հասարակության բարձրագույն աստիճանին կանգնած արքաների և արքայիկների, նրանց շրջապատող արիստոկրատիայի և պրոֆեսիոնալ ռազմիկների դասի կազմավորմամբ, արտադրության, մասնավորապես՝ մետաղագործության բնաագավառում նորագույն տեխնոլոգիաների կիրառմամբ, տառերի առաջին նմուշների երևան գալով (Վերին Նավեր, Շամիրամ, Ուտիք): Հայկական լեռնաշխարհում, ներառյալ նաև Կախեթիայում (Վրաստան), այսինքն՝ միջին բրոնզի դարի գունազարդ խեցեղենի տարածման ողջ արեալում, հաստատվում է ուշ բրոնզի դարի միատիպ մշակույթը՝ զենքերը, զարդերը, գործիքները և կենցաղային իրերը բացառիկ նույնությամբ կրկնվում են միմյանցից հարյուրավոր կմ հեռավորությամբ գտնվող հուշարձաններում: Առանձնապես հզոր կենտրոններ են ձևավորվում Արագածոտնում (Վերին Նավեր, Մեծամոր, Օշական, Ուջան, Շամիրամ), Սևանա լճի ավազանում (Լճաշեն), Արցախում (Առաջաձոր), Ուտիքում (Խանլար), Գուգարքում (Վանաձոր, Լոռի բերդ), Շիրակում (Հոռոմ, Հառիճ, Արթիկ), Բարձր Հայքում և այլուր: Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերի և ցեղային միավորումների միաձուլման հետևանքով, որոնցում գերակայողը հնդեվրոպական  էթնիկ տարրն էր, ձևավորվում են առաջին հզոր պետական կազմավորումներ՝ Էթիունին, Հայասան, Միտանին, Արմենիա-Շուբրիան և այլն:

Հայաստանը հին աշխարհի այն տարածաշրջաններից է, որտեղ ծագել և ձևավորվել են ամրաշինության սկզբունքները: Բնակավայրերն արտաքին վտանգից զերծ պահելու և  մոտեցման ուղիները հսկողության տակ առնելու նպատակով հզոր պարսպաշղթաների կառուցման սկզբունքը Հայաստանում սկիզբ է առնում վաղ բրոնզի դարում, սակայն վերջնականապես ձևավորվում և լայն կիրառում է ստանում ուշ բրոնզի դարում, հիմք դնելով հայ մշակույթին խիստ բնորոշ «կիկլոպյան» կոչվող ամրոցների կամ բերդշեների մշակույթին: Դրանք ունեն 3-7 շարք շրջապարիսպներ և զբաղեցնում են 40-60, իսկ առանձին դեպքերում 100 հա-ից ավելի տարածք (Մոտկան բերդ): Հայկական լեռնաշխարհի գրեթե ողջ տարածքը ծածկվում է բերդշեների խիտ ցանցով (հայտնի է մի քանի հարյուր բերդշեն), որոնք կառուցվում էին բնականից դժվարամատչելի վայրերում. լեռների բարձրադիր լանջերին, բլուրների կոնաձև գագաթներին, երեք կողմից անդնդախոր կիրճերով շրջապատված հրվանդանների վրա: Բերդշեների բնորոշ հատկանիշներից են ռելիեֆի ընձեռած հնարավորությունների առավելագույն օգտագործումը, պարիսպների և մուտքերի ամրացումը ուղղանկյուն որմնահեցերով, դեպի միջնաբերդ տանող ճամփին մինչև յոթ շարք պարիսպների հիմնումը: Պատերի պահպանված բարձրությունը հասնում է 7 մ (Թղիթ), հաստությունը՝ 3-6 մ (Մոտկան բերդ, Ծիծեռնակաբերդ և այլն):

Տաճարական համալիրներ են պեղվել Դվինում և Մեծամորում: Դվինի սրբարաններում հայտնաբերվել են թրծակավից կենդանիների և երկրաչափական ռելիեֆ ֆիգուներով զարդարված ուղղանկյուն տախտակ-զոհարաններ, որոնց առջև վառվել է անշեջ կրակ: Մեծամորի տաճարում բացված կավակերտ, ադորացիայի դիրքով տարբեր մեծության անտրոպոմորֆ քանդակները խորհրդանշել են հայր, մայր և որդի եռամիասնությանը:

0078-066Վերնախավի դամբարաններն ունեն մինչև 50 մ տրամագծով և 2 մ բարձրությամբ քարահողային դամբանաթմբեր, որոնց կենտրոնական մասում ուղղանկյուն հատակագծով, կիսագետնափոր դամբանասրահներ են՝ կառուցված ճակատային մասերը հարթեցրած տուֆե և բազալտե հսկա քարերից: Դրանք ունեցել են ինչպես ուղիղ շարված պատեր և գերանա-սալաքարային բարդ ծածկեր (Լճաշեն, Վերին Նավեր), այնպես էլ դեպի վեր աստիճանաբար նեղացող պատեր (կեղծ թաղ) և միակտոր սալերով ծածկված կոնստրուկցիաներ (Վերին Նավեր, Շամիրամ): Դամբանասրահների պատերը ծածկված են եղել գորգերով, կարպետներով, կենդանիների թանկարժեք մորթիներով: Հատուկ բերած գետաքարերով ձևավորել են կրոմլեխները, որոնցից սկիզբ էին առնում դեպի դամբանասրահ թեքությամբ իջնող դամբանամուտքեր (դրամոս): Դամբարանների չափերը, թաղման ընծաների ճոխությունը և բազմաֆունկցիոնալությունը (զենքեր, գործիքներ, իշխանության խորհրդանշաններ), ծիսական արարողությունների համար նախատեսված առարկաները, զարդերը, կենցաղային և պաշտամունքային իրերը, մարտակառքերը, սայլերը և պատգարակները (կատաֆալկա), մարդկանց, թռչունների, ընտանի և վայրի կենդանիների, այդ թվում նաև առյուծի (Վերին Նավեր) մեծաքանակ  զոհաբերությունները վկայում են արքաների և գերագույն քրմերի այստեղ կատարված թաղումների մասին: 2012 թ. Վերին Նավերի արքայական I դամբարանում (Ք.ա. XVI-XV դդ.) հայտնաբերվել են Բաբելոնից (ջնարակով ծածկված կավե ուլունքներ), Ակադից (ծովային խխունջներ Պարսից ծոցից), Չինաստանից (նեֆրիտ) ներմուծված իրեր, ոսկյա թիթեղով երեսապատված առաջնորդ-արքաների դիմաքանդակներով մեդալիոններ և արխարների ու կենաց ծառերի պատկերներով ճարմանդներ (բիտում): Սրանք մեծ նմանություն ունեն միջին Էլամական արվեստի նմուշներին:

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն, դիասայլ, Ք.ա. XV-XIV դդ., փայտ (պեղ.` Հ. Մնացականյանի, լուս.՝ Վ. Հակոբյանի)

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն, դիասայլ,
Ք.ա. XV-XIV դդ., փայտ
(պեղ.` Հ. Մնացականյանի, լուս.՝ Վ. Հակոբյանի)

Շամիրամի, Օշականի, Լճաշենի և այլ դամբարանադաշտերում հայտնաբերվել են 1-2 մ բարձրությամբ տուֆե ֆալլոսներ: Դամբարանների վրա դրվում էին մարդահասակ անտրոպոմորֆ քանդակներ: Դրանցից մեկը պատկերում է զրահակիր զինվորի (Շամիրամ):

Բացառիկ է Ք.ա. II հազարամյակի կեսի բրոնզե կլոր քանդակը: Հայաստանի հնագույն արվեստին բնորոշ ռեալիզմը այս դարաշրջանում հասնում է հիացմունքի արժանի արտահայտչականության: Մետաղապլաստիկայի նմուշները պատրաստվում են հալված վիճակում մեծ հոսունությամբ օժտված բրոնզից՝ մոմե կաղապարներով, ինչը ենթադրում է դրանցից յուրաքանչյուրի եզակի, անկրկնելի լինելը: Բրոնզե պլաստիկային բնորոշ է խիստ որոշակի թեմատիկ ռեպերտուար: Դրանք անտրոպոմորֆ աստվածություններ են, դիցաբանական հերոսներ, պաշտվող կենդանիներ (ցուլ, այծ, եղջերու) և թռչուներ (ոսկեգույն արծիվ, աղավնի և այլն): Արձանիկներն ամրացվել են եղել գավազանների, զինանշանների (շտանդարտ) և մարտակառքերի վրա: Ուշագրավ են դիցաբանական սյուժեներով խմբաքանդակները, որոնց կոմպազիցիաներին բնորոշ է ռիթմիկ հավասարակշռությունը:

ՀՀ Սյունիքի մարզ, Հարժիս, մենաքար, Ք.ա. XVII-XV դդ. (լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Սյունիքի մարզ, Հարժիս, մենաքար, Ք.ա. XVII-XV դդ. (լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

Առանձնանում են երկանիվ մարտակառքի մանրակերտերը, որոնց թափքին կանգնած ռազմիկների իրանների դիրքը մեզ է հաղորդում մարտակառքի սրարշավ վարգի զգացումը: Լոռի բերդի մետաղապլաստիկայում բացառիկ է մորուքավոր զինվորի քանդակը: Այս, ազդրերրի վրա ճանկախաչերով (սվաստիկա), լայնաթիկունք, նեղ մեջքով և հզոր ազդրերով քանդակը կարծես նախանշում է հետագայում հունական արվեստում կանոնիկ դարձած այրական գեղեցկության հիմնադրույթները: Շիրակավանի հերոսի քանդակը՝ շղթայակապ սարսափազդու գիշատիչ գազանի (առյուծ) հետ պատկերում է հերոսի և գազանի ահռելի ուժով օժտված կերպարները: Ամենայն հավանականությամբ, այն հայկական էպոսի սիրված հերոսներից մեկի՝ առյուծաձև Մհերի նախատիպն է:

Վաղ երկաթի դարում մետաղապլաստիկան ավելի փոքր չափի է: Հանդիպում են մարտակուռքերի մանրակերտեր, կանանց և տղամարդկանց, ինչպես նաև շների, այծերի, ձիերի, եղջերուների և թռչունների արձանիկներ, որոնք բնորոշում են հերոսների հատկանիշները՝ ուժը, նրբագեղությունը, կատաղի բնույթը, ատլետիկ կազմվածքը և այլն (Պառավաքար, Այրում, Արծվաքար):

Արվեստի առանձնահատուկ բնագավառ է բրոնզե գոտիների պատկերագրությունը: Հայաստանում հայտնաբերված հարյուրավոր գոտիներից առանձնանում են Լճաշենի, Ստեփանավանի, Աստղի բլրի օրինակները: Բրոնզե լայն թիթեղների վրա, փորագրման տեխնիկայով, պատկերված են սրբազան բեղմնավորման, դիցաբանական և կենցաղային, մարտի ու որսի տեսարաններ: Կենտրոնական սյուժեն շրջափակում է երկու-երեք շարք ձգվող եղևնազարդ և «վազող գալարներով» եզրագոտին: Փորագիր պատկերներն ունեն հանդիսավոր-ստատիկ կամ ընդգծված պլաստիկ շարժունություն: Իրական պատկերներին զուգընթաց, մեծաթիվ են նաև մարդկանց և կենդանիների ֆանտաստիկ ֆիգուրները: Տարածված է եղել եղջերուների, այծերի, թռչունների, երկնային լուսատուների, առյուծադեմ մարդկանց և եղջերավոր ձիերի (միաեղջյուր) պատկերագրումը: Մարտակառքերով մարտի տեսարանները պատկերացում են տալիս այդ ժամանակաշրջանի Հայաստանի զինված գնդերի կառուցվածքի մասին, որոնք կազմված են ծանրազեն հետևակից՝ զինված երկար նիզակներով և ուղղանկյուն, մեծ վահաններով, թեթևազեն հեծելազորից, առաջապահ և վերջապահ գնդերից: Վերնախավի դամբարաներից (Մեծամոր) հայտնաբերված Միջագետքի թագավորների ու կառավարիչների անձնական կնիքները վկայում են, որ հայկական բանակները հաջող պատերազմներ են մղել հզորագույն պետությունների տարածքում, այնտեղից բերելով հարուստ ավար: Այս հերոսական դարաշրջանում ավարտվում է հայ ժողովրդի կազմավորման առաջին՝ նախնական փուլը:

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն, երկփող գավաթ, Ք.ա. XV-XIV դդ., թրծակավ (պեղ.` Հ. Մնացականյանի, լուս.՝ Վ. Հակոբյանի: Ըստ` Arménie, 1996, fig. 66)

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն, երկփող գավաթ,
Ք.ա. XV-XIV դդ., թրծակավ
(պեղ.` Հ. Մնացականյանի, լուս.՝ Վ. Հակոբյանի:
Ըստ` Arménie, 1996, fig. 66)

 

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն, ցլի արձանիկ, Ք.ա. XV-XIV դդ., բրոնզ (պեղ.` Հ. Մնացականյանի, լուս.՝ Վ. Հակոբյանի: Ըստ` Au Pied, 2007, p. 67, fig. 21; У подножия, 2008, рис. 20)

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն,
ցլի արձանիկ, Ք.ա. XV-XIV դդ., բրոնզ
(պեղ.` Հ. Մնացականյանի, լուս.՝ Վ. Հակոբյանի:
Ըստ` Au Pied, 2007, p. 67, fig. 21; У подножия,
2008, рис. 20)

ՀՀ Արմավիրի մարզ, Մեծամոր, դամբ. N 8, Բաբելոնի արքա Ուլամ-Բուրիաշի սեպագիր կշռաքարը, Ք.ա. XVI-XV դդ., ագաթ (պեղ.` Է. Խանզադյանի, լուս.՝ Ա. Մովսեսյանի)

ՀՀ Արմավիրի մարզ, Մեծամոր, դամբ. N 8,
Բաբելոնի արքա Ուլամ-Բուրիաշի սեպագիր կշռաքարը, Ք.ա. XVI-XV դդ., ագաթ
(պեղ.` Է. Խանզադյանի, լուս.՝ Ա. Մովսեսյանի)

 

 

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն, մարտակառքի մանրակերտ, Ք.ա. XV-XIV դդ., բրոնզ (պեղ.` Հ. Մնացականյանի, լուս.՝ Վ. Հակոբյանի: Ըստ` Arménie, 1996, fig. 52)

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն,        մարտակառքի մանրակերտ,                  Ք.ա. XV-XIV դդ., բրոնզ
(պեղ.` Հ. Մնացականյանի, լուս.՝ Վ. Հակոբյանի:
Ըստ` Arménie, 1996, fig. 52)

ՀՀ Արմավիրի մարզ, Մեծամոր, դամբ. N 11, մանյակ, Ք.ա. XV-XIV դդ., ոսկի, սարդիոն (պեղ.` Է. Խանզադյանի, լուս.՝ Ա. Մովսեսյանի)

ՀՀ Արմավիրի մարզ, Մեծամոր, դամբ. N 11,
մանյակ, Ք.ա. XV-XIV դդ., ոսկի, սարդիոն
(պեղ.` Է. Խանզադյանի, լուս.՝ Ա. Մովսեսյանի)

ՀՀ Արմավիրի մարզ, Մեծամոր, դամբ. N11, Կուրիգալզու արքայի հիերոգլիֆ արձանագրությամբ գլանաձև կնիքը, Ք.ա. XV-XIV դդ., սարդիոն (պեղ.` Է. Խանզադյանի, լուս.՝ Ա. Մովսեսյանի)

ՀՀ Արմավիրի մարզ, Մեծամոր, դամբ. N11,
Կուրիգալզու արքայի հիերոգլիֆ
արձանագրությամբ գլանաձև կնիքը,
Ք.ա. XV-XIV դդ., սարդիոն
(պեղ.` Է. Խանզադյանի, լուս.՝ Ա. Մովսեսյանի)

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն, թռչնակերպ կախիկ, Ք.ա. XIV-XII դդ., բրոնզ (պեղ.՝ Հ. Մնացականյանի, լուս.՝ Վ. Հակոբյանի)

ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Լճաշեն,
թռչնակերպ կախիկ, Ք.ա. XIV-XII դդ., բրոնզ
(պեղ.՝ Հ. Մնացականյանի, լուս.՝ Վ. Հակոբյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Վերին Նավեր, դամբ. IB, ուսագոտու ճարմանդ, Ք.ա. XVI-XV դդ., բիտում, ոսկի, վերակազմությունը՝ արծաթից (պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Վերին Նավեր, դամբ. IB,
ուսագոտու ճարմանդ, Ք.ա. XVI-XV դդ.,
բիտում, ոսկի, վերակազմությունը՝ արծաթից
(պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Սյունիքի մարզ, Սիսիանի երկրագիտական թանգարան, եռադեմ աստվածության քարե արձանը, Ք.ա. I հազ., բազալտ (լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Սյունիքի մարզ, Սիսիանի երկրագիտական
թանգարան, եռադեմ աստվածության քարե արձանը,
Ք.ա. I հազ., բազալտ
(լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Արտաշավան, հատված ամրոցի պարսպից, Ք.ա. XIV-XI դդ. (լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Արտաշավան,
հատված ամրոցի պարսպից, Ք.ա. XIV-XI դդ.
(լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Ուջան, հատված Մոտկան բերդի պարսպից, Ք.ա. XIV-XI դդ. (լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Ուջան,
հատված Մոտկան բերդի պարսպից,
Ք.ա. XIV-XI դդ.
(լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Վերին Նավեր, IA դամբանասրահը, Ք.ա. XVI-XV դդ. (պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Վերին Նավեր,
IA դամբանասրահը, Ք.ա. XVI-XV դդ.
(պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Վերին Նավեր, դամբ. IA, հերակալ, Ք.ա. XVI-XV դդ., ոսկի, արծաթ (պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Վերին Նավեր, դամբ.
IA, հերակալ, Ք.ա. XVI-XV դդ., ոսկի, արծաթ
(պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Վերին Նավեր, դամբարան IB, հերոս-արքայի դիմաքանդակ, Ք.ա. XVI-XV դդ., բիտում, ոսկի (պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Վերին Նավեր,
դամբարան IB, հերոս-արքայի դիմաքանդակ,
Ք.ա. XVI-XV դդ., բիտում, ոսկի
(պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

 

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Վերին Նավեր, դամբարան IB, հերոս-արքայի դիմաքանդակ, Ք.ա. XVI-XV դդ., վերականգնված է ոսկուց և բրոնզից (պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Վերին Նավեր,
դամբարան IB, հերոս-արքայի դիմաքանդակ,
Ք.ա. XVI-XV դդ., վերականգնված է ոսկուց և բրոնզից
(պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)

 

 

 

 

 

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Գեղարոտ, տաճարի ընդհանուր տեսքը, Ք.ա. XV-XIV դդ. (պեղ.` Ռ. Բադալյանի և Ա. Սմիթի, լուս.՝ Ա. Սմիթի: Ըստ` Au Pied, 2007, p. 20)

ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Գեղարոտ, տաճարի ընդհանուր տեսքը, Ք.ա. XV-XIV դդ.
(պեղ.` Ռ. Բադալյանի և Ա. Սմիթի, լուս.՝ Ա. Սմիթի: Ըստ` Au Pied, 2007, p. 20)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *