Հայեր, որոնք իրենց ձեռագիրն են թողել Թուրքիայի մշակույթի և արվեստի վրա

Թուրքիայի մշակույթի և արվեստի մեջ մեծ հետք թողած այնքան շատ հայ կա, որ… Անշուշտ, գիտեք Հակոբ Դիլաչարին, ով մեծ հետք է թողել թուրքերեն լեզվի համար կատարված աշխատանքներում, ինչպես նաև բառարանագիտության աշխատանքներով հայտնի Բարսեղ Թուղլաջըին: Գիտեք նաև երբեմնի Յեդիթեփե հրատարակչության կազմերն ու ամսագրերը զարդարող գրողների դիմանակարների տակ դրված Արադի ձեռագիրը… Միգուցե ձեր չիմացած այս երեք անվան համատեղ առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք սերում են հայերից, որոնք Թուրքիայի արվեստի և մշակույթի մեջ ունեն իրենց ձեռագիրը:

Հակոբ Մարթայանը, ում ավելի շատ ճանաչում ենք «Հակոբ Դիլաչար» անվամբ, ծնվել է 1895 թ. Ստամբուլում: Նախնական և միջնակարգ կրթությունը ստացել է Գեդիկփաշայում` միսիոներների բացած ամերիկյան դպրոցում: Սովորել է անգլերեն, հունարեն և իսպաներեն: 1915 թ. ավարտել է Ռոբեր քոլեջը: Աշխատել է հունարենի, ռուսերենի, բուլղարերենի բնագավառում: Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին: Կովկասյան ճակատում ցուցաբերած հաջողության համար պարգևատրվել է մեդալով: 1919 թ. սկսել է Ռոբեր քոլեջում անգլերեն դասավանդել: Սոֆիայի Սվաբոդան համալսարանում դասավանդել է Հին արևելյան լեզուներ և օսմաներեն: Գրել է Եվրոպայում և Ստամբուլում լույս տեսնող հայերն թերթերում: Հրատարակել է «Գրի գյուտը» /1928 թ./ և «Անգլիայի այգին» /1929 թ./ գրքերը: 1932 թ. Աթաթուրքի կողմից հրավիրվել է թուրքերեն լեզվի առաջին համագումարին, ուր հանդես է եկել «Թյուրքական, շումերական և հնդկական լեզուների միջև հարաբերությունները» խորագիրը կրող զեկույցով, իսկ երկրորդին` «Թուրքական հնէաստուգաբանություն» զեկույցով: 1934 թ. նշանակվել է Թուրքական լեզվագիտական ընկերության գլխավոր մասնագետ: 1935 թ. Աթաթուրքի ցանկությամբ ստացել է Դիլաչար ազգանունը: 1936-1951 թթ. Անկարայի համալսարանի Լեզվի և պատմաշխարհագրության ֆակուլտետում դասավանդել է ընդհանուր լեզվաբանություն և լեզվաբանության պատմություն: 1942-1960 թթ. եղել է Թուրքական հանրագիտարանի գլխավոր խորհրդականն ու խմբագիրը: Հին թյուրքական լեզուների և բարբառների վերաբերյալ ուսումնասիությունները շարունակել է մինչև մահ:   

Ջանացել է կանոնակարգել լեզուն և ստեղծել ժամանակակից գիտության և մշակույթի լեզու: Հիմնական աշխատություններն են` «Ազերերի թուրքերեն / Ադրբեջանական թուրքերեն» /1950 թ./, «Արևմտյան թուրքերեն» /1953 թ./, «Թուրքերենը որպես պետական լեզու» /1962 թ./, «Վիլհելմ Թոմսոնն ու Օրհոնյան գրերի վերծանումը» /1963 թ./, «Ընդհանուր հայացք թուրքերեն լեզվին» /1964 թ./, «Թուրքիայում լեզվի կանոնակարգումը» /1965 թ./, «Քութադգու Բիլիգի ուսումնասիրություն» /1972 թ./, «Մայրենի լեզվի սկզբունքներն ու Թուրքիայի սահմաններից դուրս հիմնական կիրառումները» /1978 թ./:

Հակոբ Արադը, ով Սաիդ Ֆաիքի, Օրհան Քեմալի և Ադնան Օզյալչըների սև ու սպիտակ դիմանկարների տակ ստուրագրում էր որպես Արադ, «Ջումհուրիյեթ» թերթում աշխատելու տարիների աշխատանքային ընկերս էր: Նրա բերանում, որպես ստորին շրթունքի մի մաս, երբեք չվառած ծխախոտ կար, որը թրջվելուն պես թարմացնում էր՝ ծխողներից նորը վերցնելով: Սրտային հիվանդ էր… Ինձ նվիրած «Վարդ վաճառող աղջիկը» նկարը այժմ կախված է Հարավսլավիայում՝ Իլհամ Էմինի պատին: Հետո իմացա, որ ծնվել է իմ ծննդավայրում` Էսքիշեհիրում 1913 թ.: Գեդիկփաշայի Սուրբ Վերափոխումն Աստվածածնի /St. Assomption/ քոլեջն ավարտելուց հետո ընդունվել է Ստամբուլի գեղարվեստի ակադեմիա, որտեղ սովորել է Նազմի Զիայի, Իբրահիմ Չալլըի և Լեոփոլդ Լևիի արհեստանոցում, ավելի ուշ` Փարիզում՝ Ժ. Մեզինգերի արհեստանոցում: Արադը, ով 1940-ական թթ. «Յենիլեր» խմբի անդամ էր, միևնույն ժամանակ «Վաթան», «Աքըն», «Շեհիր» և «Հաքիքաթ-ի Թասվիր» թերթերում որպես թերթի նկարիչ աշխատելուց հետո  մայիսի 27-ին նույն պաշտոնը ստանձնում է «Ջումհուրիյեթ» թերթում, որտեղ աշխատում է երկար տարիներ: Մոտ 45 անհատական ցուցահանդես է բացել: Արադի նկարներում պայծառ գույներով արտացոլվում են կարիքավորների պատմվածքներից պատառիկներ: Կարծես այս լույսն արտացոլում է նկարներում պատկերված աղքատների կյանքի ուրախությունը: Հակոբ Արադը մահացել է 1990 թ. հոկտեմբերի 4-ին:

Օվկիանոս

Բառարան գրելու համար անհրաժեշտ է շատ մեծ գիտելիքների պաշար և հետազոտական աշխատանք: Բառարանը որակյալ, վստահելի արտադրանք կլինի միայն այն ժամանակ, երբ այն կազմի մասնագետը: Չգիտեմ, թե դուք երբևէ «Օվկիանոս» անվամբ հանրագիտարան-բառարանը, Տնտեսագիատական կամ էլ Իրավագիտական եզրերի բառարանը տեսե՞լ եք: Այս բառարանները կազմել է Բարսեղ Թուղլաջըն:

Բարսեղը, ում հետ ծանոթ լինելու պատիվ եմ ունեցել, գրող է, լեզի և պատմության հետազոտող: Միայն նրա կազմած բառարանների թիվը հասնում է տասի: Բարսեղ Թուղլաջըն ծնվել է 1933 թ. ապրիլի մեկին Ստամբուլում: Նախնական կրթությունը ստացել է Ստամբուլում, միջնակարգ կրթությունը` Կիպրոսում, այնուհետև ԱՄՆ-ի Միչիգանի համալսարանում ստացել է բարձրագույն կրթություն: 1955 թ. վերադարձել է Թուրքիա: Անգլերեն է դասավանդել Ստամբուլի երեք լիցեյում, Անկարայի Գյուլհանեի Ռազմական բժշկական ակադեմիայում: Ստամբուլում, ինչպես նաև Եվրոպայի և Ամերիկայի խոշորագույն քաղաքներում` Վիեննայում, Մոսկվայում Փարիզում, Մոնրեալում, Տորոնտոյում, Դետրոյդում, Նյու Յորքում, Լոս Անջելեսում, Սան Ֆրանցիսկոյում լեզվի և պատմության թեմաներով գիտաժողովների է մասնակցել: Թուրք և օսմանյան պատմության, թուրքերենի վերաբերյալ բազմաթիվ գրքերի հետ միասին հրապարակել է հոդվածներ և հանրագիտարաններ: Թուղլաջըի աշխատություններից են` «Տնտեսագիտական և իրավաբանական եզրերի բառարանը», «Թուրքերեն-անգլերեն գիտական և տեխնիկական եզրերի բառարանը», «Հայ գրականության ընտրյալներ», «Թուրքերենի հոմանիշների և հականիշների բառարան», «Պատմության ընթացքում Ստամբուլի կղզիները», «Պոլսո հայկական եկեղեցիները»: Սեպտեմբերի 12-ի խռովություններից բաժին հասավ նաև Թուղլաջըին. մեկ այլ հայ մտավորական Նազար Բյույումի հետ միասին նրա անունտ տեղ գտավ մի շարք զրպարտիչ ծանուցագրերում: Բավական ցավ են պատճառել:

Եվ մյուսները

Թուրքիայի Հանրապետության առաջին կին քանդակագործ Մարի Էյուբօղլուի ստեղծագործության հետ ծանոթ եմ: Իսկ վերջին շրջանի պատմվածքների հարգարժան հեղինակներ Ժակլին Չելիքի, Կարին Քարաքաշլըի, կինոքննադատությանը կանացի տեսանկյուն հավելած Ալին Թաշչյանի, Մկրտիչ Մարկոսյանին, ով երգիծանքն արտացոլում է պատմության ցիտումներում, համաշխարհային լուսանկարիչ Արա Գյուլերին սիրում եմ որպես ընկեր:

Ուզում եմ նաև իմանանք, որ հայերն ամենաշատ վաստակն ունեն մեր նկարչության մեջ, կինոյում և թատրոնում: Հանրապետական շրջանի անմիջապես հիշվող Ստամբուլի նկարիչներից են Մաիդե Արելը, Ժակ Իհմալյանը, Քրիստին Սալերին, Սյուզան Ադիլը, Արթին Դեմիրջին, Ասլին Գյուրյունյոօղլուն, Զեփյուռ Հանըմյանը, Պերճ Թորոսերը:  Ծաղրանկարիչներից են Սինան Բըչաքչըն, Հովհաննես Շաշքալը /Օհան/, ով իմ մանկական գիրքը  նկարազարդողն է:

Մեր թատրոնի անմոռանալի կերպարներ կերտած դերասաններից Տոտո Քարաջան ու Անի Իպեքքայան ևս հայ արվեստագետներ են: Ըստ էության մեր թատրոնի հիմքում անհնար է չնկատել հայերի վաստակը…

Օպերայի զարգացման սկզբնական փուլում կարևոր դերերով հանդես եկած Ալիս Մանուկյանի, Ալիս Քիթափչյանի, Հակոբ Թոփուզի, Ժիրայր Չարքչիի, Նուրհան Ռուսանի, Նուբար Բայվերդյանի, Պետրոս Քույումջույանի հետ միասին երգչախմբի ներկայացուցիչների մեծ մասը եղել են հայկական եկեղեցական երգչախմբի աննման անդամները: Անկարայի օպերան գլխավորող Վեդաթ /Վահե/ Գյուրթենը բազմաթիվներից մեկն է, ով մեզ ծանոթացրել է բազմաթիվ հայտնի օպերաների հետ… Երաժշտության, հատկապես նվագախմբի մեջ իրենց վաստակը ներդրած հայերը ևս բազում են:

Անկասկած, հիմնական կարևոր հետքը հայերը թողել են թուրք դասական երաժտության մեջ: Հայկական կրոնական երաժշտության և թուրքական երաժշտության ազգակցական կապը, օսմանյան շրջանի կոմպոզիտորների, գուսանների թեման էլ թող մասնագետները քննեն: Մենք նշենք ավելի մոտ ժամանակաշրջանի անունները` Թուրքական ճարտասանական երաժշտության գուսան Յեղյազար Կարապետյան /Աղյազար/, Արթաքի Ջանդան /Դերձակյան/, Բիմեն Շեն, թառի վարպետ Նուբար Թեքյայ, ուդ նվագող Բողոս Քիրեչջյան և Հրանտ Քենքյուլյան Էմրե:

Արևմտյան դասական երաժշտության մեջ որպես դիրիժոր կարող ենք հիշել պրոֆեսոր Ժիրայր Արսլանյանցին, պրոֆեսոր Էդգար Մանասին և դոկտոր Տիգրան Մամիկոնյանին: Թեթև երաժշտության մեջ ծանրակշիռ են հատկապես երգահանների անունները` Ջենք Թաշքըն /Մաժակ Թոսիկյան/, Օննո Թունջ /Թունջբոյաջյան/, Նեշեթ /Նիսան/ Ջան, Օրհան Սևքի /Գրիգոր Օհանյան/, Նոնա Բելլա /Զարուհի Բուրսալյան/, Ասու Մարակման /Սիլվա Օհանյան/, Հայկո /Թաթարյան/, Էդիզ Օնայ /Ավետիս Քոջաօղլու/:

Իսկ Թուրքական սազեր պատրաստող վարպետների անունների շարքում հայ վարպետների անունը միգուցե կարող է ավելորդ թվալ, սակայն այսօր «Բարոն» ջութակներն այնքան հարգի և արժեքավոր են, որքան և «Ստրադիվարիուս» ջութակները: Զիլջյան անունը ողջ աշխարհը գիտի:

Քիչ չեն նաև թուրքական կինոմատոգրաֆիայում իրենց ներդրումն ունեցածները` Նուբար Թերզիյան, Գրիգոր Գեզվեջիյան /Քենան Փարս/, Քամեր Սադիկյան, Նիշան Հանչեր, Արամ Գյուլյուզ, դոկտոր Արշավիր Ալյանաք, Մայք Ռաֆայելյան, Արթուն Երես:

Թուրքիայի մշակույթի և արվեստի մեջ մեծ հետք թողած այնքան շատ հայ կա, որ… Ամենալավն այն է, որ չսպառելով ձեր համբերությունը, խոսքս ավարտեմ` հրատարակությանը, տպագրությանը և հանրապետության նախկին շրջանին հարգանքի ողջույնով բավարարվելով…

24/01/2007

Սեննուր Սեզեր

http://www.evrensel.net/haber.php?haber_id=3618

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *