Հայ խալիֆներ են եղել

Yervant Baret Manok

Դեկտեմբերի 10-ին Նոր Զարթոնքի և Կենտրոնական վարժարանի շրջանավարտների միության անդամների նախաձեռնությամբ կազմակերպվեց մի քննարկում: Հետազոտող Երվանդ Պարետ Մանուկն իր զեկույցում անդրադարձավ Թուրքիայի սահմաններից դուրս գտնվող իսլամացված հայերի թեմային: Մանուկի հետ խոսեցինք Թուրքիայից դուրս ապրող իսլամացված հայերի, Սիրայի հայկական մահմեդական աշիրեթի մասին:

-Հայերն առաջին անգամ իսլամի հետ ինչպե՞ս են հարաբերվել:

-Հայերի իսլամացումը 7-րդ դարից է սկսվում: Երբ Մուհամմեդը քաղաքական ուժ հետ մեկտեղ նաև ռազմական ուժ ձեռք բերեց, Երուսաղեմի հայերը ցանկացան այս քաղաքական ուժի հետ դրական հարաբերություններ հաստատել, և ներկայացուցիչ ուղարկեցին Մուհամմեդին: Պատրիարքը ևս հարաբերություններ հաստատեց և ֆերման (հրովարտակ-Ակունքի խմբ.) ստացավ: Հաստատված այս դրական հարաբերությունները նպատակ էին հետապնդում մուսուլմանների հովանու ներքո ապահովել հայերի անձեռնմխելիությունը: Այսինքն՝ այդ ժամանակներում հաճախ քաղաքական ուժից զրկված խմբերը կարող էին պաշտպանություն ստանալ՝ փոխարենը հարկ վճարելով: Իսլամացումը սկսվում է 7-րդ դարում դեպի Անատոլիա արաբական արշավանքներով: Այս արշավանքներից հետո եկած բանակները նպատակ ունեին գաղութացնել բռնազավթած վայրերը: Նման պայմաններում օգտվում էին նաև շրջանի ժողովուրդների աշխատանքից: Տղամարդկանց զինվորագրում էին կամ ստիպում աշխատել, իսկ կանանց հարճ վերցնում: Այս ընթացքում կարևոր պաշտոններ ստանձնած մարդիկ էլ են եղել: Հատկապես Աբբասյանների օրոք իսլամացված հայերը կարևոր պաշտոններ են ստանձնել:

-Ինչպիսի՞ պաշտոններ են:

-Աբբասյանների օրոք ստրուկի կարգավիճակով հայերն իսլամացվելուց հետո կարևոր պաշտոնների են հասել: Աբբասյաննների օրոք եղել են խալիֆներ, որոնց մայրերը հայ են եղել: Սա անհավանական իրավիճակ չէ, որովհետև Հայաստանից արաբական երկրներ հարճեր տարված կանայք են եղել, որոնք իրենց գեղեցկությամբ և տաղանդով կարողացել են առաջնային պլանում հայտնվել: Այս հարճերից ծնված երեխաները խալիֆ են դարձել: Այդ խալիֆը բազմաթիվ կանանցից երեխաներ է ունեցել, սակայն հայ հարճի երեխան է խալիֆ դարձել: Նման իրավիճակում երեխան 50 տոկոսով հայ է համարվում: Քանի որ մայրը ուժեղ դիրք ուներ, իր տղային ամուսնացնում էր իր հովանու տակ գտնվող մեկ այլ հայ հարճի հետ, և 50 տոկոս հարաբերակցությունը դարձնում էր 75 տոկոս: Որքան էլ որ խոսենք գեների մասին, այս մարդկանց մոտ կարևորը ոչ թե էթնիկական, այլ կրոնական, այսինքն՝ իսլամական մշակույթն է կարևոր դեր կատարում: Այսինքն՝ այս մարդիկ հայկական մշակույթով չեն ապրում: Չնայած հայկական արմատներով մուսուլման են, սակայն իսլամական ինքնությամբ են ապրում:

Ֆաթիմյանների օրոք ևս հայ խալիֆներ են եղել: Միայն Աբբասյանների հետ դավանաբանական տարբերություն ունեն: Ֆաթիմյանների օրոք սադրազամի, վեզիրի և բանակի հրամանատարի պաշտոնների նման կարևոր աստիճանների հասած հայերը եղել են նաև քրիստոնյաների դեմ պատերազմած իսլամական բանակի հրամանատարներ: Օրինակ՝ արաբական անունին հետևում է «ալ-արմանի» մականունը: Մուսուլման հայ լինելու մեջ այն ժամանակ ամոթ բան չկար: Եթե մեկն իսլամ էր ընտրում, ըստ էության, այլակրոն էր դառնում:

-Հայտնի է՝ Իրանում ևս բավական հայեր են եղել: Կարո՞ղ եք խոսել Իրանի իրավիճակի մասին:

-Իրանում 300 – 500 հազար հոգի Շահ Աբբասի օրոք բռնի տեղահանվել են, բազմաթիվ մարդիկ` ճանապարհին մահացել: Այն ժամանակ երկու ուժ կար ի դեմս Օսմանյան կայսրության և Իրանի: Ջուղայի շրջանը, որտեղ ապրում էին հայերը, վերածվել էր այս երկու հզոր կայսրությունների միջև ընթացող պատերազմների թատերաբեմի: Շահ Աբբասը 1604-1605 թթ. Իրանում կարևոր դերակատարություն ուներ, սակայն Օսմանյան կայսրության հետ պատերազմում պարտություն է կրում: Շահ Աբբասն ընտրում է հայաբնակ հողերը դատարկելու ռազմավարությունը, որպեսզի օսմանյան բանակին թողի ամայի հողեր: Հերկված դաշտերն այրում, իսկ շրջանի ժողովրդին հավաքում և տանում է իր երկիր՝ օգտագործելով այդ շրջանի հայերի արվեստի և առևտրի ձիրքերը: Իրան հասնելուց հետ Շահ Աբբասի թույլատվությամբ հայերը մի նոր քաղաք են կառուցում` Նոր Ջուղա անվամբ: Ջուղայի հայերի մի մասն իսլամ է ընդունում: Ստեղծվում է մշակութային երկու շրջան՝ Հին Ջուղան և Նոր Ջողան:

-Կենտրոնական Ասիայում հնարավո՞ր է հանդիպել իսլամացած հայերի:

-Մի քանի շրջաններում որոշ ժամանակ իսլամացած հայեր են եղել, սակայն ժամանակի ընթացքում նրանց հետքերը ջնջվել են: Օրինակ՝ Աֆղանստանի իսլամացած հայերը երբ սկսել են աֆղանների մեջ ապրել, կորցրել են իրենց հայկական ինքնությունը: Սակայն կան այնպիսիք, ովքեր ցայսօր կարողացել են պահպանել իրենց հայկական ինքնությունը: Օրինակ՝ Խոփայի համշենցիները (համշենահայերը-Ակունքի խմբ.): Նրանց ազգակից համարվող Ռիզեի համշենցիները նախկինում իսլամացվելուց հետո կորցրել են իրենց լեզուն: Խոփայի համշենցիները շարունակում են խոսել համշեներենով, որը համարվում է հայերենի բարբառ: Համշենցիների իսլամացումը տևում է 4-5 դար: Համշենցիները Համշեն կամ Չամլըհեմշին են տեղափոխվել Հայաստանի Այրարատի նահանգից և գոյատևել որպես իշխանություն: Երբ այս շրջանն անցնում է օսմանյան գերիշխանության տակ, քրիստոնյաներին իսլամացնելու նպատակ հետապնդող լազական և իսլամական մշակույթները կարողանում են միմյանց հավատարիմ մնալ: Իսկ ոսկեդրամի մյուս երեսին էլ իսլամացմանն ընդդիմացող և մահը աչքի առաջ ունեցողներն են լինում: Համշենցիների մեջ ևս որոշ ժամանակ մեծ պատերազմներ են լինում: Մուսուլման և քրիստոնյա համշենցիները, ճնշումներին չդիմանալով, ապաստանում են Ռուսաստանում: Բաթումի և Խոպայի համշենցիներն իրար ազգական են: Չնայած որ մուսուլման են, փախել են օսմանյան ճնշումներից: Մինչ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն այնտեղ են մնացել, սակայն պատերազմի ժամանակ Հիտլերի հետ համագործակցելու հիմնավորմամբ այնտեղի իսլամ համայնքներին գաղթեցրել են Միջին Ասիա: Բոլորին միանգամից նույն վայրը չեն ուղարկել: Ասիմիլիացիայի ենթարկելու համար ցրել են այնպիսի տարբեր շրջաններով մեկ, ինչպիսին է, օրինակ, Ուզբեկստանը: Վերաբնակեցվածները կրոնական տեսանկյունից խնդիրներ չեն ունեցել, սակայն տնտեսական առումով գոհ չեն մնացել: Այդ իսկ պատճառով էթնիկ կապերի նկատառմամբ ցանկացել են գնալ Հայաստան, բայց այդ ժամանակվա Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարությունը, որպեսզի ազգայնական չերևա մյուս միությունների աչքում, համաձայնություն չի տվել: Եթե մշակութային տեսանկյունից նայենք, ապա Հայաստանում երկար տարիներ հրատարակվում է «Ձայն համշենական» ամսաթերթը: Հայերեն և ռուսերեն լույս տեսնող այս ամսաթերթի նպատակն է տեղեկություններ հաղորդել քրիստոնյա և մուսուլման, Թուրքիայի և Միջին Ասիայի բոլոր համշենցիների մասին: Ռուսաստանի տարբեր շրջաններով մեկ ցրված մտավորական համշենցիները իրար հետ կապի մեջ են այս ամսաթերթի շնորհիվ:

-Ասում են` Ադրբեջանում ևս հայեր են բնակվում: Այս հարցի վերաբերյալ ի՞նչ կարող եք ասել:

-Ադրբեջանը շատ է նման Թուրքիային: Մի շրջան է, որտեղ գաղթեր և հայերի իսլամացման գործընթացներ են եղել: Ադրբեջանի մի մասը գտնվում է պատմական Հայաստանի տարածքում: Սակայն այս հարցը հայերի և ադրբեջանցիների միչև վիճաբանության առարկա է: Հայերը ժամանակի ընթացքում Օսմանյան կայսրության և Իրանի ճնշման տակ իսլամացվում են: Իսկ մեր օրերում հայ լինելը վտանգավոր է: Այդ իսկ պատճառով մերօրյա Ադրբեջանում ասել թե հայ է, նշանակում է` անձը վտանգել: Մարդիկ իրենց կրոնից մեկ այլ կրոնի անցնելիս մեծ տրավմա են ապրում, այդ կրոնի հետ կապված սովորույթները, կենսակերպը և բարեկամական կապերը փոխվում են: Եթե մի քանի սերունդ հետո անգամ ազատվեն այդ տրավմայից, գիտակցում են իրենց հայկական արմատների մասին, սակայն չեն ընդգծում իրենց ինքնությունը և ներկայանում որպես Ադրբեջանի թուրք: Ամենաուշագրավը Ղարաբաղի (Արցախի- Ակունքի խմբ.) ադրբեջանցիներն են, որովհետև նրանք իսլամացված հայերի թոռներն են: Պատերազմի ժամանակ սահմանի տարբեր կողմերում կռվողները միգուցե և նույն մարդու թոռներն էին: Ոմանք իրենց քրիստոնյա հայ են ներկայացնում, ոմանք էլ՝ մուսուլման թուրք:

«Ազերի» բառը հայերի և ադրբեջանցիների կողմից գործածվող բառ չէ: «Ազերին» շրջանի անուն է և նշանակում է` «Կրակի երկիր»: Այդ անունն օգտագործում էին այս շրջանում բնակվողները: Վերջերս են սկսել այսօրվա իմաստով կիրառել:

Ադրբեջանցի ակտիվիստ Էքրեմ Էյլիսլին ասաց, որ Ադրբեջանում իսլամացված հայեր կան: Սա իր երկրում քննադատության պատճառ հանդիսացավ: Էյլիսլին ասաց, որ իմաստ չկա շարունակելու երկու երկրների միջև պատերազմը. գոյություն ունեցող քաղաքական խնդիրները երկու ժողովուրդները միասին պետք է կարգավորեն, անհրաժեշտ է ընդունել պատմական իրականությունը: Էյլիսլին անդրադարձավ Հայոց ցեղասպանության՝ Ադրբեջանի վրա ունեցած ազդեցությանը:

-Ասում են՝ Սելահեդդին Էյուբին էլ հայկական արմատներ ունի, ճի՞շտ է:

-Չի կարելի 100 տոկոս վստահությամբ որևէ բան ասել հայ լինելու կամ չլինելու վերաբերյալ: Պատմական տեղեկությունները շատ հստակ չեն: Որոշ պատմաբաններ ասում են, որ Էյուբիի տոհմը քրդական ծագում ունի: Քանի որ այդ ժամանակահատվածում ավելի շատ հայեր էին ապրում, որոշ հայ պատմաբաններ ասում են՝ էյուբիները «քրդական միջավայրում իսլամացված և քրդացված» հայեր են: Մյուս կողմից էլ Սելահեդդին Էյուբիի հայ լինել-չլինելու հանգամանքը որև կերպ չի ազդում պատմության ընթացքի վրա: Նա քրդական ինքնությամբ, այնուհետև իսլամական ինքնությամբ հերոս է, ով տարածել է իսլամը:

Սիրիայում պետության թույլտվությամբ հայկական մահմեդական աշիրեթ է ստեղծվել

-Կարո՞ղ եք խոսել Սիրիայի հայկական մահմեդական աշիրեթի մասին:

Առաջին անգամ հայկական մահմեդական աշիրեթի մասին իմացանք Գ. Աբելյանի հոդվածից: Ոչ ոք այս թեմայով չի հետաքրքրվել: Թեև Սիրիայում քրիստոնյա և իսլամացած հայերի միջև անձնական կապեր կան, սակայն հասարակական որևէ կապ չկա: Թեև աշիրեթին պատկանող նկարներ են ներկայացրել, սակայն ոչ ոք չի հավատում: 10 տարի առաջ ապրիլի 24-ին հայկական մահմեդական աշիրեթին պատկանող մի կին ցանկանում է կարդալ Աբելյանի այդ հոդվածը, սակայն Հայոց ցեղասպանության զոհերի ոգեկոչման հարցերով զբաղվող հանձնաժողովը մերժում է նրա այս ցանկությունը: Բացի այդ՝ այս աշիրեթը կազմակերպության նման` տարբեր տեղերից մարդկանց միություն է: Արևելյան հասարակություններում «աշիրեթի» հովանավորությունը շատ կարևոր է: Հայերը որևէ աշիրեթի կապված չեն: Նրանք, ովքեր քրդական կամ թուրքական աշիրեթի իշխանության տակ են, կարող են դառնալ աշիրեթի անդամ: Շարժվելով այն մտայնոթյամբ, որ միևնույն է` աշիրեթի համար եմ աշխատում և նրա իշխանության տակ եմ, դառնում են նրա անդամ: Համաձայն Աբելյանի հոդվածի՝ Սիրիայի հայկական մահմեդական աշիրեթը 25 հազար անդամ ունի: Բացի այդ` սիրիայում կան մեծաթիվ իսլամացված հայեր, որոնք աշիրեթի անդամ չեն: Կան նաև արաբացած և քրդացած հայեր: Նրանց բոլորի ընդհանուր հատկանիշն այն է, որ ունեն հայկական ծագում, և պատկանում են սուննի իսլամի ճյուղին: Հայկական մահմեդական աշիրեթը ստեղծվել է 1998 թ., պետության թույլտվությամբ: Պատերազմից հետո աշիրեթի վերաբերյալ միայն մեկ հոդվածի եմ հանդիպել, որում նշված է, որ այս աշիրեթը կողմնակից է Ասադին:

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/13749/ermeni-halifeler-var

Հարցազրույցը՝ Վարդան էսթուկյան

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published.