Դիարբեքիրի նահանգ (համառոտ)

Դիարբեքիրի նահանգ, Ամեդ, Ամեդա, Ամեդի, Ամեդու, Ամիդ, Ամիդա, Ամիդացվոց նահանգ («քաղաք»), Ամիդի, Ամիդիա, Ամիդու, Ամիթ, Դիարպեքիր, Տիարբնքիր, Տիարպեքիր, Տիգրանակերտ — Նահանգ, գավառ, գավառակ (կազա), կուսակալություն (փաշայություն) Արմ Հայաստանում: Փռված էր Արևմտյան Տիգրիսի վերին հոսանքի ավազանում և շրջակա տարածքներում: Կազմված էր պատմական մեծ Հայքի Չորրորդ Հայքից և Աղձնիքի արևմտյան գավառներից: 17—18-րդ դարերում այն հետագա շրջանի համանուն նահանգի տարածքից բացի իր մեջ էր ընդգրկում նաև Խարբերդի նահանգը և Բիթլիսի նահանգի որոշ մասը: 17-րդ դարում մասնատված էր 20 գավառի՝ Ամիդ, Խարբերդ, Արզնի, Չմշկածագ, Սղերդ, Նփրկերտ և այլն: Հիմնականում համապատասխանում է հնագույն Բիտ-Զամանի երկրին: Դիարբեքիրի տարածքում սովորական վարչատարածքային միավորներից բացի գոյություն ունեին նաև քրդական հյուքյումեթություններ: Հետագայում` քրդական ինքնավարությունները վերացնելուց հետո (19-րդ դարի երկրորդ կես), Դիարբեքիրի նահանգի տարածքից կազմվեցին նաև Հեքյարի, Խարբերդի ու Բիթլիսի նահները: Կենտրոնը Դիարբեքիր քաղաքն էր: 20-րդ դարի սկզբներին Դիարբեքիրի նահանգն ուներ 37500 քառ. կմ տարածք:

Բնակչությունը նոր ժամանակներում բազմազգ էր: 1882 թ. տվյալներով նահանգի հայ բնակչությունը հասնում էր 150 հազար մարդու: 1914 թ. վերջերին նրա ամբողջ բնակչության թիվը հասնում էր 296000 մարդու, որից հայ՝ 105 հազար (1895 թ. ջարդերի ժամանակ սպանվեցին հազարավոր հայեր և շատերն էլ արտագաղթեցին), քուրդ 55000, հույն ու ասորի՝ 60000, այլք՝ 31000: 1915 թ. Մեծ եղեռնի ժամանակ թուրքական կառավարությունը Դիարբեքիրի նահանգից տեղահանեց և բնաջնջեց շուրջ 100 հազար հայ: 1975-ին Դիարբեքիրի նահանգում ապրում էր մոտ 4000 թրքախոս հայ բնակիչ: Մինչև ընդհուպ 19-րդ դարը Դիարբեքիրի նահանգի բնակչությունը զանգվածորեն զբաղվում էր քոչվորական և կիսաքոչվորական անասնապահությամբ, իսկ դրանից հետո սկսեցին կարևոր դեր խաղալ նաև գյուղատնտեսության մյուս ճյուղերը՝ դաշտավարություն, այգեգործություն, տեխնիկական կուլտուրաների մշակություն և այլն: Մշակում էին ցորեն, բամբակ, ծխախոտ, խաղող, մրգատու ծառեր: Հայտնի էր հատկապես սեխով: Նահանգն ունի աղահանքեր, նավթի պաշարներ, գունավոր մետաղների հայտնի հանքավայրեր: 19-րդ դարի երկրորդ կեսից աստիճանաբար արմատավորվում է արդյունաբերությունը. գլխավորապես տեքստիլը, որի ձեռնարկությունները տնայնագործականից քիչ են տարբերվում: Նահանգում բավական զարգացած են գորգագործությունը, կավագործությունը, պղնձագործությունը: Առևտուր է կատարում հիմնականում գյուղատնտեսական արտադրանքներով` բամբակ, ծխախոտ, ցորեն, սեխ, մրգեր, անասուններ և այլն:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *