Օսկան Ալպերը «Դրօշակ»-ի խմբագրատանը

Բեմադրիչ և սցենարիստ համշենահայ Օսկան Ալպերը ծնվել է Արտվինում (Խոփա), ավարտել Տրապիզոնի լիցեյը: 1992 թ. սովորել է Ստամբուլի համալսարանի բնագիտության ֆակուլտետի ֆիզիկայի բաժնում, իսկ 1996 թ.` ընդունվել Ստամբուլի համալսարանի գիտության պատմություն բաժինը, որն ավարտել է 2003 թ.: 1996 թ. սկսած ասիստենտություն է արել այնպիսի տեղերում, ինչպիսիք են Միջագետքի մշակութային կենտրոնը, Նազըմ Հիքմեթի անվան մշակույթի տունը: 2000 թ. ասիստենտություն է արել տարբեր գեղարվեստական ֆիլմերում, այդ թվում` Յեշիմ Ուստաօղլուի նկարահանած ֆիլմերում: Բեմադրիչի առաջին ինքնուրույն ստեղծագործությունը «Մոմի»-ն է, որը Համշենի բարբառով նկարահանված կարճամետրաժ ֆիլմ է, իսկ «Մելանխոլիան և ռապսոդիան Տոկիո քաղաքում» վավերագրական ֆիլմը նկարահանվել է Ճապոնիայում: Ռեժիսորի նկարահանած մեկ այլ փաստագրական ֆիլմ է «Մի գիտնականի հետ ճանապարհորդություն` ժամանակի մեջ»-ը: «Աշուն»-ը այս բեմադրիչի առաջին լիամետրաժ ֆիլմն է, որ մրցանակների է արժանացել բազմաթիվ փառատոներում:

Հայկազուն Ալվրցյան Ինչո՞ւ դարձաք ռեժիսոր: Ի՞նչ հարց ունեիք լուծելու:

Օսկան Ալպեր – Սկզբում մասնագիտացել եմ ոչ թե կինեմատոգրաֆիայի, այլ` ֆիզիկայի մեջ: Միաժամանակ շատ հետաքրքրված էի գրականությամբ, համաշխարհային գրականությամբ, որոշ չափով էլ` գրաքննադատությամբ: Հետո նկատեցի, որ շատ չեմ տիրապետում գրելու արվեստին, քանի որ իմ մայրենի լեզուն եղել է համշենահայերենը. թուրքերենին ավելի ուշ եմ տիրապետել: Մտածեցի, որ այն, ինչ ուզում եմ ներկայացնել, ավելի լավ է ստացվում տեսողական ձևով: Թուրքիայում կա Յըլմազ Գյունեյ անունով կինոռեժիսոր, որի ֆիլմերը ցուցադրվում էին պետական հեռուստատեսությամբ: Ցուցադրվում էին նաև հին եվրոպական և ռուսական ֆիլմեր: Դրանց շնորհիվ որոշ չափով ծանոթ էի համաշխարհային կինոյին: Նկատեցի, որ ինձ ավելի շատ դուր են գալիս ոչ թե ամերիկյան, այլ եվրոպական ու ռուսական ֆիլմերը: Կամաց-կամաց սկսեցի զբաղվել կինեմատոգրաֆիայով` միաժամանակ սովորելով պատմության բաժնում: Բայց և այնպես, պատմություն սովորելուս տարիներին ավելի շատ հետաքրքրվում էի կինոյով: Հաճախեցի կինեմատոգրաֆիայի դասընթացների: Հետո` 90-ականների վերջին, նկարահանեցի կարճամետրաժ մի ֆիլմ` «Մոմի»-ն, որը ցանկացա ներկայացնել Համշենի բարբառով, որովհետև այդ ֆիլմն առնչվում էր իմ մանկությանը, և քանի որ մանկության տարիներիս մենք խոսում էինք համշենահայերենով, ուզեցի այդ պատմությունը ներկայացնել իմ ծնողների խոսած լեզվով: «Մոմի» ֆիլմի նկարահանումից հետո սկսեցի ասիստենտություն անել պրոֆեսիոնալ ռեժիսորների մոտ: Այնուհետև սկսեցի կամաց-կամաց գրել «Աշուն» ֆիլմի սցենարը: Երկու տարի հետո նկարահանեցի նաև «Աշուն»-ը: Այսինքն` ցանկացա զբաղվել կինեմատոգրաֆիայով, որպեսզի ներկայացնեմ իմ ներաշխարհը:

Հայկազուն Ալվրցյան Ի՞նչ էիք ուզում գրել, որ չստացվեց:

Օսկան Ալպեր – Ըստ էության 90-ական թվականները Թուրքիայում նույնպես շատ աշխույժ տարիներ էին: Մի կողմից` աշխարհը փոխվում էր, մյուս կողմից էլ` Թուրքիան քաղաքական առումով շատ հետաքրքիր տեղ էր զբաղեցնում. այդ տարիներին ձախակողմյան լինելը իրականում մեծ հանցանք էր համարվում: Մեծ գրողներ, ռեժիսորներ, ձախ հոսանքներին հարող երիտասարդների մեծ մասը գտնվում էր բանտում: Որոշ չափով ես էլ էի այդ ընդդիմադիր երիտասարդների շարքում: Թերևս մի քիչ այդ պատճառով, որոշ չափով էլ` աշխարհը փոխելու ցանկությունից մղված, ինչպես նաև` թե´ ներաշխարհս ներկայացնելու և թե´ մեր երկիրը ավելի ժողովրդավար և ազատ դարձնելու նկատառումից ելնելով ընտրեցի ռեժիսորի մասնագիտությունը:

Հայկազուն Ալվրցյան Համշենցի լինելուդ հանգամանքը այդ ընտրությանդ հետ որևէ կապ ունե՞ր:

Օսկան Ալպեր – Այո᾽, ուներ: Քանի որ Թուրքիան ավելի ազգայնական երկիր է, պետական կառույցները հիմնված են թուրքականության գաղափարախոսության վրա: Այդ իսկ պատճառով ընդդիմադիրների շարքերում, բնականաբար, ավելի շատ ընդգրկվում են այլ էթնիկական խմբերի անդամներ: Ըստ իս` մենք` համշենահայերս, մեր տարբեր մշակույթի և ինքնության պատճառով ավելի ընդդիմադիր կեցվածք ենք ընդունել, այսինքն` ավելի ձախական ենք: Թուրքիայում այնպիսի էթնիկական խմբեր, ինչպիսիք են քրդերը, համշենահայերը, հույները, գտնվում են առավել ընդդիմադիր շարքերում: Եթե պետությունը նման կեցվածք է ընդունում, բնականաբար այդ խմբերն էլ առավել ընդդիմադիր շարքերն են անցնում:

Ռուբեն Հովսեփյան Պատմաբանների, գրողների, այսինքն`մտավորական խավի մեջ իրենց պատմությունը վերանայելու կամ մի քիչ ավելի ճիշտ մեկնաբանելու նկատելի շարժում կա: Կինոյում կա՞ նման բան, թե՞ չէ:

Օսկան Ալպեր – Եթե խոսքը Թուրքիայի պատմության մասին է, ապա պաշտոնական պատմագրությունը, հատկապես 80-ականների վերջերից և 90-ականների սկզբներից սկսած, ավելի շատ է հարցման ենթարկվում մտավորական խավի կողմից: Օրինակ` մի քուրդ ռեժիսոր, որը այժմ ապաստան է գտել Ֆրանսիայում, ավելի ճիշտ է ներկայացրել պատմությունը: Բացի այդ` վերջերս մարդիկ ավելի շատ են տեղեկացվում համացանցի միջոցով:

Ռուբեն ՀովսեփյանԱրդյոք նման թեմաներով գեղարվեստական ֆիլմեր նկարահանվո՞ւմ են:

Օսկան Ալպեր – Գեղարվեստական ֆիլմեր չեն նկարահանվել, սակայն սկսել են ստեղծել վավերագրական ֆիլմեր` Հայոց ցեղասպանության, քրդական խնդրի և այլ նման թեմաներով: Կա ձախակողմյան դիրքորոշում ունեցող մի սցենարիստ, որը գնացել է Երուսաղեմ և փաստագրական նյութեր հավաքել Հայոց ցեղասպանության թեմայով:

Ռուբեն Հովսեփյան Ձեր կարծիքով թուրքական կինոն բա՞րձր մակարդակ ունի:

Օսկան Ալպեր – Մինչև 80-ականների հեղաշրջումը հիմնականում նկարահանվել են հասարակական թեմաներով ֆիլմեր: Զինվորական հեղաշրջումից հետո ավելի զգուշավոր դարձան: 80-ականներին նկարահանվում էին առավելապես անհատական, ոչ հասարակական թեմաներով ֆիլմեր, բայց վերջերս երիտասարդ սերունդը սկսել է վերադառնալ հասարակական թեմաներին:

Ռուբեն ՀովսեփյանՕրհան Փամուքի ստեղծագործությունների հիման վրա ֆիլմեր նկարահանվո՞ւմ են:

Օսկան Ալպեր – Առայժմ Փամուքն ինքը չի ցանկանում, որ իր գրքերի հիման վրա ֆիլմեր ստեղծվեն: Փամուքն իր վեպերում ուղղակի կերպով չի շոշափում քաղաքական թեմաներ, սակայն քանի որ Փամուքը շատ ճանաչված գրող է, իր հարցազրույցներում երբեմն քաղաքականությանն առնչվող բավականին բացահայտ բաներ է ասում: Օրինակ` երբ ասաց, որ եղել է Հայոց ցեղասպանություն, բավականին մեծ աղմուկ հանեց:

Ռուբեն ՀովսեփյանՓամուքի գործերում նկատվում է չանտեսելու սկզբունքը: Օրինակ` Կարսում տեսնում է հայկական շենք, նշում է դրա հայկական լինելու հանգամանքը: Արդյո՞ք նման բան նկատվում է նաև կինոյում:

Օսկան Ալպեր – Կամաց-կամաց նման միտումներ նկատվում են: Օրինակ` ընկերներիցս մեկը ֆիլմ էր նկարահանել Քուրթուլուշի մասին: Այդ ֆիլմում կա նաև մի հայի կերպար: Հատկապես Հրանտ Դինքի թաղման արարողությունից հետո շատ բան փոխվեց: Այդ թաղումը մեծ ազդեցություն ունեցավ. բավականին փոփոխություններ նկատվեցին: Իրականում թաղման արարողության բոլոր մասնակիցները չէ, որ հայ էին: Ասենք` նրանց կեսը կամ մեկ երրորդը թող հայ լիներ, բայց մնացածը թուրք էր: Թուրքիայում արդեն շատերը չեն ցանկանում հավատալ այդ ստերին: Այդ թաղման արարողության ժամանակ կարծես ժայթքեց այն ամենը, ինչ կուտակվել էր տարիներ շարունակ:

Կարեն Խանլարյան Ձեր «Մոմի» ֆիլմը, չնայած հաջողված լինելուն, կարծես թե միջազգային բեմի վրա շատ չարծարծվեց, սակայն Ձեր մյուս երկու ֆիլմերը, որոնք նկարահանել էիք Յեշիմ Ուստաօղլուի հետ մեկտեղ, բավականին մեծ աղմուկ հանեցին: Ձեր կարծիքով ի՞նչն էր դրա պատճառը: Նաև ուզում եմ հարցնել, թե Յեշիմ Ուստաօղլուն համշենահա՞յ է, թե՞ իսլամացած հույն:

Օսկան Ալպեր – Յեշիմ Ուստաօղլուն տրապիզոնցի է: «Մոմի» ֆիլմն ավելի սիրողական է եղել: Այն իմ առաջին ստեղծագործությունն է, կարճամետրաժ է և որոշ չափով սիրողական բնույթ է կրում: Ուստաօղլուի հետ աշխատել եմ, նրա ասիստենտն եմ եղել: Հունական ցեղասպանության մասին Տրապիզոնում նկարահանված ֆիլմը բավականին մեծ աղմուկ է հանել, քանի որ այդ թեմաներն առաջին անգամ էին արծարծվում: Ինչ վերաբերում է  «Աշուն» ֆիլմին, այն դիտել է 250 հազար մարդ, և ավելի մեծ աղմուկ է հանել: Կարելի է ասել, որ թեև գրեթե իմ առաջին ֆիլմն էր, սակայն բավականին մեծ ճանաչում բերեց ինձ: «Աշուն» ֆիլմում օգտագործել եմ համշենահայերենը: Հանդիսատեսները սկսեցին հետաքրքրվել, թե որտեղի՞ց է այն ծագել, և սկսեցին ավելի շատ խոսել համշենահայերենի մասին: Թեև «Մոմի» ֆիլմը շատ կարճ ու սիրողական ֆիլմ էր, սակայն 2001 թ.` այս ֆիլմի նկարահանումից հետո, Անվտանգության դատարանը սկսեց ինձ անհանգստացնել: «Աշունը» ավելի երկար ֆիլմ է, բայց առանձնապես հետապնդումներ չեղան, քանի որ հասկացան` ինչքան շատ են ճնշումներ լինում, այնքան մեծ աղմուկ է հանում տվյալ ֆիլմը:

Կարեն Խանլարյան Յեշիմ Ուստաօղլուի «Նրանց կյանքը ուսերի վրա» վավերագրական ֆիլմում թեև համշենահայեր էին ներկայացված, սակայն կարծես նվիրված լիներ իսլամացած հույներին:

Օսկան Ալպեր – Այդ ֆիլմն իրականում մահմեդականացված հույների մասին է: Քանի որ ֆիլմի նկարահանումը Տրապիզոնում բավականին բարդ կլիներ, նկարահանվեց Համշենում. բոլոր տեսարանները համշենական են:

Հայկազուն Ալվրցյան Ի՞նչ պատմություն է ընկած «Աշուն» ֆիլմի հիմքում, և ի՞նչ նպատակով նկարահանեցիք այն:

Օսկան Ալպեր – «Աշուն» ֆիլմում տեղ է տրված նաև քաղաքական տեսակետներին, սակայն ես, ի վերջո, արվեստի գործիչ եմ: Ես շատ եմ կարևորում տան թեման, սակայն տունն ինձ համար չի սահմանափակվում զուտ շինություն լինելով: Տունը մարմնավորում է անցյալի պատմությունը, մշակույթը, լեզուն: «Աշուն» ֆիլմում ներկայացվում է մի համշենցու պատմությունը, որը տասը տարի տևած բանտային կյանքից հետո վերադառնում է Խոփա` իր տուն: Նա իր մոր հետ խոսում է համշեներենով, հանգամանք, որը պետք է կարևորել: Նա մեռնելուց առաջ անում է երկու կարևոր բան. մաթեմատիկա է սովորեցնում իր ընկերոջ երեխային և վերանորոգում է պարկապզուկ երաժշտական գործիքը: Ի դեպ` նրան թաղում են հենց այդ գործիքի նվագակցությամբ: «Աշուն» ֆիլմի հիմքում իրական պատմություն է ընկած: Խոսքը իմ համալսարանական ընկերներից մեկի` Ջեմիլ Աքսուի մասին է, որը կալանավորված է եղել, նրան սպանում են գազով թունավորելու միջոցով:

Ռուբեն ՀովսեփյանՖիլմում ինչո՞ւ էին նրան բանտարկել:

Օսկան Ալպեր – 90-ական թվականների ընդդիմադիրներից էր:

Հայկազուն ԱլվրցյանԳիտենք, որ ֆիլմի հերոսի նախատիպը` Ջեմիլ Աքսուն, ողջ է և ապրում է Խոփայում: Դուք ի՞նչ նկատառումով ֆիլմում սպանեցիք գլխավոր հերոսին:

Օսկան Ալպեր – Ջեմիլ Աքսուն հացադուլ էր հայտարարել` ի նշան բողոքի, քանի որ բանտի պայմանները խիստ ծանր էին: Դա միևնույն ժամանակ խորհրդանշական էր. թեև գլխավոր հերոսը մահանում է, սակայն կյանք է տալիս պարկապզուկ երաժշտական գործիքին:

Հայկազուն ԱլվրցյանՁեր թե´ «Մոմի» և թե´ «Աշուն» ֆիլմերում դրված է համշենցիների խնդիրը:

Օսկան Ալպեր – Գլոբալիզացիայի հետևանքով համշենական մշակույթն աստիճանաբար կորչում է: Այդ ֆիլմերը ես ստեղծում եմ, որպեսզի համշենական մշակույթը չանհետանա, քանի որ համշենական մշակույթը շատ հարազատ է նաև ինձ: Կինոն շատ մեծ հնարավորություններ է ընձեռում որևէ բան մեծ թվով մարդկանց հասցնելու առումով: Այդ իսկ պատճառով հետզհետե ավելի շատ եմ ֆիլմեր նկարահանում, որպեսզի համշենական մշակույթը չոչնչանա և հասնի ավելի մեծ թվով մարդկանց: Եթե համշենական մշակույթն անհետանա, իմ տունն էլ կվերածվի ավերակի:

Հայկազուն ԱլվրցյանԿա՞ն այլ համշենցիներ, որոնք նույն գործն են անում:

Օսկան Ալպեր – Հիմնականում` երաժշտական խմբերը, անգամ ռոք խմբեր, որոնք երգում են Համշենի բարբառով: Կան այնպիսիք, ովքեր կատարում են ուսումնասիրություններ, գրում գրքեր, բառարաններ, հավաքում ժողովրդական երգեր, համշենական հեքիաթներ` թեկուզև լատինատառ համշենահայերենով:

Ռուբեն ՀովսեփյանՀոգեկան, մշակութային կապ կա՞ , արդյոք, Թուրքիայի համշենահայության և ռուսաստանաբնակ համշենցիների միջև:

Օսկան Ալպեր – Այո´, նման կապ կա: Կան նաև մարդիկ, ովքեր ազգականներ ունեն, օրինակ, Ղազախստանում:

Ռուբեն ՀովսեփյանԻնչպես Դուք նշեցիք, Համշենը Ձեզ համար տան պես է: Արդյո՞ք կա նման հավաքական գիտակցություն:

Օսկան Ալպեր – Կա, և շատ ուժեղ: Հակառակ դեպքում այսօր անհետացած կլինեինք: Եթե երկու համշենցի հանդիպում են իրար, հասկանում և զգում են միմյանց: Օրինակ` երբ մտնում ես որևէ խանութ և իմանում, որ վաճառողը նույնպես համշենցի է, այնպես ես զգում, կարծես ոչ թե նոր ես ծանոթացել այդ մարդու հետ, այլ հանդիպել ես հին ծանոթներիցդ մեկին: Այսինքն` գոյություն ունեն շատ ամուր հոգեկան կապեր:

Հայկազուն Ալվրցյան Խոփայի համշենցիների և Աբխազիայի համշենցիների միջև նման կապ գոյություն ունի՞:

Օսկան Ալպեր – Թեև տեղյակ են միմյանց գոյության մասին, սակայն շփումները շատ չեն: Այնուամենայնիվ, այդ կողմեր գնացողները վերադառնալուց հետո պատմում են նրանց մասին:

Ռուբեն ՀովսեփյանՁեր ֆիլմերը մինչև այդ կողմեր հասնո՞ւմ են:

Օսկան Ալպեր – Հավանաբար հասել է «Մոմի»-ն: Ռուսաստանից և այլ վայրերից խնդրել են իմ ֆիլմերը: «Աշուն»-ը մրցանակ է շահել նաև Երևանում: Աբխազիայում մի փոքր խառն է: Քանի որ ֆիլմերս ցուցադրվել են Գերմանիայում և Հունաստանում, կցանկանայի, որ դրանք ցուցադրվեին նաև Աբխազիայում:

Ռուբեն Հովսեփյան«Երկիր մեդիա» հեռուստաալիքն արդեն սփռվում է նաև արբանյակային հեռարձակմամբ: Եթե հեղինակային իրավունքի հետ կապված խնդիրներ չկան, ապա կարող ենք Ձեր ֆիլմերը ցուցադրել նաև «Երկիր մեդիա» հեռուստաընկերության միջոցով:

Օսկան Ալպեր – Իմ ֆիլմերի հեղինակային իրավունքը պատկանում է մի գերմանական ընկերության: Ես այդ հարցը կքննարկեմ այդ ընկերության հետ: Թերևս եթե խոսքը վերաբերեր միայն Հայաստանում ցուցադրվելուն, ապա կարիք չէր լինի այդ հարցը քննարկել, բայց քանի որ տվյալ հեռուստաալիքը սփռվում է ողջ աշխարհով, ես կդիմեմ այդ ընկերությանը` հեղինակային իրավունքի հարցով: Կպարզեմ և կգրեմ Ձեզ:

Կարեն ԽանլարյանԻնչպիսի՞ն են ձեր հարաբերությունները բաշհամշենցիների հետ:

Օսկան Ալպեր – Երիտասարդները ավելի շատ են իրար ճանաչում, հանդիպում, որովհետև երիտասարդները դիտել են իմ ֆիլմերը: Նրանք գրում են իմ ֆիլմերի մասին, հրապարակում իմ հարցազրույցները: Երիտասարդ սերունդն ավելի շատ է հարաբերություններ ստեղծում մեզ հետ, իսկ նախորդ սերունդը չի ցանկանում շատ խոսել այդ մասին: Երիտասարդներն են ավելի ակտիվ:

Ռուբեն ՀովսեփյանԴուք ճանաչո՞ւմ եք հայկական կինոն:

Օսկան Ալպեր – Ցավոք հիմնականում տեղյակ ենք միայն Փարաջանովի ֆիլմերի մասին, քանի որ Թուրքիայում դիտել ենք միայն նրա ֆիլմերը: Բայց և այնպես, կամաց-կամաց սկսում ենք ճանաչել: Ես տպագրվում եմ կինեմատոգրաֆիային նվիրված մի ամսագրում, մտադիր եմ գրել նաև հայկական կինոյի մասին: Իհարկե, անհրաժեշտ է որոշ թարգմանություններ անել: Ես մի երիտասարդ ընկեր ունեմ, որն աշխատում է «Ակօս» շաբաթաթերթի խմբագրությունում, նա և´ լրագրող է, և´ կինոգործիչ: Մենք միասին որոշել ենք հայկական կինոյի պատմության մասին հոդված թարգմանել և հրապարակել:

Կարեն ԽանլարյանԹուրքիայում եղել են հայ ռեժիսորներ, օրինակ` Քենան Փարսը: Հիմա կա՞ն նման հայեր:

Օսկան Ալպեր – Քենան Փարսը ավելի շուտ դերասան է, որը խաղացել է հին թուրքական ֆիլմերում: Ինչպես հայտնի է, հիմնվել է Թուրքիա-Հայաստան կինոյի պլատֆորմը: Ես էլ եմ ընդգրկված այդ պլատֆորմում, ընդգրկված է նաև մի հայ աղջիկ: Կամաց-կամաց համագործակցում ենք իրար հետ: Կա մեկ այլ կինոգործիչ, որը սցենարներ է գրել. նրան էլ ենք աջակցում: Նոր ֆիլմումս, որ դեռ պետք է նկարահանեմ, առաջին անգամ հնչելու է հայերենը (ոչ միայն Համշենի բարբառը):

Հայկազուն ԱլվրցյանԿա՞ մի բան, որ մեր զրույցի ընթացքում չհարցրեցինք, բայց դու կցանկանայիր ասել:

Օսկան Ալպեր – Ըստ էության այն, ինչ չեմ ասում, ներկայացնում եմ իմ ֆիլմերի միջոցով: Ճիշտն էլ հենց դա է:

Ռուբեն Հովսեփյան – Երբ մանուկ Կոմիտասին բերում են Էջմիածին, որպեսզի ուսում ստանա ճեմարանում, նրան ընդունում է կաթողիկոսը: Այն ժամանակ Կոմիտասը հայերեն բառ իսկ չգիտեր: Սկսում է երգել թուրքերենով: Կաթողիկոսը ցնցվում է: Առաջին անգամ էր հայկական եկեղեցում թուրքերեն հնչում: Սրբապղծության նման մի բան էր հայկական եկեղեցում թուրքերեն երգելը: Կաթողիկոսը փաթաթվում է մանուկ Կոմիտասին և արտասվում ու ընդունում ճեմարան: Հիմա Ձեր` այստեղ թուրքերեն խոսելը շատ նմանություն ունի այդ դեպքին. «Դրօշակ» ամսագրի խմբագրությունում թուրքերեն է խոսվում:

Թարգմանեց Մելինե Անումյանը

ԴՐՕՇԱԿ, թիվ 07,  Հուլիս, 2010

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *