90. Արևելյան Հայաստանը ռուսաստանյան առաջին հեղափոխության տարիներին

 Հեղափոխական շարժումներն Արևելյան Հայաստանում և Անդրկովկասում 1905-1907թթ.   Հայ-թաթարական 1905-1906 թթ. ընդհարումները

Հեղափոխական շարժումներն Արևելյան Հայաստանում և Անդրկովկասում 1905-1907թթ.: Հայ-թաթարական 1905-1906 թթ. ընդհարումները

Հեղափոխության սկիզբը

Նիկոլ Դուման

Նիկոլ Դուման

1905թ. հունվարի 9-ին (22) Պետերբուրգում բանվորների խաղաղ ցույցի գնդակոծությամբ սկսվեց Ռուսաստանում բուրժուա-դեմոկրատական առաջին հեղափոխությունը։ Հեղափոխությունը նպատակ ուներ տապալել ցարիզմը և երկրում հաստատել ժողովրդավարական կարգեր։ Ռուսաստանի մայրաքաղաքում բանվորների նկատմամբ տեղի ունեցած արյունալի սպանդն ալեկոծեց ամբողջ երկիրը։ Ծայր առան զանգվածային շարժումներ։ Պայքարի մեջ ընդգրկվեց նաև Անդրկովկասը։ Հունվար-փետրվար ամիսներին անընդհատ գործադուլներ էին տեղի ունենում Թիֆլիսում, Բաքվում։ Գործադուլների ալիքը հասավ նաև Հայաստան։ 1905թ. մարտին գործադուլ հայտարարեցին Ալավերդու հանքարդյունաբերության շրջանի շուրջ 1000 բանվորներ։ Նրանց պահանջները հիմնականում տնտեսական բնույթ ունեին։

Բանվորական գործադուլներն իրենց ազդեցությունը ունեցան նաև հայ գյուղացիության վրա։ Արդեն 1905թ. գարնան, ամռան ամիսներին Հայաստանի մի շարք վայրերում, հատկապես Լոռիում տեղի ունեցան գյուղացիական ելույթներ։

Հեղափոխության առաջին ամիսներին կառավարությունը որոշ փոփոխություն կատարեց հայ ժողովրդի նկատմամբ տարվող քաղաքականության մեջ։ Կառավարչապետ Գոլիցինին փոխարինեց Ի. Վորոնցով-Դաշկովը՝ փոխարքայի պաշտոնով, որն համեմատաբար ավելի մեղմ քաղաքականություն էր վարում։

1905թ. աշնան-ձմռան ամիսներին հեղափոխական շարժումը Ռուսաստանում հասավ իր բարձրակետին, որն ստիպեց թագավոր Նիկոլայ II-ին հոկտեմբերի 17-ին մանիֆեստ հրապարակել, որով ազդարարվում էին «քաղաքական ազատությունների անխախտ հիմունքներ» և օրենսդիր Դումայի (Խորհրդարանի) հրավիրում։ Խորհրդարանի հրավիրումն արդեն ապացույց էր այն բանի, որ Ռուսաստանը դառնում էր սահմանադրական միապետություն։

Հայ-թաթարական (ադրբեջանական) ընդհարումները

1231340973_Khanasori-Vardan-mecՀեղափոխության առաջին ամիսներից արքունիքը, բարձրաստիճան պաշտոնյաները միջոցներ էին որոնում ժողովրդի ուժերը մասնատելու համար։ Իշխանությունները չէին խորշում դիմելու այնպիսի ոճրագործության, ինչպիսին տարբեր ժողովուրդների միջև կրոնական և ազգային թշնամանք բորբոքելն էր։ Անդրկովկասում այդ քաղաքականությունն ուղղվում է հայերի և ադրբեջանցիների (թաթարների) դեմ։

1905թ. փետրվարի 6-ին տեղական իշխանությունների և հատկապես Բաքվի նահանգապետ Մ. Նակաշիձեի հրահրումով մի քանի օր անընդհատ տեղի ունեցան հայ-ադրբեջանական ընդհարումներ։ Սակայն չարիքը միայն Բաքվով չսահմանափակվեց։ Բաքուն ազդանշան ծառայեց Անդրկովկասի մյուս վայրերի համար։

Խաղաղ աշխատանքով զբաղված հայ բնակչությունը ընդհարումների առաջին օրերին անակնկալի եկավ և բավականին զոհեր տվեց։ Հետագայում միայն հայերը կազմակերպվեցին և հակառակորդ կողմին զգալի կորուստներ պատճառեցին։ Հայ ժողովրդի ինքնապաշտպանությունն այս ծանր օրերին իր վրա էր վերցրել Դաշնակցություն կուսակցությունը։ Նշանավոր հայդուկներ Նիկոլ Դումանը, Վարդանը (Խանասորի Վարդան), Քեռին (Արշակ Գավաֆյան) և մյուսները ղեկավարում էին դիմադրական մարտերը։

Կատաղի բախումներ եղան Գանձակի նահանգում, այդ թվում և Շուշի քաղաքում։ 1905թ. օգոստոսին Շուշիի կոտորածին արձագանքեց Բաքուն, որտեղ ընդհարումներն ուղեկցվում էին նավթահորերի և նավթագործարանների հրդեհումով։

Նոյեմբերի 20-ին Բաքվում սկսվեց և այնտեղից Վրաստան և Հայաստան տարածվեց ջարդերի և կոտորածների նոր ալիք։

Քեռի (Արշակ Գավաֆյան)

Քեռի (Արշակ Գավաֆյան)

Վրաստանում` մասնավորապես Թիֆլիսում, հայկական ինքնապաշտպանությունը գլխավորում էր Արմեն Գարոն (Գարեգին Փաստրմաճյանը)։ Սաստիկ կռիվներ տեղի ունեցան Սյունիքում, որտեղ թաթարական մեծաթիվ ուժերին դիմագրավում և պարտության էին մատնում հայկական փոքրաթիվ, բայց կազմակերպված խմբերը։ 1906թ. ընթացքում Անդրկովկասի զանազան վայրերում դեռևս ընդհարումներ էին տեղի ունենում։

1906թ. սեպտեմբերին ցարական իշխանությունները դադարեցնում են երկրում բռնկված ընդհարումները, քանի որ այլևս կարիք չկար ապակայունացնելու իրադրությունը։

Հայ-ադրբեջանական կռիվների ժամանակ համերաշխության կոչերով հանդես եկան երկու ժողովուրդների առաջադեմ ներկայացուցիչներից շատերը և հատկապես Հովհաննես Թումանյանն ու ադրբեջանցի գրող Միրզա Սաբիրը։

Հեղափոխական շարժումների հետագա ընթացքը

Չնայած 1905թ. դեկտեմբերյան զինված ապստամբությունը պարտություն կրեց, բայց հեղափոխական շարժումները շարունակվեցին նաև 1906-1907 թվականներին։ Հայաստանում այդ տարիներին, Ալավերդու և Ղափանի, Շուստովի և Սարաջևի գործարանների բանվորներից զատ, շարժումների մեջ են ընդգրկվում նաև մանր արդյունաբերական ձեռնարկությունների, արհեստանոցների և տպարանների բանվորները։ 1906–1907թթ. ընթացքում տեղի են ունենում նաև դպրոցականների, ուսանողների, ինչպես նաև զինվորականների ելույթներ։

1905–1907թթ. Ռուսաստանում ծավալված հեղափոխական շարժումների համեմատությամբ Հայաստանում տեղի ունեցած հուզումները զգալիորեն թույլ էին։ Դրանք ավելի շուտ ռուսաստանյան շարժումների արձագանքներն էին։ Դա բացատրվում էր նաև նրանով, որ հայ ժողովրդի ուշադրությունը գերազանցապես բևեռված էր Արևմտյան Հայաստանի վրա, որտեղ հայերի զանգվածային կոտորածներ էին տեղի ունենում։ Հեղափոխության տարիներին Ռուսաստանում աշխույժ գործունեություն ծավալեց Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը։ Նրա նշանավոր հայազգի գործիչներից Ստեփան Շահումյանը, Բոգդան Կնունյանցը և Սուրեն Սպանդարյանը 1905 թվից առաջ Հայաստանում ստեղծել էին սոցիալ-դեմոկրատական խմբակներ, որոնք հեղափոխության տարիներին դարձան կազմակերպություններ։ Սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպության անդամները, իրենց կուսակցության հիմնարար դրույթներին հավատարիմ, և՛ արևելահայության, և՛ արևմտահայության ազատագրությունը կապում էին բացառապես ռուսաստանյան հեղափոխության հաղթանակի հետ։ Հայ ժողովրդական զանգվածներին ազգային հարցի լուծման նման հեռանկարները իրական չէին թվում, ուստի սոցիալ-դեմոկրատների ազդեցությունը համեմատաբար թույլ էր։

Արմեն Գարո (Գարեգին Փաստրմաճյանը)

Արմեն Գարո (Գարեգին Փաստրմաճյանը)

Հեղափոխության տարիներին հայ հասարակական կյանքի աշխուժացման վկայությունն էր նաև Դաշնակցություն կուսակցության ձեռնարկած հայկական եկեղեցին բարենորոգելու փորձը։ Դաշնակցությունը կարողացավ համոզել կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանին 1906թ. կոնդակ հրապարակել, որով ազդարարում էր հայկական եկեղեցու ժողովրդավարական սկզբունքը վերականգնելու մասին։

1906թ. օգոստոսի 17-ին էջմիածնում բացվեց 46 պատգամավորների մասնակցությամբ ժողով։ Ժողովի նախագահ ընտրվեց Դաշնակցություն կուսակցության նշանավոր գործիչ Սիմոն Զավարյանը։ Սակայն կովկասյան իշխանությունները խիստ անհանգստացած էին ժողովում տեղի ունեցող ըմբոստ ելույթներից, և նրանց հրահանգով օգոստոսի 30-ին փակվում է ժողովը։

1906թ. հունվար-մարտ ամիսներին տեղի ունեցան ռուսաստանյան օրենսդրական բարձրագույն ատյանի՝ Դումայի (խորհրդարանի) ընտրությունները։ Դուման բացվեց 1906թ. ապրիլին։ Մասնակցելով վերջինիս աշխատանքներին՝ հայ պատգամավորները հատուկ հարցապնդում կատարեցին հայ-ադրբեջանական ընդհարումների ժամանակ իշխանությունների սադրիչ գործունեության վերաբերյալ։ Դա անշուշտ իշխանությունների սրտով չէր։ Շուտով կառավարությունը ցրեց Դուման։

1907թ. փետրվարին բացվեց Երկրորդ պետական դուման։ Ինչպես Առաջին, այնպես էլ Երկրորդ պետական դումայի քննարկման գլխավոր հարցը ագրարային-գյուղացիական խնդիրներն էին։ Դումայում ցարական կարգերի խիստ քննադատությամբ հանդես եկավ սոցիալ-դեմոկրատ պատգամավոր Արշակ Զուրաբյանը։ Երկրորդ դուման ևս չարդարացրեց Նիկոլայ II-ի հույսերը, այն ևս ցրվեց։

1907թ. հունիսերեքյան հեղաշրջումով ավարտվեց Ռուսաստանի առաջին ժողովրդական հեղափոխությունը։

http://www.findarmenia.com/arm/history/25/495

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *