Պատմում են մուսուլման հայերը

Իրենց անցյալի հետ են առերեսվում նրանք, որոնց մեծ մայրերն ու մեծ հայրերը հայ են.

 Մեծ արձագանք գտան Թուրքական Պատմական Ընկերության նախագահ Յուսուֆ Հալաջողլուի այն խոսքերը, ըստ որոնց ալևի քրդերը հայկական ծագում ունեն, և որ իր ձեռքում են գտնվում նրանց ցուցակները: Իսկ հայկական արմատներով մահմեդականները և իրենց տոհմածառում հայկականություն ունեցող մեր քաղաքացիներն այս հոդվածում սեփական բերանով են պատմում  իրենց ապրումների մասին…Սակայն մեր օրերում տվյալ քննարկումը հասարակության մի հատվածի համար անհանգստության և վախի աղբյուր է հանդիսանում: Այն աստիճանի, որ “Յենի Աքթյուել” հանդեսին իրեն ապրումների մասին պատմողների խոսքերով` կան նաև այնպիսիք, որոնք ժխտում են իրեն տատիկների հայ լինելու հանգամանքը…

“Ըստ որոշ մարդկանց` մենք ծագում ենք Միջին Ասիայից եկած թյուրքական ցեղերից, բայց ինքս ենթադրում եմ, թե այդպես չի եղել, քանի որ գոյություն ունի պահպանվող լեզուն, և հայերի հետ ամենակոնկրետ կապը հենց այդ լեզուն է: Լեզուն ո’չ հարևանական կապով է շարունակվում, ո’չ էլ նրանց գյուղում ապրելով: Օրինակ` համշենական բառի արմատով “յենի շենլիք” արտահայտության իմաստն է գունատ և հարկադրանք: Շատ եմ վշտանում նրանից, որ համշեներենը կորչում է, և որ երեխաներն այլևս չգիտեն համշեներեն”:

Այս խոսքերը պատկանում են Աքսարայում գտնվող գրասենյակում 25 տարի փաստաբան եղած, ծնունդով համշենցի Քամիլ Մութիին, որն առաջին անգամ է ասում իր հայկական ծագման մասին: Քննարկումներ են ընթանում համշենցիների ծագման մասին, որը նաև ուսումնասիրությունների թեմա է եղել 90-ական թվականներից ի վեր: Իսլամական հանրագիտարանում Համշենը սահմանվում է որպես “մահմեդականացված հայերի ապրած Կալոպոտամոս և Ֆուրտունա լեռնահովիտներ, և ասվում, թե “այսօր համշենցիները մահմեդական են, և որ միայն խոպացիներն են, որ չեն մոռացել հայերենը”: Սակայն այժմ համարյա թե բոլոր համշենցիները մերժում են այդ պնդումները, քանի որ, դժբախտաբար, Թուրքիայում հայկական ծագում ունենալն ընկալվում է որպես վիրավորանք: Հալաջօղլուի` “կրոնափոխված” հայերին վերաբերող ցուցակների տիրապետելու մասին մեկնաբանություններն էլ աղ ու բիբար եղան այդ ընկալման համար: Այո’, սույն թեման Թուրքիայի համար տաբու է, և անընդհատ վախենում են դրա հետ առերեսվելուց: Քամիլ բեյը, ասելով, թե մինչ այժմ միշտ ուրիշներն են իրենց անունից խոսել, և որ առաջին անգամ մի համշենցի անձամբ իր անունից է խոսում, հայտնում է նաև, որ այս խնդիրն ուսումնասիրել է սիրողական մակարդակով, սակայն անհրաժեշտ է ընդունել ակադեմիական ուսումնասիրությունները: “Այն հանգամանքը, որ մենք` համշենցիներս, հայկական ծագում ունենք, դեռ չի նշանակում, թե մեզ օտարացնում ենք: Մեր ժողովուրդը վախենում է օտարանալուց: Պետք է տարածվեն հայկական արմատներին վերաբերող փաստերը, և հաղթանակի ճշմարտությունը, բայց չպետք է թույլ տրվի, որ որևէ մեկը դա օգտագործի օտարացնելու համար”: Ըստ Մութիի` ոչ ոք իրավունք և իրավասություն չունի դատելու, թե 500 տարի առաջ ապրած իր պապերի ընտրությունը լավ է եղել, թե վատ: Իսկ այն ճշմարտությունը, որ համշենցի փաստաբան Քամիլ Մութին նոր է իմացել իր ընտանիքի ավագներից, դեռ ուսումնասիրությունների կարոտ է. “Իմ պապերը 1914-1917 թվականներին ժամանակավորապես Խոպայից տեղափոխվել են Օրդու: Այդ գաղթը կատարվել էր թերևս հայոց տեղահանությունից խուսափելու նպատակով”:

“Մահմեդականացման գործընթացի սկիզբն ավելի հին է”: Պնդումներն ապշեցուցիչ են, սակայն վավերագրերը ցույց են տալիս, որ հայերը 1915 թվականին այնքան էլ բախտավոր չեն եղել: Հայերի սոցիալական պատմության մասին ուսումնասիրություններ կատարած “Թոփլումսալ Թարիհ” ամսագրի նախկին խմբագիր, իսկ այժմ “Բիր Զամանլար” հրատարակչության ղեկավար Օսման Քյոքերը հայտնում է, որ հայերի մահմեդականացումը եղել է ոչ միայն 1915 թվականի տեղահանման ընթացքում, այլ թուրքերի` Անատոլիա մտնելուց ի վեր է սկսվել տվյալ շրջանի տեղացի ժողովուրդների մահմեդականացման գործընթացը: Քյոքերը նաև անհիմն է համարում Յուսուֆ Հալաջօղլուի պնդումները: Անհնարին է, թե /այն ժամանակ/ հայերը “մենք ալևի քուրդ ենք” ասելով` փրկվեին նրանց աքսորելու նպատակով եկած զինվորների ձեռքերից: Իսկ այն անտեր մնացած կանանց ու երեխաների մահմեդականացումը, որոնց ամուսինները կամ հայրերը մահացել էին կամ էլ` նախապես աքսորվել, ոչ թե բացառություն էր, այլ այն ժամանակվա պետական քաղաքականությունը”: Քյոքերը հայտնելով, որ այս թեմայով օսմանյան արխիվներում բազմաթիվ փաստաթղթեր են գտնվում, և որ դրանց մի մասը տպագրվել է արխիվի կողմից հրատարակված գրքերում, ասաց նաև, որ դրանք կարելի է ընթերցել ժամանակակից թուրքերենով կից սյունակներում:

915 թվականի տեղահանության ընթացքում մահմեդական դարձած հայերը կա’մ որոշ ժամանակ անց քրիստոնեության վերադառնալով` վերագտնում են իրենց հայկական ինքնությունը, կա’մ էլ իրենց ողջ կյանքի ընթացքում նույնիսկ իրենցից անընդհատ թաքցնում են այդ փաստը: Սակայն դառը հիշողությունները կամաց-կամաց ջրի երես են դուրս գալիս: Օրինակ` այդ թեմայով առաջապահ աշխատություն է Իրֆան Փալալըի “Տեղահանության զավակները” գիրքը, որում պատմվում են մորական տատիկի` տեղահանության ընթացքում ունեցած ապրումները և այն արձագանքը, որ եղել է, երբ իմացել է իր հայ լինելու մասին, ինչպես նաև`  Ֆեթհիյե Չեթինի մորական տատիկ Սեհերին, այսինքն` Հրանուշին վերաբերող հուշերին ու նրա ազգականներին նվիրված “Մեծ մայրս” գիրքը: Վերջերս հրատարակված “Հայ աղջիկը” գրքում Յուսուֆ Բաղին էլ շատ է անդրադառնում իր մորական տատիկի ապրումներին, ինչպես նաև` հանդես գալիս գաղտնի հայերի մասին պնդումներով: Իսկ Ֆիլիզ Օզդեմը իր “Տերս վախն է” վեպում նշում է, թե իր հայ պապիկի ու տատիկի կյանքի համար, իր խոսքերով, “պարտական է” վեպի հերոս Սուդեին:

“Փերի” հրատարակչության տեր Ահմեդ Օնալը, հայտնելով, որ իր մորական տատիկը հայ է եղել, և նշելով, թե “Եթե անգամ ասեր, որ հայ ալևի եմ, չէր կարող փրկվել տեղահանությունից”, քանի որ առնչությունն իրենց ավանդույթներին ընդունել էր հորից, ասում է` “Քուրդ եմ” ու հետևյալ խոսքերով է իր բողոքն արտահայտում. “Եթե ինձ հայ էլ ասեն, դա չեմ ընկալի որպես վիրավորանք: Նույնիսկ նրանց կողմից հայերին ստորացնելը դիպչում է իմ ինքնասիրությանը. Ես դեմ եմ, որ հայերին վախեցնեն ու որպես թիրախ ընդունեն”: 15 տարի շարունակ հրատարակչական գործով զբաղված Օնալ Բինգյոլը ծնվել է Քիղը գավառակի հայկական գյուղերից մեկը հանդիսացող Դյոշլյուջե /նախկին անվանումը` Սըղանք/ գյուղում: Օնալը, որը հպանցիկ կերպով և փշաքաղեցնող մանրամասներով էր պատմում իր մորական տատիկի` գրքի հանդեպ ունեցած մեծ սերը, որի շնորհիվ ինքն էլ էր ուղղվել դեպի գիրքը, նախ եղել է ընթերցող և ապա` սրբագրիչ: Ալևի քուրդ Շադդի ցեղից սերող Օնալը հետևյալ պատասխանն է տալիս Հալաջօղլուի այն պնդումներին, թե հայերը “Քուրդ ալևի եմ” ասելով` փրկվել են. “Քուրդ ալևի եմ ասելու շնորհիվ փրկվածներ իհարկե եղել են: Օրինակ` Դերսիմի Մալազգիրթ գավառակի Ղըրան շրջանում բնակվող Գարսաններ ցեղից ողջ մնացածները հենց այդ կերպ են փրկվել: Սակայն դա չի կարող ընդհանրացվել”:

Այս խնդրի հետ կապված բավականին տարբեր տեղեկություններ և հավակնություններ կան: Այսպես, օրինակ, “Փոքրամասնությունները Թուրքիայի ազգաբնակչության մարդահամարներում” երկի հեղինակ Ֆուադ Դյունդարը, որն այժմ էլ պատրաստում է “Միություն և առաջադիմություն կուսակցության ժողովրդական ճարտարագիտությունը և Անատոլիայի թուրքացումը” վերնագրով մի աշխատություն, “Ռադիկալ” օրաթերթի սեպտեմբերի 7-ի համարում տպագրված իր հոդվածում հայտնել էր, թե անհնարին էր, որ որևէ հայկական գյուղ, “ալևի եմ” ասելով, փրկվեր տեղահանությունից. “Երբ բազմաթիվ մարդիկ սկսեցին մահմեդական դառնալ, այդ որոշումը չեղյալ հայտարարվեց”:

Իսկ սպանված Հրանտ Դինքի կողմից խմբագրված “Ակոս” շաբաթաթերթի գրողներից Բաքըրքյոյի քաղաքապետի տեղակալ Երվանդ Օզուզունը հայտնում է, թե շատ կարճ է տևել այն գործընթացը, երբ մուսուլման դառնալով` փրկվում էին տեղահանությունից, որովհետև երբ բազում հայեր սկսում են իսլամ ընդունել, այդ որոշումն անվավեր է համարվում: Երվանդ Օզուզունն ավելացնում է նաև հետևյալը. “Այդ պատճառով հիմիկվա Թուրքիայի հայերը նրանք են, ովքեր կրոնափոխ են եղել տեղահանության որոշման գործադրման առաջին շրջանում` Կայսերիում, Ամասիայում, Սվասում, Թոքաթում, Բիթլիսում, Մուշում, Էլազիգում ու հատկապես` ալևի շրջաններում: Նրանց կողքին, ովքեր մնացել են դավանափոխ լինելու շնորհիվ, եղել են նաև իրենց կրոնը պահպանածներ, որոնք ավելի ուշ հայտարարվել են “հայրենիքի դավաճան”: Օզուզունը ասելով, թե 1915 թվականի տեղահանությունից փրկվելու միակ ճանապարհը սկզբում եղել է իսլամի ընդունումը, ուշադրություն է հրավիրում նաև այն հանգամանքի վրա, որ շատ քիչ են եղել նման բացառությունները, “…երբ մի լավ հարևան տվյալ անձին կամ ընտանիքին պահել է, քանի որ իր ապրած քաղաքում այնպիսի վարպետ է եղել, առանց որի չէին կարողանա…”: “Նման բացառություններից բացի` 1915 թվականին Անատոլիայում իսլամ չընդունած և ոչ մի հայ չի մնացել: Այնուհետև մի մեծ մասը պահպանել է մահմեդականությունը: Գոնե առերես: Իրենց մեջ շարունակել են իրենց ավանդույթները: Մայրս էլ միայն փաստաթղթով է մուսուլման եղել: Այնպիսի մի միջավայրում, որում մարդիկ ստիպված են եղել ընտրություն կատարել կյանքի ու մահվան միջև, միանգամայն նորմալ է նրանց մահմեդական դառնալը”:

 Որն է նրանց իրական թվաքանակը

 Հայերի մահմեդականացման գործընթացի հետ կապված ամենամութ կետերից մեկն էլ նրաց թիվն է: Օզուզունը նույնպես մատնանշում է մուսուլմանացված հայերի թվաքանակին վերաբերվող թվերի միջև եղած տարբերությունը. “Որ սերնդից սկսենք հաշվելը` 1915 թվականից, Յենիչերիների դարաշրջանից, թե պետք է ավելի հետ գնալ”: Իսկ Մեսրոպ Երկրորդը “der Spiegel” հանդեսին տված իր հարցազրույցում պաշտպանել էր այն տեսակետը, թե Թուրքիայում ապրում է 80 հազար քրիստոնյա և 100 հազար էլ մահմեդականացված հայ: Ըստ էության, Հրանտ Դինքի` “Ռադիկալ” օրաթերում հրապարակված “Հայկական հարցը” վերնագրով հոդվածաշարում արտահայտած հետևյալ խոսքերը թվերից շատ ավելի բազմանշանակալից են` միևնույն հողերում մեր հետ բնակվող մարդկանց ցավը հասկանալու տեսանկյունից. “Մեռածների հետևից խոսելն էլ մեզ ճշմարիտ լուծման չի հանգեցնում: Մի քիչ էլ մնացողների մասին խոսենք: Միգուցե ազգական դուրս գանք: Համոզված եմ` երբ որ բացահայտվի մնացողների ինքնությունը, մարդիկ միմյանց հեշտորեն “հայի վիժվածք” կամ էլ “հայի սերունդ” ասելով` չեն կարողանալու ստորացնել: Գուցե և ամեն մեկի համար մի հայ ազգական չենք կարողանա գտնել, բայց մարդկանց պատմությունները մեզ իրար ավելի կմերձեցնի”:

Հայկական ծագում ունեցող մուսուլման կամ էլ քրիստոնյա մնացած հայերը միասին են ապրում ու նույն բանն են ասում` “Իմ հայրենիքը Թուրքիան է”:

 Գյոկչեն Բեյինլի Դինչ

 Հայկական ծագում ունեցող մեր բազմաթիվ քաղաքացիներ 1915 թվականի ցավալի դեպքերի ընթացքում կա’մ իրենց կյանքը փրկելու համար են մահմեդական դարձել, կա’մ էլ երեխաներին հանձնել են իրենց մուսուլման հարևաններին: Եթե այդ հաստատումներին ավելացնենք նաև այն բազմաթիվ հետ մնացած հայ կանանց, որոնք ամուսնացել են մուսուլմանների հետ, ապա նույնիսկ օրակարգ կմտնեն Թուրքական պատմական ընկերության նախագահ Յուսուֆ Հալաջօղլուի արտահայտած և հակազդեցության տեղիք տված “գաղտնի հայերի” ցուցակները: “Յենի Աքթյուել” հանդեսը շարունակում է թուրք հասարակությանն առերեսել քաղաքներից մինչև գյուղեր, Թուրքիայի բոլոր չորս կողմերից հայկական արմատներով մուսուլմանների սեփական բերանով արտահայտած պատմություններին:

 “Ընկերնե’ր, ովքեր եք: Սա ինչ է նշանակում: Ամեն եկողը հետազոտություններով է զբաղվում: “Իրենց հիմնական կրոններին են վերադառնում” ասելով` մեր բունը բացահայտող, մեզ բոլորիս գրանցող, որպես թիրախ ներկայացնող այն հանդեսից եք գալիս? Անուն եք տալիս, ինչ է դա նշանակում: Միթե պաշտոնական ուսումնասիրություն է: Որ կողմից եկաք այստեղ: Ձեզ ով ուղարկեց”: Այս խոսքերը լսեցինք մի տանտիրոջ մոտ ազգականից, որը մեզ հյուրընկալել էր Քյահթայում, որտեղ, ասում են` հայկական արմատներով մեր քաղաքացիների հոծ զանգված կա: Հաստատվեց շատ զգայուն այս թեմայով մեր պատրաստած լուրի ճշմարտությունը, որը այլևս կասկածի տեղիք չի տալիս. “հայ” բառը վտանգավոր էր: Իսկ երբ դրան կցվում էր նաև “մուսուլման” բառը, դրությունն ավելի էր խճճվում: Սակայն ընթերցողը հասկացել է, որ սույն հոդվածի նպատակը նրանց ինքնության, ցուցակների և թվաքանակի վերաբերյալ պնդումներին տեղ տալը չէ: Այս հոդվածում մարդիկ պատմում են իրենց պատմությունները, ուշագրավ ու անմոռանալի պատմություններ: “Եթե միասին ենք ապրում, մեր անցյալի հետ պիտի առերեսվենք” ասելով` ուղղություն ենք վերցնում` “մնացողների հետ խոսելով” կանխակալ կարծիքներից ազատվելու, բացասական հույզերը հեռացնելու հույսով: Եթե այդպես է, սկսենք մի ազդեցիկ պատմությամբ:

 Շրջակայքի Փարիզը` Աջար գյուղը

 2007 թվականի օգոստոսի 27-ին տեղական թերթերից մեկում “Վերջին շունչը տալիս մուսուլման դարձավ” վերնագրով մի լուր հրապարակվեց: Տեղեկության մանրամասների մեջ նշվում էր, թե Բաթմանի վերջին հայը` Սասոն գավառակի Աջար գյուղից 101 տարեկան Իսա Դեմիրջին, մահանալուց առաջ իր մոտ է կանչել գյուղի իմամին ու դարձել մահմեդական: Անցյալում “Գյունեշ” օրաթերթում Աջար գյուղի վերաբերյալ ևս երկու տեղեկություն էր տպագրվել: Առաջինն այն մասին էր, որ 1983 թվականի հուլիսի 25-ին ողջ Աջար գյուղը մահմեդականություն էր ընդունել, իսկ երկրորդը` 1984 թվականի հունվարի 25-ին, գյուղի եկեղեցին մզկիթի էր վերածվել: Որքանով են այս տեղեկություններն արտացոլում իրականությունը: Աջար գյուղը, ուր գնացինք Իսա դայիի զարմիկի` Նեվզաթ Դեմիրջիի հետ միասին, պարզվում է` երեսուն տարի առաջ հիշատակվել է որպես տվյալ շրջանի Փարիզ: Փողոցները մաքուր են եղել, տները` կարգին, անգամ բաղնիք, ջրավազանով տաղավար ու նույնիսկ հեռագրատան շենք է եղել: Ասում են, որ տվյալ շրջան եկող պետական կառավարիչները, նահանգապետերը, հրամանատարները, քաղաքապետերը այցելել են Իսա դայիի գյուղ, դեսից-դենից խոսել, հյուրասիրվել-պատվվել են: Իսա դայիի և նրա ազգականների` գյուղը վաճառելուց հետո գյուղապետ դարձած Ջեմիլ Չելիքբիլեքն ասում է. “Երբ հնում այստեղ էինք գալիս, այնպես էր թվում` կարծես հիմիկվա Ստամբուլ եկած լինեինք”: Իսկ այժմ նա էլ է բողոքում: Այս շրջանում բոլորը սիրով են խոսում նախկին գյուղապետ Իսա դայիի մասին` ի դեպ, առանց դույզն-ինչ անհանգստություն զգալու նրա` հայ եղած լինելու հանգամանքից: Լավ, իսկ որն է սրա գաղտնիքը: Ստամբուլում մուշտակի առևտրով զբաղվող կապալառու, նրա զարմիկ Նեվզաթ Դեմիրջին ասում է, թե դրա գաղտնիքը նրա հանդուրժողականության մեջ է: Այսպես, օրինակ, Իսա դային մզկիթի չի վերածել գյուղում գտնվող եկեղեցին, որից այժմ միայն ավերակներն են պահպանվել, սակայն հանուն մուսուլմանների հետ բարեկամության ամրապդնման` եկեղեցու հենց կողքին մզկիթ է կառուցել տվել: Մեկ էլ տեսել է` ոչ ոք մզկիթ չի գնում, պաշտամունքը խրախուսելու համար սկսել է ուրբաթ օրվա նամազին չգնացող մահմեդականներին գումարով տուգանել: Նրա մուսուլման լինելն էլ է սխալ տեղեկություն, քանի որ Նեվզաթ բեյը դրան կտրական ու բացահայտ “ոչ” է ասում, որովհետև երբ նա շունչը փչելիս է եղել, նրա մուսուլման կինը` Զյոհրե խանումը, նրա կողքին է եղել: Վերջինիս պատմածների համաձայն` Իսա դային նման ցանկությամբ հանդես չի  եկել: Իսկ “Միմյանց համար կյանք էինք տալիս” ասող նրա 50 տարվա ընկեր ու հոգևոր եղբայր Աբդու դային ասում է. “Ես Իսային որպես մուսուլմանի եմ ճանաչում, գուցե և վախից ու ճնշումներից է մահմեդական դարձել”: Ըստ էության դա առանձնապես կարևոր էլ չէ: Էականն այն է, որ Իսա դային մինչև 1965 թվականը շրջակա գյուղերից ու ցեղերից եկող ճնշումների ժամանակ իրեն աջակցություն ցուցաբերած, “Մեր մեջքին զենքերով նրան պաշտպանեցինք” ասող Աբդու դայիին և նրա ընտանիքին, այսինքն`  մի մուսուլման ընտանիքի, համոզել է տեղավորվել այն հայկական գյուղում, որտեղ միայն ապրում էր Դեմիրջի ընտանիքը: Էականն այն է, որ այն օրից մինչ օրս այս երկու ընտանիքի անդամներն ապրել են եղբոր պես: Երկու ընտանիքների երիտասարդներն էլ զոհվել են այն ցավալի դեպքերի ժամանակ, որոնց մասին այժմ չեն ցանկանում խոսել: Լավ է, որ այդ իրադարձությունները հանդարտվել են 1965 թվականից հետո, երբ Իսա դայիի նախաձեռնությունների շնորհիվ ստեղծվել է ոստիկանատուն: Այսօր էլ գյուղ գնալու համար անհրաժեշտ է անցնել ոստիկանատան միջով: Իրենց աղջկան տվել են իրենց պաշտպանած Բեքիրան ցեղին: Երբ վրա են հասել 1980-ական թվականները, և սկսվել ահաբեկչական գործողությունները, Իսա դային նախազգալով, որ եթե անգամ այդ տարիներին դիմադրի էլ, իրավիճակը վտանգավոր է լինելու, իր ընտանիքին հավաքել ու գաղթելու որոշում է կայացրել: Մուհթար Ջեմիլ բեյն ասում է, որ գյուղ եկել են 1986 թվականին 30 ընտանիքով: Իսկ Նևզաթ բեյը հայտնում է, որ երբ գյուղը վաճառվել էր, գումարն ամբողջությամբ չէր վճարվել, այդ պատճառով գնման կայքագրերի մի մասը չէր տրվել, և հիմա էլ ցանկանում են վերադառնալ: “Որովհետև,-ասում է Իսա դային,-այս վայրերը Բեքիրան աշիրեթի կողմից պահպանված հողեր են` տեղահանության ժամանակ իմ պապերի` շատ լավ դարբին լինելու պատճառով”: Հայոց տեղահանության ընթացքում իր հորը պահած Բեքիրան աշիրեթին հավատարմության պարտքը վճարել է` երկու աղջիկներին ցեղի անդամներին կնության տալով, և նրա աղջիկները մուսուլման են դարձել: Զեյնեփ Յըլմազն այսօր ամուսնուց ավելի բարեպաշտ է: Ասում է` աղջիկը նրա համար 24 ժամ նամազ է անում: Սակայն նրա ներսում եղածը բացատրում են Զեյնեփ խանումի այն խոսքերը, որ ասել է 85 տարեկանում. “Մենք հայ էինք, մուսուլման դարձանք, բայց մահմեդականները, երբ տեղը գալիս է, մեզ ասում են, թե “Դուք հայ եք”: Դրանից չկարողացանք փրկվել”:  

Նևզաթ բեյը կարծում է, որ հայկական արմատները ժխտելը իրենց` հայերին ուղղված վիրավորանք է, սակայն ասում է, որ իր հայրենիքը Թուրքիան է. “Հայ կարող եմ լինել, բայց չէ որ Հայաստանն իմ հայրենիքը չէ: Ասում են, որ իմ պապերը 200 տարի Սասոնում, դրանից առաջ էլ Մուշում են ապրել”:

 Քահթայում ապրող, բոլորի կողմից որպես “Ռըֆաթ” ճանաչված /այս անվամբ նրան եղբայրն էր կնքել/, հաշմանդամության համար թոշակառու Բեքիր Ջանթեքինը նույնպես նրանցից է, ովքեր բացահայտ կերպով հայտնում են իրենց ծագման մասին: Երբ երեխաներն այս ամառ Քընալը կղզում կնքվելիս են եղել, ապշած է մնացել մի լրագրողի հետևյալ հարցից. “Որքան ժամանակ է, որ Ձեզ հայ եք զգում”: Նա հետևյալ խոսքերով է պատասխանում. “Դա եթե չիմանայինք էլ, մեզ բռնի կերպով կհասկացնեին: Եթե առանց այդ էլ իմ հետևից ինձ բոլորը հայ են կոչում, ինչու քրիստոնյա չլինեմ որ: Ես այն եմ, ինչ որ եմ: Եթե ես այս երկրին զինվորական ծառայություն  եմ մատուցում, այս երկրում ապրում, աշխատում, հարկ եմ տալիս, ապա որն է խնդիրը”: Պարզվում է, որ Ռըֆաթ բեյի հայրը, որի մայրը մահմեդական է եղել, տեղահանության ժամանակ եղել է 5 տարեկան և տրվել Չոբանլը գյուղում մի մոլլայի: Որոշ ժամանակ անց այնտեղից փախել է և օթևան գտել իր մոր` ծագումով սիրիացի ազգականների մոտ: “Հորս քեռիների մեջ էլ կան մահմեդականություն ընդունածներ: Քեռիս տեղահանության ժամանակվա իր ապրումները մահվանից առաջ պատմել է որդուն, որպեսզի իմանանք: Իսկ մինչ այդ որևէ բան չէր ասել: Արդեն իսկ միշտ լռել են: Պարզվում է` վախեցել են, թե երեխաները վրեժ կլուծեն: Որոշ ճշմարտություններ, մահանալով, իրենց հետ են տարել”: Իսկ Ռըֆաթ բեյի հայրը` Մուստաֆա բեյը, ուղղակի իմաստով մահմեդական է դարձել, նույնիսկ Քահթայում մի մզկիթ է կառուցել տվել: Ռըֆաթ բեյի եղբայրները նախընտրել են մուսուլման մնալ և չեն թաքցրել, որ նրանից վիրավորված են: Ռըֆաթ բեյն ասում է, որ Քահթայի պայմաններում նրանց չի դատապարտում:

“Մեր տուն բոլորը գալիս են, որ իրենց համար աղոթենք”: Այստեղի պահպանողականությունից դժգոհ երկու երիտասարդ աղջիկների ենք ճանաչում` Իլոնան ու Սևինչը: Եկուսն էլ խիզախ են խոսելիս: Պարզվում է` Իլոնան մի երիտասարդ մահմեդականի հետ ամուսնացել-բաժանվել է: Օգտագործում է ոչ թե իր հիմնական` թուրքական, այլ` ավազանի անունը: Ծագմամբ հայ Սևինչն էլ, պարզվում է, չի կարողանում լեզու գտնել իր մուսուլման ամուսնու հետ: Հետևյալն է ասում այդ կապակցությամբ. “Ասաց, որ սիրում է ինձ, և որ իմ հայ լինելու հետ կապված ոչ մի խնդիր չի լինելու: Բայց հետագայում ջանաց ինձ ճնշումների ենթարկել կրոնական հողի վրա”: Աչքերը լցնելով` այն տեսակետն է պաշտպանում, թե մտածելով, որ մահմեդականները քրիստոնյաների հետ եղբայր են` ամուսնացել է, սակայն հետագայում զգացել, որ այդպես չէ…Նույն տեղում գտնվող իր մեկ ուրիշ հայ ընկերն էլ է մասնակցում խոսակցությանը` հետևյալ խոսքերով. “Այստեղ քրիստոնյաները հիմնականում իրար մեջ են աղջիկ տալիս-առնում: Եթե անգամ հետո մուսուլման էլ են դառնում: Քանզի երբ մուսուլմաններին ենք աղջիկ տալիս, խնդիրներ են ծագում”: Բայց Իլոնան իսկույն հետևյալ կերպ է պատասխանում. “Օրինակ` իմ ավագ եղբայրն ամուսնացավ, կինը մուսուլման է, բայց նրանց ամուսնությունը շատ լավ է ընթանում”: Խնդիրները խորն են, դրանց հանդեպ վերաբերմունքները` տարբեր, սակայն համընդհանուր է ապագա վախը. մեկը վախենում է ասիմիլացիայի ենթարկվելուց, մյուսը` աններդաշնակությունից, երրորդն էլ` շրջապատի ճնշումից: Շրջապատի ու ընտանիքի ճնշումն ավելի է անվանարկում այն տղամարդուն, որն առաջ ընդունել է իր պատմությունը: Պարզվում է` հետագայում քրիստոնյա է դարձել: Հանգուցյալ հայրը հինգ անգամ նամազ էր անում, մայրը մինչ օրս այդպես է վարվում: Իր մաորով հպարտանում է` պատմելով հետևյալը. “Բոլորը մեր տուն էին գալիս, որ իրենց համար աղոթեր` աչքի ու հիվանդությունների դեմ: Բոլորը շատ են սիրում նրան”: Իսկ ավագ քույրը մուսուլման է դարձել ամուսնանալուց հետո:

Իսկ միևնույն քաղաքում ապրող, երկրագործությամբ զբաղվող և որպես աշակերտ դպրոց փոխադրված Յուքսել Էրդեմը նրա նման լուռ չէ. հետևյալն է պատմում իր մասին. “Հորական տատիկս հայ է, հայրս էլ հայկական ծագում ունի, բայց մենք մուսուլման ենք: Մեր հայ ազգականների հետ մեր հարաբերությունները բարձր մակարդակի վրա են գտնվում: Մենք նրանց չենք դատում, հարգանք ենք տածում նրանց հանդեպ: Կարող է և` հայկական արմատներ ունենք, բայց ամենակարևորը լավ մարդ լինելն է”: Ըստ նրա պատմածների` տվյալ շրջանում շատ կարող մի աղա հանդիսացող պապը սիրահարվել է իր տատիկին: Հորական տատիկը նախ` “Ես մուսուլմանի հետ չեմ ամուսնանա” ասելով` մերժել է, սակայն հետո հետևյալ պայմանն է դրել. “Եթե փրկես այն տասը հայ երեխաներին, որոնց մասին քեզ կասեմ, կամուսնանամ”: Պայմանն ընդունած պապն էլ իր խոսքի տերն է եղել: Յուքսել բեյը հետևյալն է ասում այդ կապակցությամբ. “Այսօր բազմաթիվ անձինք չափազանցությունների մեջ են ընկնում: Հայկական ծագում ունեցողների մասին գրքեր են գրում, Գերմանիայում հրապարակում: Մինչդեռ, օրինակ, տվյալ մարդու` մեր մասին գրածները սուտ են: Բացի այդ` չենք կարող իմանալ այն ժամանակվա պայմանների մասին: Արդյունքում բոլորս միասին ենք ապրում”:

Մարդինում արհեստավոր ու քաղաքային խորհրդի անդամ հանդիսացող Ասլան Քերելթին էլ է հպարտությամբ ասում, որ իր հորական տատիկ Նազոն հայ է եղել. “Ասում են, թե իմ տատիկը տեղահանության ժամանակ երեք-չորս տարեկան է եղել: Բիթլիսի կողմերից է եկել ու մերոնց մոտ օթևան գտել: Հետո երբ մեծացել է, մեծ պապս նրան ամուսնացրել է իր որդու հետ, և նա մուսուլման է դարձել: Շատ գեղեցիկ է եղել: Այս վայրերում շատ են իմ հորական տատիկին նման եղողները”:

Այս տեղեկությունների շարունակությունը կարող եք գտնել “Յենի Աքթյուել” հանդեսի 117-րդ համարում:

 Գյոքչեն Բ. Դինչ

http://www.hyetert.com/yazi3.asp?s=0&Id=296&DilId=1  

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *