ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՏՐԱՊԻԶՈՆԻ ՆԱՀԱՆԳՈՒՄ՝ ԸՍՏ ՕՍՄԱՆՅԱՆ «ԱԼԵՄԴԱՐ» ՕՐԱԹԵՐԹՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ԴԱՏԱԿԱՆ ՎԱՎԵՐԱԳՐԵՐԻ*

ՄԵԼԻՆԵ  ԱՆՈՒՄՅԱՆ 

 Թուրքագետ

Ինչպես հայտնի է, հայոց կոտորածների խնդիրը թուրքական ռազմական արտակարգ ատյանների կողմից քննվել է նաև՝ըստ Օսմանյան կայսրության շրջանների: Հոդվածն անդրադարձ է Տրապիզոնի դատավարությանը, որի ամբաստանագիրն ու դատական նիստերում լսված վկաների ցուցմունքները գիտական շրջանառության մեջ են դրվում առաջին անգամ:

Տրապիզոնի հայ բնակչության տեղահանման ընթացքում կազմակերպված ջարդերը վկայվել են ոչ միայն հայ և օտար ականատեսների հուշագրություններում, այլև 1919թ. մարտի 26-ից մայիսի 20-ը թվով 20 նիստի շրջանակներում իրականացված Տրապիզոնի տեղահանության ու կոտորածների դատաքննության նյութերում:

Պետք է նշել, որ Հայոց ցեղասպանության փաստագրման առումով առանձնահատուկ կարևորվում են օսմանյան աղբյուրները, որոնց շարքում նշանակալի տեղ է գրավում տվյալ ժամանակաշրջանի թուրքական մամուլը:

Առաջին աշխարհամարտում Թուրքիայի կրած պարտությունից հետո պատերազմական տարիներին հարկադրյալ լռություն պահպանած օսմանյան մամուլն սկսեց ակտիվորեն քննարկել հայոց տեղահանությունը, կոտորածները, դրանց կապակցությամբ հարուցված դատական գործերը, դատավարությունների ընթացքը և այլ հարակից խնդիրներ, որոնք նաև սուր վիճաբանությունների առիթ դարձան թուրքական տարբեր օրաթերթերի միջև[1]: Հայոց ցեղասպանության խնդրի հանդեպ մեծ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում հատկապես ՙԱլեմդար՚ (ՙԴրոշակակիր՚) օրաթերթը:

ՙԱլեմդարը՚ հրատարակվել է Ստամբուլում 1912-1921 թվականներին[2]: Օրաթերթի պատասխանատու խմբագիրն էր Րեֆի Ջևադ Ուլունայը, իսկ տնօրենը` Ահմեդ (Փեհլիվան) Քադրին: Օրաթերթի 1918-1921 թվականներին տպագրված համարները պահպանվում են Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի գրադարանում[3]: ՙԱլեմդարը՚ եղել է նաև Տրապիզոնի դատաքննությանն առավել ակտիվ արձագանքող օրաթերթերից մեկը, որի համարներում տեղ են գտել ինչպես սույն դատավարության ընթացքի վերաբերյալ տեղեկատվություններ, այնպես էլ վերլուծական բնույթի հրապարակումներ:

Տրապիզոնի դատավարության սկզբում ամբաստանվել են 7 հոգի` հարկային տեսուչ Մեհմեդ Ալին, ոստիկանապետ Նուրին, գաղտնի գործակալ Մուստաֆան, գավառապետ Թալաաթը, հյուրանոցատեր Նիազին, բժիշկ Ալի Սաիբը և երիտթուրքական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամ Յուսուֆ Ռըզան: Վերջինիս գործը Տրապիզոնի դատաքննության 16-րդ նիստում (1919թ. մայիսի 5) առանձնացվել և քննվել է ՙՄիություն և առաջադիմություն՚ կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամների դատական գործընթացում: Տրապիզոնի դատավարության ժամանակ հեռակա կարգով քննվել են նաև Տրապիզոնի նահանգապետ Ջեմալ Ազմիի և ՙՄիություն և առաջադիմություն՚ կուսակցության պատասխանատու քարտուղար Յենիբահչելի Նայիլի գործերը[4]:

Նախ նշենք, որ Տրապիզոնի դատական նիստերի ընթացքում  հանդես եկած վկաները հիմնականում եղել են թուրքեր և այլ ազգությունների պատկանող մահմեդականներ: Բացի այդ, Տրապիզոնի դատավարության ընթացքում վկայություններ են տվել բարձրաստիճան այնպիսի պաշտոնյաներ, ինչպիսիք են Վանի նախկին նահանգապետ Նազըմը, Էրզրումի նախկին նահանգապետ Թահսինը, ռազմածովային նախարար Ավնին, իրավական տեսուչ Քենանը, Տրապիզոնի և Լազըստանի զորքերի շտաբի պետ, գնդապետ Մուհթարը, լեյտենանտ Ահմեդը և ուրիշներ:

Տրապիզոնի դատական նիստերի ընթացքում լսված վկաների ցուցմունքների շնորհիվ լիովին հաստատվեց, որ այստեղ տեղի ունեցած ջարդերը, թունավորումները, ջրախեղդ անելու գործողություններն ուղղորդվել են Տրապիզոնի նահանգապետ Ջեմալ Ազմիի կողմից, որն իր հերթին հրահանգներ էր ստացել կենտրոնական կառավարությունից: Ջեմալ Ազմին, որ Տրապիզոնի նահանգապետի պաշտոնում է եղել մինչև 1917 թ.,  իր դաժանության շնորհիվ վաստակել էր ՙԴագանակով զինված մյութեսարրիֆ՚ (ՙSopalı mutasarrıf՚) մականունը[5]:

Տվյալ դատաքննության ընթացքում բազմաթիվ վկայություններ են եղել հայոց քարավանների` ճանապարհներին կոտորածների ենթարկված լինելու և ծովում ջրահեղձ արվելու մասին: Մասնավորապես, 1919թ. ապրիլի 1-ին կայացած նիստում հանդես եկած վկաներից Նևարեթի ցուցմունքների համաձայն` հայոց քարավանները ՙպահպանելու՚ նպատակով որպես ուղեկցորդ էր նշանակվել 50 ժանդարմ, որոնք, սակայն, ճանապարհին սպանդի էին ենթարկել անդամալույծ և ուժասպառ հազարավոր մարդկանց, իսկ պարկերի մեջ լցված երեխաներին` գետերում խեղդել[6]:  Դատաքննության ապրիլի 3-ի նիստում ընթերցվել է քաղհայցվոր Սիրանուշի գրավոր ցուցմունքը, ըստ որի` ՙՄիություն և առաջադիմություն՚ կուսակցության որոշ անդամներ կոտորել էին հայ տղամարդկանց[7]: Միևնույն նիստում ներկայացվել է նաև մեկ այլ քաղհայցվոր կնոջ ցուցմունքները, համաձայն որոնց` Ջեմալ Ազմիի հրահանգով Քումքալե ուղարկելու պատրվակով ձերբակալված տղամարդկանց ոչնչացրել էին` մի մասին գնդակահարելով,  իսկ մյուսներին`  ջրախեղդ անելով[8]: Ապրիլի 5-ին տեղահանության ընթացքում ժանդարմների կատարած բռնությունների մասին վկայություններ է տվել Թահթաջյան էֆենդին[9]: Մեկ այլ նիստի ընթացքում վկայությամբ հանդես եկած ժանդարմերիայի ավագ լեյտենանտ Մյունիբը ցուցմունքներ է տվել առ այն, որ ՙՊետական պարտքի՚ գրասենյակի տրապիզոնյան մասնաճյուղի պաշտոնյայից իրեն հասած տեղեկությունների համաձայն` հայերին բեռնավորել են լաստանավերը և ծովը նետելով` խեղդել[10]:

Սույն դատաքննության ընթացքում որպես վկա ցուցմունքներով հանդես եկած բարձրաստիճան պաշտոնյաներից պետք է հատկապես առանձնացնել Վանի նախկին նահանգապետ Նազըմ բեյին և Օսմանյան կայսրության ռազմածովային նախարար Ավնի փաշային: Վանի կուսակալը դատարանին տեղեկություններ է տվել Ջեմալ Ազմիի կատարած բռնությունների, ինչպես նաև`  Նուրի և Մեհմեդ Ալի բեյերի` հայ կանանց ու երեխաներին ջրահեղձ անելու վերաբերյալ[11]: Ըստ Նազըմ բեյի՝18 հայ ծերունի էլ ջրախեղդ էին արվել Օրդուի գավառապետ Ֆաիքի հրամանով[12]: Նույն նիստում վկայություններ է տվել նաև Տրապիզոնի վերաքննիչ դատարանի նախագահ, հայոց ՙԼքված գույքի՚ հանձնաժողովի անդամ Հիլմի բեյը, ըստ որի` տարագրված հայերը բնաջնջվել են ճանապարհներին և խեղդվել ծովում[13]: Նույն օրը հայերի` մակույկավարների պետ Յահյայի կողմից ջրախեղդ արվելու մասին վկայություններ է տվել Տրապիզոնի ՙՌազմական առաքումների՚ հանձնաժողովի նախագահ Էթհեմը[14]: Մայիսի 5-ին ընթերցվել է ռազմածովային նախարար Ավնի փաշայի գրավոր վկայությունը, համաձայն որի` Ջեմալ Ազմին հայերին կոտորելու նպատակով հատուկ չեթեներ էր կազմել ու սպանել տվել հայ բժիշկների և առողջապահական պաշտոնյաների[15]:  Տրապիզոնի դատավարության ընթացքում մեկ այլ հետաքրքիր վկայություն էլ է եղել՝Կովկասից գաղթած մահմեդական և քրիստոնյա վրացիների` հայերի կոտորածներին մասնակցելու վերաբերյալ: Կոստանդնուպոլսում հրատարակվող ՙԺողովուրդի ձայնը՚ քաղաքական-հասարակական օրաթերթը տեղեկացնում է, որ Տրապիզոնի դատավարության 14-րդ նիստում ընթերցված ռազմածովային նախարար Ավնի փաշայի գրավոր վկայության համաձայն, Կովկասից Տրապիզոն գաղթած քրիստոնյա և մահմեդական վրացիներից այստեղ կազմվել է ՙLռgion gռorgienne՚ (ՙՎրացական լեգեոն՚) անունը կրող հատուկ մի գունդ, որը ճանապարհներին հարձակումներ է գործել հայերից բաղկացած քարավանների վրա. ՙԾովային նախարար Ավնի փաշա, գրաւոր երկար վկայութեամբ մը կը յայտնէր թէ Տրապիզոնի մէջ ամէն բան կուսակալին ձեռքն էր և ինք իրաւասութիւն չունէր որևէ գործի խառնւելու: ՙԹէշքիլաթը մախսուսէ՚, ըսաւ փաշան, պետք չէ շփոթել Ճէմալ Ազմիի կազմած չէթէներուն հետ, որոնք ամեն տեսակ ոճրային գործերու մէջ շատ տխուր դեր մը կատարեցին: Կուսակալը ուզածին պէս կը տեղափոխէր հայ բժիշկներն ու առողջապահական պաշտօնեաները, որոնցմէ ոմանց մահւան լուրը կ’ առնէինք: Տրապիզոնի մէջ ՙLռgion gռorgienne՚ անունով մասնաւոր գունդ մը կազմւած էր, Կովկասէն փախած իսլամ և քրիստոնեայ Վրացիներէ: Ասոնք ալ ճամբան շատ գէշութիւններ ըրին Հայերուն՚[16]:  

Նույն նիստում ցուցմունքներ տված Հյուսեինի խոսքերով` Տրապիզոնի գլխավոր բանտապահ Սուլեյմանը չեթեներ էր կազմել հայերին կոտորելու նպատակով, իսկ Օրդուի գավառապետ Ֆաիքը 2 ՙմավունա՚[17]  կին ու երեխա ջրախեղդ անելու հրաման էր տվել: Ականատեսը հայտնում էր, որ նրանց լաստանավ էին նստեցրել իբրև թե Սամսոն ուղարկելու պատրվակով, մինչդեռ հաջորդ օրը ծովեզերքը լի էր նրանց դիակներով[18]: Հայերին ջրահեղձ անելու միջոցով կոտորելու մասին վկայություններ է տվել նաև դատական քննիչ Քենանը, ըստ որի համոզմունքի` վերոնշյալ դեպքերի հեղինակն է եղել հենց ինքը` նահանգապետը[19]:

Տրապիզոնյան դատավարության ընթացքում բազում վկայություններ են եղել այն մասին, որ 42 դաշնակցականների հետ թուրքերի կողմից ջրասույզ արված ռուսահպատակ Վարդանը ալիքների դեմ պայքարելով` հաջողացրել էր ափ դուրս գալ: Ապաքինելու պատրվակով վերջինիս տարել էին ՙԿարմիր մահիկ՚ հիվանդանոց, որտեղ էլ թունավորել են[20]: Ապրիլի 7-ին դատարանին ցուցմունքներ տված վկաներից ֆրանսահպատակ Վիտալիի խոսքերով` Վարդանը հիվանդանոց էր տարվել ոստիկանների ուղեկցությամբ և այնտեղ թունավորվել Ալի Սաիբի կողմից[21]: Թեև վերջինիս կողմից կատարված թունավորումների մասին վկայություններ են տվել նաև Տիգրան Նարդիյանը[22], տիկին Մանիկը[23], Տրապիզոնի վերաքննիչ դատարանի նախագահ Հիլմին[24]և շատ ուրիշներ, սակայն դատարանը թունավորումների մասին Ալի Սաիբի դեմ եղած վկայությունները ՙբավարար՚ չի համարել: Այս համատեքստում անդրադառնանք նաև դատախազ Ֆերիդունի կազմած մեղադրական եզրակացությանը, որն ընթերցվել է ապրիլի 15-ին կայացած նիստում: Ֆերիդունը որպես Ալի Սաիբի կատարած ոճրագործությունների ՙմեղմացուցիչ հանգամանք՚ ամբաստանագրում նշում էր, թե մանուկների թունավորման դեպքերը կարող էին ի հայտ գալ դեղերի չափաբաժնի խախտման արդյունքում[25]: Դատախազը կարծում էր, որ Ալի Սաիբին պետք է հանցավոր ճանաչել միայն երեխաներին պարկերում խեղդելով սպանելու մեջ, ինչ վերաբերում է թունավորման դեպքերին, ապա Ֆերիդունն առաջարկում էր կատարել դատաբժշկական փորձաքննություն[26]: Թերևս հետագայում այն կատարվել է, քանի որ 1919թ. հուլիսի 8-ին Ալի Սաիբի դեմ նոր դատաքննություն է սկսվել` Տրապիզոնի ՙԿարմիր մահիկ՚ հիվանդանոցում գազի և այլ միջոցներով հայերին թունավորելու մեղադրանքով[27]:

Տրապիզոնի հայոց տեղահանությանն ու կոտորածներին վերաբերող ամբաստանագրում ընդգծվում էր տվյալ նահանգում կատարված ահասարսուռ կոտորածների զանգվածային բնույթը. ՙ…նախ հայ տղամարդկանց և ապա կանանց ու երեխաներին նշանակված վայրերը տեղափոխելիս նրանց մի մասն անգթաբար սպանվել է (birahmane katl) Դեյիրմենդերեի կողմերում, իսկ կանայք ու երեխաներն էլ բեռնավորվել են նավակները և ջրախեղդ արվել: Հայերի մի մասին էլ, իբր բուժման նպատակով, թունավորել են տարբեր միջոցներով: Ողջ մարդկության կողմից անեծքով ու նողկանքով հիշվելիք նման անամոթ արարքների հանդգնած, այժմ փախուստի մեջ գտնվող Տրապիզոնի նահանգապետ Ջեմալ Ազմիի և կուսակցության պատասխանատու քարտուղար Յենիբահչելի Նայիլի, ինչպես նաև դատարանում ներկա գտնվող մյուս հանցակիցների մասնակցությունն այդ վիթխարի կոտորածին (azâm kitali) հիմք են տալիս պատիժ սահմանելու համար: Եվ ի վերջո, ովքե՞ր են Ազմին ու Նայիլը: Սրանք ոչ թե պետական կամ վարչական պաշտոնյա են, այլ ինը տարի առաջ պետության ղեկը պատահաբար ձեռք գցած, առանձին կամ միասին կատարված բռնությունների, կոտորածների արդյունքում սուլթանական կառավարությանն այսօրվա ողբալի վիճակին հասցրած կործանիչ ձեռքերից ու վայրենի ուղեղներից բաղկացած ՙՄիություն և առաջադիմություն՚ կոչեցյալ ավազակախմբի հանցագործ ներայացուցիչներն են Տրապիզոնում: Բնականաբար, միայն Ջեմալ Ազմին ու Նայիլը չէին կարող այդ ահռելի սպանդն իրականացնել: Վերոհիշյալ ավազակախմբի մտահղացումները կյանքի կոչելու համար բազմաթիվ գործիքների կարիք էր զգացվում: Գաղափարը և կիրառվող մեթոդն էլ այն էր, որ որպես գործիք ընտրվեն սահմանափակ, ազդեցության տակ ընկնող, սեփական ջանքերով առաջընթաց գրանցելուն անկարող մարդիկ: Անկասկած է, որ քիչ թե շատ զարգացած մեկը չէր կարող մասնակից լինել ողջ մարդկությանը հուզած այդ ոճիրներին՚[28]:

Տրապիզոնի դատավարությանն առնչվող վերլուծական հոդվածներից հիշատակման է արժանի հատկապես ՙԱլեմդարի՚ 1919թ. ապրիլի 25-ի համարում հրապարակված բաց նամակը, որն օրաթերթի տնօրեն Ահմեդ Քադրին ուղղել էր ռազմական արտակարգ ատյանի նախագահ Նազըմ փաշային[29]: Հոդվածի հեղինակը հայտնում էր, որ մոտ 40-50 նավաստիներ իրեն պատմել են Ջեմալ Ազմիի և իթթիհատականների կատարած վայրագությունների մասին: Այսպես, օրինակ, Տրապիզոնում հայ կանանց և երեխաներին լցրել են նավակները և, շրջահայացորեն ափից բավականին հեռացնելուց հետո ջրախեղդ արել: Իսկ երբ խեղդվողները փորձել են կառչել նավերի եզրից, կացնով կոտրել են նրանց մատները[30]: ՙԱլեմդարի՚ տնօրենն իր հոդվածում նշում էր մի քանի պաշտոնյաների մասին, որոնք պաշտոնազրկվել էին կառավարության կողմից` կատարված չարագործությունների վերաբերյալ համապատասխան մարմիններին տեղեկացնելու պատճառով: Այսպես, օրինակ, Տրապիզոնի մաքսային տեսուչ Բեսիմ բեյը պաշտոնից հեռացվել էր Ջեմալ Ազմիի ոճրագործությունների մասին տեղեկացնելու պատճառով: Նման ճակատագրի էր արժանացել նաև իրավական տեսուչ Քենան բեյը, որն ազատվել էր աշխատանքից արդարադատության նախարար Հալիլի կողմից: Պաշտոնազրկման պատճառ էր հանդիսացել այն հանգամանքը, որ Քենան բեյը հանդես էր եկել հայերի ողբերգական դեպքերի կապակցությամբ անմիջապես հետաքննություն կատարելու պահանջով[31]:

Ահմեդ Քադրին հոդվածում իր զարմանքն էր արտահայտում այն փաստի կապակցությամբ, որ ինքը, սովորական քաղաքացի լինելով հանդերձ, ավելի լավ էր տեղեկացված Տրապիզոնի տեղահանության ու կոտորածների սարսափահարույց մանրամասներին, քան դատարանը: ՙԱլեմդարի՚ տնօրենը ռազմական ատյանի նախագահին հարցնում էր, թե ինչով էր պայմանավորված դատարանի անտարբերությունը խնդրի նկատմամբ[32]:

Հոդվածագիրը ռազմական դատարանի նախագահ Նազըմ փաշային ուղղված իր բաց նամակն ավարտում էր ականատեսների վկայություններին առավել լուրջ վերաբերվելու խնդրանքով և հանցագործներին պատժելու կոչով[33]:

Հետաքրքիր է, որ հոդվածի որոշ հատվածի տպագրումն արգելվել էր գրաքննության կողմից:

 Վերջում նշենք, որ թուրքական ռազմական արտակարգ ատյանը 1919թ. մայիսի 22-ին կայացրած դատավճռով Տրապիզոնի նահանգապետ Ջեմալ Ազմիին և կուսակցության պատասխանատու քարտուղար Յենիբահչելի Նայիլին հեռակա կարգով դատապարտել է մահվան, Մեհմեդ Ալիին` 10, իսկ Մուստաֆային ու Նուրիին` 1 տարվա ազատազրկման[34]:

Այսպիսով, Տրապիզոն նահանգի հայ բնակչության տեղահանության ու կոտորածների դատաքննության վավերագրերը, որոնք տպագրվել են օսմանյան “Ալեմդար” օրաթերթում, նոր մանրամասներ են հաղորդում 1915թ. Հայոց ցեղասպանության մասին: 

*Հոդվածը հրատարակվել է ՙՁայն Համշենական՚ թերթում, թիվ 4-6 (45-47), ապրիլ հունիս , 2008թ.


 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 

[1] Տե’ս Taner Akçam, İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu, İmge Kitabevi Yayınları, 2002, s.397.

[2] Գրիկերը (Գրիգոր Կերկերյան) ՙԱլեմդար՚ օրաթերթը բնորոշում է որպես կիսապաշտոն օրաթերթ, Բարձր Դռան և սուլթանական պալատի բանբեր: Տե’ս Գրիկէր, Եոզղատի հայասպանութեան վավերագրական պատմութիւնը, Նիու Եորք, 1980, էջ 12:

[3]  Meydan Larousse Büyük Luğat ve ansiklopedi, birinci cilt, İstanbul, 1985 s.296.

[4] Փափազեան Ա., Հայերի ցեղասպանութիւնը ըստ երիտթուրքերի դատավարութեան փաստաթղթերի, Լոս Անճելես, 2005, 236-237:

[5]  Taner Akçam, İnsan Haklari…, s. 232-233.

[6] Divan-i Harb-i Örfi’de Trabzon Tehcir Muhâkemesi, Alemdar, İstanbul, 2 Nisan, 1919.

[7] Divan-i Harb-i Örfi: Trabzon Taktil ve Tehcir Muhâkemesi, Alemdar, 4 Nisan, 1919.

[8] Նույն տեղում:

[9]  Trabzon Tehcir ve Taktil Muhâkemesi, Alemdar, 6 Nisan, 1919.

[10]  Divan-i Harb-i Örfi’de Trabzon Tehciri Muhâkemesi, Alemdar, 13 Nisan, 1919.

[11]   Trabzon Tehcir Muhâkemesi, Alemdar, 1 Mayıs, 1919.

[12] Ժողովուրդի ձայնը (քաղաքական եւ հասարակական օրաթերթ), Կ.Պոլիս, խմբագրապետ` Տիգրան Զաւէն, 1-ը մայիսի, 1919, N 77-168:

[13] Նույն տեղում:

[14] Նույն տեղում:

[15] Երկու ՙմավունա՚ կին ու տղայ ծովը կը թափեն, Ժողովուրդի ձայնը, 6-ը մայիսի, 1919, N 81-172:

[16] Նույն տեղում:

[17] Թուրքերենից թարգմանաբար` բեռնանավ, լաստանավ:

[18] Երկու ՙմավունա՚ կին ու տղայ ծովը կը թափեն, Ժողովուրդի ձայնը, 6-ը մայիսի, 1919, N 81-172:

[19]  Divan-i Harb-i Örfi’de Trabzon Tehciri Muhâkemesi, Alemdar, 11 Mayıs, 1919. Այդ մասին նաև տե’ս ԺԶ դատավարութիւն Տրապիզոնի ջարդարարներուն, Ժողովուրդի ձայնը, 11-ը մայիսի, 1919, N 86-177:

[20] Այդ մասին տե’ս Ալեմդար օրաթերթի 1919 թվականի ապրիլի 4-ի, 8-ի, ինչպես նաև մայիսի 1-ի համարները:

[21]  Trabzon Tehcir ve Taktil Muhâkemesi, Alemdar, 8 Nisan, 1919.

[22]  Divan-i Harb-i Örfi’de Trabzon Tehcir Muhâkemesi, Alemdar, 2 Nisan, 1919.

[23]  Divan-i Harb-i Örfi’de Trabzon Tehcir ve Taktil Muhâkemesi, Alemdar, 27 Nisan, 1919.

[24] Ժողովուրդի ձայնը, 1-ը մայիսի, 1919, N 77-168:

[25]  Trabzon Taktil ve Tehciri. İddianamenin Kıraatı, Alemdar,16 Nisan, 1919.

[26] Նույն տեղում:

[27] Taner Akçam , Ermeni Tabusu Aralanırken Diyalogtan Başka Çözüm Var mı? Istanbul, 2002, s. 90.

[28]  Trabzon Taktil ve Tehciri. İddianamenin Kıraatı, Alemdar,16 Nisan, 1919.

[29]  Ahmed Kadri, Divan-i Harbi Reisi Nazım Paşa Hazretlerine Açık Mektup, Alemdar, 25 Nisan, 1919.

[30] Նույն տեղում:

[31] Նույն տեղում:

[32] Նույն տեղում:

[33] Նույն տեղում:

[34] Փափազեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 236-245:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *