Քննարկումներ հայկական արվեստի մասին

 Երեկ ՙՀրանտ Դինքի՚ անվան միջազգային հիմնադրամի կազմակերպած խորհրդաժողովի ընթացքում թեթև լարվածություն արձանագրվեց: Հակամարտող կողմերն էին «Ակօս» շաբաթաթերթի լրագրող Զաքարիա Միլդանօղլուն և պրոֆեսոր Գյոնյուլ Օնեյը:

«Հրանտ Դինքի» անվան միջազգային հիմնադրամի կազմակերպած «Մշակութային փոխառնչությունները Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայում» խորհրդաժողովի ժամանակ Զաքարիա Միլդանօղլուն ասաց. «Ես դեպք չեմ հիշում, որ թուրքական համալսարաններում երբևէ դասեր տրվեին հայկական արվեստի մասին»: Այս խոսքի վրա նույն նիստի մասնակիցներից Էգե համալսարանի նախկին դասախոս, պրոֆեսոր Գյոնյուլ Օնեյն ասաց. «Ես 1964 թվականիցից սկսած դասեր եմ տվել հայկական և սելջուկյան արվեստների վերաբերյալ: 1989 թ. հրատարակվեց Աղթամարի եկեղեցուն վերաբերող իմ գիրքը»:

Ըստ Օնեյի` ինքը դասավանդում է 1964 թվականից ի վեր

«Ճարտարապետություն և զարդարվեստ. ժամանակային և տարածական անցումայնություններ» նիստի ժամանակ Զաքարիա Միլդանօղլուն «Մշակութային անցումնայնությունը շինարարական արվեստում. Կեսարիա, Ստամբուլ ու Երուսաղեմ» թեմայով իր զեկուցման ժամանակ, քննադատելով նաև Թուրքական պատմագիտական ընկերությանը, ասաց. «Թուրքական պատմագիտական ընկերության հրապարակումներն անարդար են վարվում սելջուկյան պատմության հանդեպ: Այդ հրապարակումներն անտեսում են սելջուկների առնչությունները այլ մշակույթների հետ»:

Միլդանօղլուն հայտնեց նաև հետևյալը. «Մենք տեղյակ չենք Ալփարսլանի և հայերի միջև հարաբերությունների մասին: Եթե արդեն իսկ տարբեր աղբյուրներում գոյություն ունեցող, սակայն թուրքերենի չվերածված տեղեկությունները թարգմանվեն թուրքերեն, ավելի հանգիստ կընթերցենք 1070 թ. պատմությունը: Մեկ տաբու ևս կջարդվի»: Միլդանօղլուն ասելով նաև, թե «Սելջուկների ներխուժումից հետո հայերի մի մասը գնաց Ադանա», նշեց. «Հայերի հիմնած Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը կանգուն մնաց 300 տարի: Գոյություն ունի ընդհանուր սելջուկյան-հայկական հարաբերությունների պատմություն: Վախվորելով ասում են, թե սելջուկյան իշխանները նույնիսկ ամուսնացել են հայերի և քրիստոնյա վրացիների հետ»: Նա իր զեկուցման հատվածներից մեկում հետևյալ խոսքերով դիմեց զեկուցողներին. «Ես երբևէ չեմ տեսել, որ թուրքական համալսարաններում դասեր տրվեն հայկական արվեստի մասին: Ես դեպք չգիտեմ, որ դասընթացներում տեղ տրվի մշակութային փոխառնչություններին, իսկ դուք գիտե՞ք»:

Միլդանօղլուի վերոնշյալ խոսքերից հետո «Իրանից դեպի Անատոլիա. սելջուկյան պալատական մշակույթի հետ փոխազդեցությունները» թեմայով զեկույց ներկայացրած Էգե համալսարանի նախկին պրոֆեսոր Գյոնյուլ Օնեյը նշեց. «1964 թվականից սկսած դասավանդել եմ հայկական արվեստի և սելջուկների հետ առնչությունների մասին: Ես դա ասում եմ` ի պատասխան այն պնդմանը, թե «բոլորովին դաս չի տրվել»:

Օնեյը ասաց. «Ես շատ բաց եմ քննադատությունների առջև. անիրավացի կգտնվեք, եթե ինձ դրանում մեղադրեք» և հավելեց. «Հայերեն չիմանալու պատճառով որոշ հարցերում բացեր ունեք: Դժբախտաբար տեղյակ չենք հայկական հրապարակումների մասին»:

Այդ ընթացքում ունկնդիրներից Սևան Աթաօղլուն Օնեյին ուղղեց հետևյալ հարցը. «Ինչո՞ւ Աղթամարի եկեղեցու հայերեն անվանումը չեք ասում: Ասե’ք, որ մարդիկ էլ սովորեն, պրոֆե’սոր»:

Օնեյը պատասխանեց. «Այո’, Սուրբ խաչ եկեղեցին: Ես թուրքերեն տարբերակն օգտագործեցի, քանի որ մարդիկ գիտեն որպես Աղթամար եկեղեցի, այդպես ասացի, որպեսզի իրենց հասկանալի լինի»:

Հախճապակով զարդարված հայկական եկեղեցու պատմությունը

Ճարտարապետ և «Ակօս» շաբաթաթերթի լրագրող Զաքարիա Միլդանօղլուն իր զեկուցման մեջ նշեց. «Մեր ուսումնասիրություններում ծանոթացել ենք նաև հայկական բժշկական պատմությանը, տեղեկացել, որ Սվասում, Ադանայում, Թոքաթում և Կայսերիում եղել են հայկական բժշկական դպրոցներ, որոնք հասել են այնպիսի մակարդակի, որ անգամ համատեղ գիտաժողովներ են կազմակերպել արաբների ու հույների հետ»:

Միլդանօղլուն հետևյալ պարզաբանումները տվեց Երուսաղեմում գտնվող հախճապակե հայկական եկեղեցու պատմության վերաբերյալ. «Քյութահիայի հայերը նույնպես դուրս են եկել այդ անհայտ ուղևորությանը: Նրանց շրջանում, ովքեր բռնել են Երուսաղեմի ճանապարհը, եղել են նաև հախճապակու գործով զբաղվող հայեր: Վերոհիշյալ եկեղեցին հենց նրանք են զարդարել»:

Շուլե Յըլդըրըմ, www.birgun.net, 14.06.2010

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *