Մշակութային ժառանգության ոչնչացումը որպես ցեղասպանության բաղկացուցիչ մաս

1ՍԵԴԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության

թանգարանինստիտուտի

ավագ գիտաշխատող

Ցեղասպանությունը որևէ էթնիկ, ռասայական կամ կրոնական խմբի ոչ միայն ֆիզի­կա­կան բնաջնջումն է, այլև` նրա մշակութային ժառանգության (հոգևոր և նյութական ար­ժեք­ների ամբողջություն) ոչնչացումը, քանի որ էթնոս կամ ժողովուրդ հասկացությունն առավել ամբողջական իմաստ և նկարագիր է ստանում իր ստեղծած մշակութային արժեքներով: Յուրաքանչյուր ժողովրդի մշակութային ժառան­գությանն ուղղված ցանկացած ոտնձգություն մարտահրավեր է նաև համամարդկային մշա­կութային ժառանգությանը, քանզի ցանկացած մշակույթ համաշխարհային քաղաքակր­թու­թյան բաղկացուցիչ մաս է հանդիսանում: Ցանկացած խմբի գոյությունը կարող է հարցականի տակ դրվել, եթե այն զրկվում է իր մշակույթից, անգամ խմբի ֆիզիկական գոյության դեմ որևէ սպառնալիքի բացակա­յության պարագայում: Ինչպես իրավացիորեն նշում է անգլիացի հետազոտող Պամելա դե Կոնդա­պան, նյութական մշակույթի համակարգված և դիտավորյալ ոչնչացումը գալիս է վկայելու, որ տվյալ էթնիկ խումբը նման մշակութային զտման մաս է կազմում[1]:

Դեռևս 1944թ. քրեական և միջազգային իրավունքի մասնագետ Ռաֆայել Լեմկինը, շրջանառության մեջ դնելով «ցեղասպանություն» տերմինը, իր «Առանցքի տերությունների կառավարումը օկու­պաց­ված Եվրոպայում» աշխատության մեջ համադրելով հունարեն genos (ռասա կամ ցեղախումբ) և լատիներեն cide (սպանել) բառերը, կազմել է «գենոցիդ» եզրը` այն սահմանե­լով ոչ միայն որպես էթնիկ կամ կրոնական խմբի ֆիզիկական բնաջնջում, այլև` նրա ազգային, հոգևոր մշակույթի ոչնչացում: Մշակութային արժեքների կանխամտածված ոչնչացումը որակելով որպես հանցագործություն` Լեմկինը պնդում է, որ խմբի կյանքի հիմքի (գենոֆոնդ) ոչնչացման ջանքերն իրենց մեջ ներառում են քաղաքական և սոցիալական մշակույթի, լեզվի, ազգային ինքնության անկում[2]:

Հատկանշական է, որ Լեմկինը մինչ «գենոցիդ» եզրի առաջադրումը և դրա բնորոշումը, հանդես եկավ նաև միջազգային օրենսդրական մի քանի նախագծերով «բարբարոսության» և «վանդալիզմի» դատապարտման համար: «Բարբարոսությունը» սահմանվում էր հետևյալ կերպ. «Ազգային, կրոնական, ռասայական և սոցիալական ընդհանրության կանխա­մտած­ված ոչնչացում», իսկ վանդալիզմը` «…ընդ­հան­րությունների ուրույն հանճարի դրսևորում հանդիսացող մշակույթի և արվեստի աշխա­տանքների ոչնչացում»: Ընդ որում` Լեմկինը պնդում էր, որ թե’ «վանդալիզմը» և թե’ «բարբա­րոսու­թյու­նը» դիտարկվեն որպես միջազգային հանցագործություններ[3]:

Անվանի ցեղասպանագետ, Երուսաղեմի Հոլոքոսթի և ցեղասպանության ուսում­նա­սի­րու­թյան ինստիտուտի տնօրեն Իսրայել Չարնիի կարծիքով մշակութային ցեղասպանու­թյու­նը կամ «էթնոցիդը» էթնիկական, ազգային, կրոնական կամ այլ խմբի մշակույթի կանխա­մտած­ված ոչնչացումն է, և պարտադիր չէ, որ այն ներառի նաև խմբի ֆիզիկական ոչնչա­ցումը[4]:

Հիմք ընդունելով Լեմկինի վերոհիշյալ աշխատությունը` ՄԱԿ-ում 1948թ. պատրաստ­վեց «Ցեղասպանության հանցագործության կանխման և դրա համար պատժի մասին» կոնվենցիան, որի նախնական տարբերակում ընդգրկվեցին ֆիզիկական, կենսաբանական (բիոլոգիական) և մշակութային ցեղասպանություն ձևակերպումները[5]Նախագծում վերջինիս վերաբերող սահմանումներն էին.

ա) Խմբի երեխաների բռնի տեղափոխումն այլ խմբեր:

բ) Այն մարդկանց բռնի և սիստեմատիկ արտաքսումը, ովքեր ներկայացնում են տվյալ մշակութային խումբը:

գ) Մայրենի լեզվի օգտագործման արգելումը նույնիսկ նեղ շրջանակներում:

դ) Մայրենի լեզվով լույս տեսած գրքերի կամ կրոնական աշխատությունների սիստեմատիկ ոչնչացումը և վերահրատարակելու արգելքը:

ե) Պատմական ու կրոնական հուշարձանների սիստեմատիկ ոչնչացումը կամ դրանց օգտագործումն այլ նպատակով, պատմական, գեղարվեստական, կրոնական արժեք ունեցող փաստաթղթերի կամ կրոնական ծեսերում օգտագործվող առարկաների ոչնչացումը և տարրալուծումը[6]:

Մշակութային ցեղասպանությունը բնորոշող և դատապարտող վերոնշյալ սահմանումները թեպետ կոնվենցիայի վերջնական տարբերակում տեղ չգտան, սակայն ժամանա­կակից միջազգային իրավունքում հաստատագրվեցին որպես միջազգային իրավական պարտավորություններ, որոնք վերաբերում են մշակութային ժառանգության պահպանմանն ու դրանց ոչնչացման համար պատասխանատվության ենթարկելուն[7]: Հիմնական փաստարկն այն էր, որ կնվենցիան ուղղված է հենց մարդկային կոտորածների կանխմանն ու պատժին, հետևաբար մշակութային ցեղասպանության ներառումը կթուլացներ կոնվենցիայի ուժը որպես այդպիսին: Միակ ձևակերպումը, որ տեղ գտավ կոնվենցիայի վերջնական տարբերակում և համապատասխանում էր «մշակութային ցեղասպանություն» հատվածին, խմբի երեխաների` որպես տվյալ խմբի մշակութային ժառանգության կրողի, բռնի տեղափոխումն է այլ խմբեր[8]:

Բացարձակ ճշմարտություն է այն, որ մշակութային արժեքների ոչնչացումը երբեք չի կարելի համեմատել ֆիզիկական ոչնչացման կամ մի ամբողջ խմբի բնաջնջման հետ, սակայն պատմությունը ցույց է տալիս, որ մեկն առանց մյուսի երկար գոյատևել չի կարող: Խմբի մշակութային ժառանգության լիակատար ոչնչացումը կհանգեցնի տվյալ խմբի անհետացմանը մարդկության համընդհանուր հիշողությունից, ինչպես և նրա կենսագործունեության բոլոր հետքերի վերացմանը: Իսկ եթե չկա հիշողություն, ապա մշակութային ցեղասպանություն իրագործողների համար տվյալ խմբի գոյության ժխտումը կամ մերժումը առավել քան դյուրին կլինի, իսկ ցեղասպանությունը կամ բնաջնջումը` ամբողջական:

Մեր օրերում մշակութային ժառանգության դեմ ոտնձգությունները կրում են շարունակական բնույթ` ուղեկցվելով նորանոր ցեղասպանական գործողություններով կամ պատե­րազմ­ների ժամանակ կիրառվող հանցագործություններով: Բոսնիայում մահմեդական, ուղղափառ հոգևոր հաստատությունների և այլ մշակութային կենտրոնների դեմ իրականաց­ված ոտնձգությունները, Բուդդայի արձանի պայթեցումը թալիբների կողմից, ինչպես նաև Նախիջևանում Հին Ջուղայի հայկական գերեզմանոցի` պետական մակարդակով իրագործ­ված բարբարոսական ոչնչացումը[9]վկայում են այն մասին, որ մշակութային ցեղասպա­նությունները դեռ կիրառելի են և շատ հաճախ ուղղորդվում են կոնկրետ պետության իշխա­նությունների կողմից: Այս կամ այն խմբի մշակութային արժեքների ոչնչացման շարունակելիությունը, անժխտելիորեն, հանդիսանում է մշակութային ցեղասպանություն իրագործողների անպատժելիության արդյունք: Օսմանյան կայսրության, Թուրքիայի Հանրապետության,Ադրբեջանի և նրան բռնակցված հայկական պատմական գրեթե բոլոր տարածքներում հայկական մշակութային ժառանգության (պաշտամունքային հուշարձաններ, գրադարաններ, դպրոցներ, դպրեվանքեր, եզակի ձեռագրերի բազմահազար հավաքածուներ և այլն) կանխամտածված ու հետևողական ոչնչացումը[10],որը լիովին համապատասխանում է մշակութային ցեղասպանություն բնորոշմանը և հայերի դեմ իրագործված ցեղասպանության բաղկացուցիչ մասն է կազմում, հենց այդ անպատժելիության դասական օրինակն է:Թուրքական կառավարությունը թեև պաշտոնապես հավատարիմ է մնում ազգային փոքրամասնությունների մշակութային ժառանգության պահպանությանը վերաբերող միջազգային պայմանագրերին[11], այդուհանդերձ կանխամտածված կերպով շարունակում է իր տարածքի դեռևս կանգուն կամ կիսավեր հայկական հուշարձանների ոչնչացումը[12]: Արկանզասի համալսարանի սոցիոլոգիայի պրոֆեսոր Սեմյուել Թոթթենը, խոսելով հայերի դեմ իրագործված ցեղասպանության մասին, պնդում է, որ հայկական մշակութային հուշարձանների նկատմամբ իրագործված վանդալիզմը հանդիսանում է ցեղասպանության ակտ[13]: Հատկանշական է, որ վերջին շրջանում արդեն անհրաժեշտություն է դիտվում միջազգային նոր կոնվենցիա ընդունելու խնդիրը, որով մշակութային արժեքների ոչնչացումը պետք է դիտվի որպես մարդկության դեմ հանցագործություն[14]:

Ժամանակակից ակադեմիական գրականության մեջ «էթնոցիդ» եզրն առավել հաճախ օգ­տա­­գործվում է ավելի նեղ իմաստով` բնորոշելով մշակութային ցեղասպանությունը: Այս­պիսի իմաստով այն բնութագրվում է Սան Խոսեում 1981թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ընդունված հռչակագրում, որում մասնավորապես նշվում է. «Էթնոցիդը էթնիկ խմբին իր սեփական մշակույթի, լեզվի օգտագործման ու զարգացման և փոխանցման խմբային և անհատական իրավունքների մերժումն է… Մենք հայտարարում ենք, որ էթնոցիդը, այսինքն` մշակութային ցեղասպանությունը միջազգային իրավունքի խախտում է և համարժեք է ցեղա­սպա­նությանը, որը դատապարտվում է Միացյալ ազգերի «Ցեղասպանության հանցա­գործության կանխման և դրա համար պատժի մասին» 1948թ. կոնվենցիայով»[15]:

Այսպիսով` մշակութային ցեղասպանությունը, որպես կանոն, խմբի ոչնչացման ցեղասպան ծրագրի մասն է կազմում` ձգտելով ժխտել խմբի յուրաքանչյուր մարդկային կյանքի գոյությունը և այն ենթադրությունը, թե մշա­կու­թային ցեղասպանությունը տարբերվում է ֆիզիկական բռնություն ենթադրող ցեղասպա­նությունից, իրականում թյուրիմացություն է, քանզի մշակութային ցեղասպանությունը ցանկացած ցեղասպանական գործողության բաղկացուցիչ և կարևոր մասն է:


[1] Pamela de Condappa, Cultural Cenocide in Bosnia-Hezegovina: Destroying Heritage, Destroying Identity, տե՜ս www.metamedia.stanford.edu/projects/CulturesofContact/admin/download.html?attachid=14883-

[2] Lemkin R., Axis Rule in Occupied Europe, Washington, 1944, p.80-85, տե՜ս` http://www.preventgenocide.org/lemkin/AxisRule1944-1.htm

[3] Martin Shaw. What is genocide?, Polity, London, 2007, p. 18.

[4] Israel W. Charny, Classification of Cenocide in Multiple Categories, “Encyclopedia of Cenocide”, vol. 1, Santa Barbara, California, 1999, p. 9.

[5] Lyndel V. Prott, Ethnocide, Encyclopedia of Cenocide and Crimes Against Humanity, Dinah L. Shelton [editor in chief], vol. 1, Thomson Gale, 2005, p. 309.

[6] Նույն տեղում, էջ 310:

[7] The Final Act of the intergovernmental conference on the protection of cultural property in the event of armed conflict, the Hague, 1954. 2003թ հոկտեմբերի 17-ին ՅՈՒՆԵՍԿՈ-յի կողմից ընդունվեց Հայտարարություն մշակութային ժառանգության միտումնավոր ոչնչացման վերաբերյալ, The General Conference of the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization meeting in Paris at its thirty-second session in 2003.

[8] Caroline Fournet, The Crime of Destruction and the Law of Genocide, UK., Ashgate, 2007, p. 43-46.

[9] Տե’ս Demoyan H., Azerbaijan: Vandalism as usual, Yerevan, 2006.

[10] Տե’ս Հովհաննիսյան Ա., Թուրքիա. մշակութային ցեղասպանություն, Երևան, 2005, Մկրտչյան Շ., Լեռնային Ղարաբաղ. Ադրբեջանի իրականացրած ցեղասպանության անատոմիան, Ստեփանակերտ, 2003:

[11] Թուրքիան 1965թ. ստորագրել է դեռևս 1954թ. Հաագայի կոնվենցիան, որտեղ շեշտը դրված է անկախ ծագումից մշակույթների պահպանման կարևորության վրա, և որով Թուրքիան պարտավորվել է պատերազմի ժամանակ պահպանել մշակութային հուշարձանները, իսկ 1969թ. հունվարի 7-ին Թուրքիան ստորագրել է միջազգային մեկ այլ պայմանագիր` դարձյալ մշակութային հուշարձանների պահպանման մասին: Տե՜ս, Dickran Kouymjian, The Destruction of Armenian Historical Monuments as a Continuation of the Turkish Policy of Cenocide, A Crime of Silence the Armenian Cenocide, Cambridge, Mass., 1985, p.176: Թուրքիան ստորագրել է նաև եվրոպական խորհրդի կողմից կնքված 1985 թ. հոկտեմբերի 3-ին Գրենադայում ստորագրված ՙԵվրոպական ճարտարապետական ժառանգության պահպանության կոնվենցիան՚, որը թեև Թուրքիան ստորագրեց նույն թվականին, սակայն նրա Ազգային մեծ ժողովի արտաքին գործոց հանձնաժողովի կողմից վավերացվեց միայն 1988թ. օգոստոսի 1-ին. այդ կոնվենցիայի 3-րդ և 4-րդ հոդվածների համաձայն` կողմերը պարտավորվել են միջոցներ ձեռք առնել տվյալ ռեգիոնի հուշարձանների, կառույցների համալիրների և տեսարժան վայրերի պահպանության համար, կանխել պահպանության տակ եղած անշարժ գույքի փչացումը, քայքայումը կամ ոչնչացումը: Տե՜ս ՙԱնի՚-Անիի պահպանության և ուսումնասիրման միջազգային գիտական կենտրոնի գիտական- հասարակական եռամսյա հանդես, N 1, 1992, էջ 57-60, N 2, 1992, էջ 63:

[12] Մեր օրերում հայկական մշակութային հուշարձանների ոչնչացման շարունակելիության մասին է վկայում է հետևյալ իրողությունը. Թուրքիայի պաշտպանության նախարարությունը, որ մինչ այդ անձամբ էր հսկողություն սահմանում Անիի հուշարձանների նկատմամբ, 2004թ. իր պարտավորությունները հանձնել է մշակույթի նախարարությանը` պայմանով, որ զինվորները պետք է փոխարինվեին հատուկ քաղաքացիական հսկիչներով: Մշակույթի նախարարությունը, սակայն, գործարք կնքելով Կարսում տեղակայված մի կազմակերպության հետ, Անիի ամբողջ հսկողությունը հանձնում է վերջինիս, որի աշխատակիցները մոտակա Օջաքլը գյուղի բնակիչներն էին, որոնք էլ օգտվելով ընձեռնված հնարավորությունից, քանդել և փորել են հնարավոր բոլոր տեղերը` գանձեր որոնելու ակնկալիքով: Տե՜ս, http://www.virtualani.org/2007/index.htm

[13] Տե’ս Pamela de Condappa, Cultural Cenocide in Bosnia- Hezegovina: Destroying Heritage, Destroying Identity.

[14] Այսպիսի մի առաջարկով 2001 թ. ՙԹայմզ՚ թերթում հանդես եկավ անգլիացի լրագրողը, Տե՜ս Pamela de Condappa, Cultural Cenocide in Bosnia-Hezegovina, տե՜ս նույն տեղում:

[15] UNESCO and the struggle against ethnocide. Declaration of San Jose http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000499/049951eo.pdf

  1 comment for “Մշակութային ժառանգության ոչնչացումը որպես ցեղասպանության բաղկացուցիչ մաս

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *