Բառերի հետ խաղացողը, որը երկրին հիշեցնում է սեփական անունները

Սևան Նիշանյանը «Իր անունը մոռացած երկիրը» վերնագրով իր գրքում նշում է, որ Թուրքիայում անվանափոխվել են 15 հազար գյուղ, ավան ու նահանգ, և ցույց տալիս, թե 20-րդ դարի սկզբին մոտ 15 հազար հայերեն, քրդերեն, հունարեն, ասորերեն, լազերեն, վրացերեն, արաբերեն և արմատը չպարզված այլ լեզուների պատկանող ու նույնիսկ թուրքերեն  անուններով գյուղերը, ավաններն ու նահանգները ինչ անուններ են ստացել հարյուրամյակի վերջում:

Ամենահարմար հասկացություններից մեկը, որը կարող է բնութագրել Սևան Նիշանյանին, պետք է որ լինի «բառերի հետ խաղացող» արտահայտությունը: Սևան Նիշանյանն այդ հմտությունը ցուցաբերեց «Իր անունը մոռացած երկիրը» վերնագրով գրքում: Սույն գիրքն առաջինն է այս բնագավառում: Սևան Նիշանյանը մանրամասն տեղեկություններ է հաղորդում Թուրքիայում անվանափոխված 15 հազար գյուղերի, ավանների և նահանգների մասին: Ցույց տալիս, թե 20-րդ դարի սկզբին մոտ 15 հազար հայերեն, քրդերեն, հունարեն, ասորերեն, լազերեն, վրացերեն, արաբերեն և արմատը չպարզված այլ լեզուների պատկանող ու նույնիսկ թուրքերեն անուններով գյուղերը, ավաններն ու նահանգները ինչ անուններ են ստացել հարյուրամյակի վերջում: Նիշանյանն արձանագրում է, որ Անվանափոխություններով զբաղվող հանձնաժողովը հիմնվել է 1956 թ.` Դեմոկրատական կուսակցության օրոք: Ըստ Նիշանյանի` հատկապես քաղաքական վերջին գործընթացում «լիբերալ-ազատական-դեմոկրատական» հակման կողմից, հետզհետե սրբացված Դեմոկրատական կուսակցության իշխանությունը, ըստ էության, հիմք հանդիսացավ թուրք-իսլամական սինթեզի համար: Այսպես, օրինակ, հենց այդ ժամանակաշրջանում Կաստամոնուի գավառներից մեկը կոչվեց Բոզքուրթ, Քահրամանմարաշի գավառներից մեկն էլ` Թյուրքելի: Հետաքրքիր է, որ Դեմոկրատական կուսակցությանը տապալած մայիսի 27-ի խունտան շարունակեց իր քաղաքական ախոյանից ստացած ժառանգությունը: Եվ հազարավոր տեղանուններ ինչ-որ կերպ թուրքացվեցին 1956-1964 թթ. ընթացքում:

Նիշանյանի կարծիքով` ներկայում գալիս է մի նոր ալիք: Ինքնավստահություն ստացած մտավորականների շնորհիվ գավառները հետ են պահանջում իրենց նախկին անվանումները: Դա հաջողվել է անել 120 գյուղի և ավանի: Նիշանյանն այդ միտումը բացատրում է խորհրդի` կարգուկանոնի և պաշտոնական գաղափարախոսության հիմքերի ցնցումով:

Հարց- Ձեր գրքում խոսում եք այն մասին, որ եղել է անվանափոխության երեք ալիք:

Պատասխան- Օսմանյան շրջանում, Միություն և առաջադիմություն կուսակցության օրոք, հանրապետության առաջին տարիներին, Դեմոկրատական կուսակցության օրոք, մայիսի 27-ի հեղաշրջման ժամանակ և սեպտեմբերի 12-ի դեպքերի ընթացքում: Սակայն տեսնում ենք, որ 1956 թ. սկսած` տեղանունները փոխվել են համակարգված կերպով: Հիմնական մեծ փոփոխությունները տեղի են ունեցել 1961-65 թվականներին: Փոխվել է տասնյակ հազարավոր տեղանուն, սակայն դրանով հատուկ զբողվող հաստատությունը հիմնվել է Դեմոկրատական կուսակցության իշխանության օրոք: 1956-1957 թթ. ստեղծվել է Անվանափոխություններով զբաղվող հանձնաժողովը: Ոչ թուրքական տեղանունների ոչնչացումը 1913 թ. ի վեր եղել է թուրքական օջախների և Միություն ու առաջադիմություն կուսակցության ամենակարևոր ծրագիրը: Այդ ծրագրերը բարձրաձայնվեցին 1910-ական թվականներին: 1920-ականներին հետ քաշվեցին, իսկ 30-ականներին կրկին անցան հարձակման: Դեմոկրատական կուսակցության օրոք իշխանության գլուխ եկած անձինք հիմնականում հենց այդ կադրերից էին բաղկացած:

Հարց- Այսինքն` իթթիհատականների լիբերալ թև՞ը:

Պատասխան- Այստեղ սխալ է լիբերալ բառի կիրառումը: Կարելի է ասել` թուրք-իսլամական սինթեզ: Ինչպես նշում է պատմաբան Իբրահիմ Քաֆեսօղլուն` այն մտայնությունը, թե «Մեր փառապանծ պատմությունը հերոսությունների պատմությունն է: Թուրքը գերազանցող է, քրդերը փչացած թուրքերն են: Իսկ հայեր ու հույներ, ըստ էության, չկան», իրեն նույնքան ուժեղ կերպով զգացնել է տալիս Դեմոկրատական կուսակցության մեջ, այնքան, որքան առնվազն զգացվում էր Ժողովրդահանրապետական կուսակցության մեջ:

Հարց-  Մի՞թե ուշագրավ չէ, որ այս ծրագիրը թեև սկսվել է Դեմոկրատական կուսակցության իշխանության տարիներին, սակայն շարունակվել է նաև մայիսքսանյոթցիների կողմից:

Պատասխան- Այն լիովին համապատասխանում է մայիսքսանյոթցիների աշխարհընկալմանը: Դեմոկրատական կուսակցությունը համարվում է լիբերալ և կոսմոպոլիտ ընկալման ներկայացուցիչ. դա ճիշտ չէ:

Հարց- Հիմնականում ո՞ր շրջաններն է թուրքացրել վերոհիշյալ հանձնաժողովը:

Պատասխան- Արևելյան շրջաններն ավելի շատ են թուրքացվել, քան արևմտյանները: Քանզի Եփրատից արևելք ընկած շրջաններում հնուց թուրքերեն տեղանունների թիվն ընդամենը 10-20 տոկոս է կազմում: Դրանց մեծ մասը այլալեզու է կամ անհայտ լեզուներով: Արդվինում 1920 թվականից առաջ ոչ մի թուրքական տեղանուն չի եղել:

Հարց- Անգամ Յուսուֆելի՞ն:

Պատասխան- Յուսուֆելին վարչական միավոր է և ոչ թե բնակավայրի անվանում: Այն անվանակոչվել է 1911-12 թթ.` Աբդուլ Ազիզի որդու` Յուսուֆ Իզզեթթին Էֆենդու պատվին:

Հարց- Երբ գյուղերի և ավանների անունները թուրքացվում էին, արդյո՞ք նույն ճակատագրին արժանացան նաև դաշտերի և լեռների անվանումները:

Պատասխան- Իհարկե’, փոխվել է նաև 10 հազարի չափ լեռան, հովտի, գագաթի և գետի անուն: Առանձնապես չեն դիպել գյուղակների անուններին: Ավելի ճիշտ` հերթը դեռ չի հասել: Գյուղակների անվանումները «ուղղելո» բախտը վիճակվեց սեպտեմբերի 12-ի հեղաշրջմանը:  

Հարց- Իմ գյուղում կար երկու տեղանուն /Էրզրում/Փազարյոլու (Նորգահ) Բյույուքդերե (Քոջուքթուր)/. մեկը Փիսքասորն էր, մյուսը` Փիրթոսը: Այս երկու տեղանուններն էլ վերջին տարիներին անվանափոխվեցին: Սակայն իրականում այս անունները պահպանվեցին երկար ժամանակ:

Պատասխան- Նման դեպքերի կարելի է հանդիպել ողջ Թուրքիայի տարածքում: Փաստ է, որ վերջին 10-15 տարվա ընթացքում այդ կամքը թուլացած է երևում: Հակառակ դրան` նկատվում է նախկին անվանումները վերականգնելու կամք: Հատկապես 2001-2002 թթ. հետո մոտավորապես 120 վայր, 1960-ականներին ստացած անվանումներից ազատվելով` վերադարձել է իր իրական անվանը: Դա պահանջում է բյուրոկրատական քաշքշուքներ, որոնք տարիներ են տևում: Նախարարությանն են դիմում, դատարան գնում, հանրաքվե անում: Կան վայրեր, որոնց ներկայացուցիչները համառորեն զբաղվել են այդ հարցով և կարողացել վերադարձնել դրանց նախկին անվանումները: Մի կողմում կանգնած է պետական գաղափարախոսությունը, մյուս կողմից կարելի է խոսել ժողովրդի ցուցաբերած դիմադրության մասին:

Հարց- Քաղաքացին առարկու՞մ է պաշտոնական գաղափարախոսությանը, երբ պահանջում է տվյալ վայրի նախկին տեղանունը:

Պատասխան- Ըստ իս` դա 70-80-ական թթ. ի վեր հիմնված կարգի փլուզման սկզբի ամենաակնհայտ օրինակն է: Տեղանունների փոփոխումը Թուրքիայի Հանրապետության արմատական նախագիծն էր, ամբողջապես գաղափարախոսական աշխատանքի վրա հիմնվելով` մի նոր պատմություն, մի նոր ազգ և մի նոր ինքնություն ստեղծելու ծրագրի հիմնական մասը: Դա այլևս չի գործում…

Հարց- Ի տարբերություն 1920-ականներին քեմալիստների` Անատոլիայի հանդեպ հակման` այն հանգամանքը, որ թուրք-իսլամական սինթեզն իրագործվել է Դեմոկրատական կուսակցության ձեռքով, այնպիսի տպավորություն է թողնում, թե կարծես այն ոչ թե հիմնական, այլ երկրորդ հիմնադիր իշխանության ջանքերից է եղել:

Պատասխան- Կա մի փաստ, որը կոնկրետ համեմատել եմ. Թուրքիայի Հանրապետության առաջին յոթ տարիներին թուրքական ցեղապաշտությունն իր իրական դեմքը շատ ցույց չէր տալիս: 1924-ին և 1926-ին տրված անվանումների մեծ մասը անատոլիական է: Իլգազ անունը տալիս են Քոչհիսարին: Իլգազը թուրքական անվանում չէ: 1930-ականներից հետո վատթարը պանթուրքիստական գաղափարախոսության դեմ վերաբերմունքն էր:

Հարց- Անունների վերկանգնումը միևնույն պատճառով և ռեֆլեքսո՞վ է տեղի ունենում:

Պատասխան- Կա մի պարզ հիմնավորում. շատ տեղերում նոր անունները մնացել են որպես պաշտոնական անվանումներ: Սակայն իրական կյանքում օգտագործվել են նախկին անունները: Ամեն գավառում, յուրաքանչյուր ավանում սկսել են ի հայտ գալ 4-5 քիչ թե շատ ուսյալ մարդիկ, քաղաքակրթության հանդեպ հպարտություն զգացող, ինքնավստահ մարդիկ:

Հարց-Թուրքիայի պես ազգային պետություն հիմնած հարևան երկրներում նման անվանափոխման ջանքեր եղե՞լ են, թե՞ դա միայն մեզ է հատուկ:

Պատասխան- Այդ ձգտումը ունեցել է նաև Հունաստանը, որը հունացրել է իր հողերը` անկախությունից հետո: Սակայն կա մի տարբերություն. Հունաստանը հավակնում է առնվազն հետևյալին. «Վերակենդանացնում ենք նախկին անվանումները: Գրավման ժամանակ ի հայտ եկած անունները հանելով` վերադառնում ենք հունական անվանումներին»: Այնինչ Թուրքիայում անգրագետ և կամայական ձևով մոգոնվել են տասնյակ հազարներով շինծու անուններ: Բերենք մի օրինակ. «կանաչ» /յեշիլ/ բառը տարածված չէ թուրքերենում: Այն տարածվել է 18-րդ դարում: Գյուղացիների լեզվով ասում են «երկնագույն»: Թուրքիայում գոյություն ունի «կանաչով» կազմված հազարի չափ տեղանուն` Յեշիլյուրթ, Յեշիլթեփե, Յեշիլդերե… Սրանք 1960 թ. հետո դրված անուններ են: Ամենազավեշտալի բաներից մեկն այն է, որ կա մոտ 50 «Ըշըքլար» անունը կրող տեղանուն: Եթե մի փոքր խորանում ենք, ապա նկատում ենք, որ դրանցից 30-ի իրական անվանումը Շըհլարն է: Ընդամենը մեկ շրջաբերականով բոլոր Շըհլարները դարձել են Ըշըքլար:

Հարց- «Քըզըլ» (կարմիր) բառով կազմված անվանումների զտումը ալևիների՞ դեմ է ուղղված, թե՞ կոմունիստների:

Պատասխան- Կոմունիստների: Հանել են` ասելով, թե «Կարմիր՝ նշանակում է կոմունիստ. մի՞թե կարելի է գյուղին նման անուն տալ»:

Հարց- Երբ անուններ էին որոշվում, արդյո՞ք գնում և խորհրդակցում էին տվյալ գյուղի, շրջանի բնակիչների հետ, թե՞ որոշում էին ընդունում` անգամ առանց այդ վայրը տեսնելու:

Պատասխան- Կենտրոնից որոշում էին 2-3 անվանում: Տեղացի բնակիչներին կամ գյուղի ավագանուն էլ տրվում էր մոտ երկու շաբաթ ժամանակ, որպեսզի ընտրեին դրանցից մեկը: Այդ ամենը տեղի է ունեցել լրիվ բյուրոկրատական եղանակով և Անկարայի մակարդակով: Ընտրել են մի պատրաստի ցուցակից և նշանակել:

Հարց-  Նախկին անվանումները ինչք՞ան տվյալներ են հաղորդում տվյալ շրջանի բնակչության էթնիկ ինքնության մասին:

Պատասխան-  Ոչ շատ: Կարսում 1915 թ. առաջ հայկական եղած վայրերից ոչ մեկի անունն էլ հայերեն չի եղել: Օրինակ` եղել են այնպիսի անվանումներ, ինչպիսիք են Բաշգեդիքլերը կամ Հաջըհասանօղլուլլարը: Հակառակ դրան` հայկական տեղանուններով վայրերի մեծ մասը կա’մ քրդական է, կա’մ ղարափափախական, կա’մ էլ թուրքական, որովհետև մեծ էթնիկական փոփոխությունները գրանցվել են 16-րդ և 17-րդ դարերում: Կարս, Էրզրում, Աղրի (Արարատ) շրջանների հայկական գյուղերի զտումը հայերից կատարվել է 1500-ականների վերջին և 1600-ականների սկզբին: Հետևյալն է տեղի ունեցել. այսինչ տեղում, Ալաշկերտում հայկական գյուղերն անցել են հարձակված քրդերի ձեռքը, հայերը գաղթել են, ասենք, Յոզղատ: Պետությունը կողմնորոշել է: Իսկ անունը ի՞նչ է լինելու, իհարկե` թուրքերեն: Արդյունքում, եթե որևէ տեղի անվանումը հայերեն է, ապա նշանակում է, որ մի ժամանակ այն հայկական է եղել, բայց դա չի նշանակում, որ այն փոխվել է միայն 1914 թ.: Որպես օրինակ բերենք Իսպիրը (Սպերը): Իսպիրում գտնվող բոլոր գյուղերի անվանումները եղել են հայկական: Բայց, ինչպես տեսնում ենք, 19-րդ դարում 1,5 գյուղ  հայ էր մնացել: Դրա իմաստը հետևյալն է. Թուրքիայում իրականացված էթնիկ զտումը ոչ թե հատուկ է միայն 1915-ին, այլ դարեր տևած մի գործընթաց է…

Հարց- Այդ գործընթացն ինչպե՞ս է գործել ալևիներ-սուննիներ համատեքստում:

Պատասխան- Զուտ ալևիական գյուղերի մեծ մասը սովորաբար երկու տեսակ է լինում. այն կրում է կա’մ Քըզըլդեդե, կա’մ էլ Փիրդելի անունը: Ակնհայտորեն մատնացույց է անում կրոնական կազմակերպությանը: Կամ էլ շատ-շատերի վրա կան հայկական անվանումներ: Այսպես, օրինակ, Էրզինջանի /Երզնկա/, Թունջելիի /Դերսիմ/ և Սվասի /Սեբաստիա/ որ շրջանում հայկական գյուղ տեսնեք, իմացեք, որ այն ալևիական է:

Հարց- Իսկ ի՞նչն է դրա պատճառը:

Պատասխան- Այն, որ դրա մի մասում ապրում են կրոնափոխներ:

Հարց- Կարծես թե Յուսուֆ Հալաչօղլուն էլ էր մոտավորապես նույն բանն ասել:

Պատասխան- Կարևոր է այն, թե ինչ մտադրությամբ է դա ասվում: Փաստ է, որ Եփրատի շրջակայքում ապրող ալևի-զազա աշիրեթների մեծ մասի արմատները փորփրելու դեպքում պարզվում է, որ դրանք հայկական են: Կան նաև զավթված գյուղեր: Հայերին վտարել են և զբաղեցրել նրանց տարածքները:

Հարց- Նույն երևույթը նկատելի՞ է արդյոք սևծովյան շրջաններում` հունարեն անվանումների առնչությամբ: Այսինքն` այստեղ կա՞ն այնպիսի բնակավայրեր, որոնց անունները հունական են, բայց բնակչությունը՝ թուրքական…

Պատասխան- Սևծովյան շրջանում հետևյալ պատկերն է. Տրապիզոնից մինչև Ռիզե և Չայելի բոլոր գյուղերի անվանումները հունական են: Դրանք չեն փոխվել 1400-ական թթ. ի վեր: Բայց երբ հայացք ենք նետում բնակչությանը, ապա տեսնում ենք, որ այստեղ հնուց ի վեր մահմեդականներ են բնակվել: Ես կարծում եմ, որ դրանք հիմնականում դավանափոխներ են, որոնք մահմեդականացվել և թուրքերենը յուրացրել են դեռևս Սելիմ Ահեղի օրոք: Մնացել է Թոնյան, որի բնակչությունն էլ մուսուլման է դարձել 17-րդ դարում: Սակայն այստեղի բնակիչները դեռ պահպանում են հունարեն լեզուն:

            Կա նաև համացանցային կայքէջ

Հարց- Ձեր աշխատանքները քանի՞ տարի են տևել:

Պատասխան- Սա մի թեմա է, որով սկսել եմ հետաքրքրվել շատ վաղուց. արդեն 20 տարի է, ինչ գրավում է իմ ուշադրությունը: Բայց արդեն մեկ տարի է, ինչ քրտնաջան աշխատում եմ: Այն ընկալում եմ որպես ավելի ծավալուն մի աշխատության նեղ, բայց կոնկրետ մի վիճակ: Իհարկե, այս աշխատությունը համապարփակ չէ: Առաջիկա շաբաթ կյանքի ենք կոչելու www.nisanyanmap.com հասցեով կայքէջը: Գրքում նշված է 15 հազար տեղանուն, իսկ կայքէջում` 45 հազար: Նաև կան վայրեր, որոնց անվանումները չեն փոխվել: Դրվել են նաև թաղամասերի և դաշտերի անվանումներ: Կայքէջի կապակցությամբ նպատակ ունեմ նաև այցելուների աջակցությամբ այս գործը զարգացնել` Վիքիպեդիայի օրինակով:

Հարց- Օրինակ` եթե ես մտնեմ կայքէջ, ի՞նչ հնարավորություններ կբացվեն իմ առջև:

Պատասխան- Կարող եք մտնել ցանկացած շրջանի գյուղերը, թաղամասերը, դաշտերը և հովիտները:

Հարց-  Մուտքը կայքէջ ազա՞տ է:

Պատասխան- Պետք է  անդամագրվեք: Կարող եք ազատ մտնել, սակայն 24 ժամվա ընթացքում որոշ անձինք հսկում են, որպեսզի կայքէջում անհեթեթություններ չհայտնվեն:

Հարց- Անդամգրվելը վճարովի՞ է:

Պատասխան- Ո’չ, ո’չ, Վիքիպեդիայի նման է:

Հարց-  Google-earth-ի պե՞ս:

Պատասխան- Google-earth-ի քարտեզն արդեն իսկ ներկայացված է, սակայն այն մշակված քարտեզ է, որի վրա արձանագրված են առկա տեղանունները: Իսկ մեր կայքէջում կարող եք ուղղումներ անել մեր նշած տեղեկությունների վրա:

Հարց- Կայքէջը ե՞րբ է սկսելու գործել:

Պատասխան- 10-15 օր հետո: Դեռ հում վիճակում է: Անդամագրության համակարգը դեռ չի գործում:

Գրքի վերնագիրը` «Իր անունը մոռացած երկիրը. Թուրքիայում անվանափոխված տեղանունների բառարան»

Հեղինակը` Սևան Նիշանյան

ՙԷվերեստ՚ հրատարակչություն, 2010 թ., 555 էջ

Գինը` 24 թուրքական լիրա

radikal.com.tr, 30.05.2010

Հարցազրույցը վարեց Իսմայիլ Սայմազը

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *